Ministerstwo likwiduje tanie testamenty? Decyzja oderwana od realiów

• Tanie testamenty do likwidacji? Resort chce uchylić ważny przepis
• Wątpliwości wokół likwidacji tanich testamentów. Brak danych statystycznych podważa sens zmian
• Problem dostępności poza dużymi miastami
• Szczegółowy opis proponowanych zmian w projekcie: Testament allograficzny – likwidacja instytucji

Tylko 22 zł za sporządzenie testamentu i pełne bezpieczeństwo prawne – ta opcja może wkrótce zniknąć. Projekt zmian w Kodeksie cywilnym wywołuje poważne kontrowersje i sprzeciw samorządów.

Tanie testamenty do likwidacji? Resort chce uchylić ważny przepis

Związek Powiatów Polskich przedstawił uwagi do projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych, przygotowanego przez Ministerstwo Sprawiedliwości. W projekcie tym resort sprawiedliwości proponuje m.in. uchylenie art. 951 k.c., który umożliwia sporządzenie testamentu allograficznego. Jest to testament składany ustnie przed urzędnikiem (np. wójtem, burmistrzem, starostą lub kierownikiem USC) w obecności dwóch świadków. Oświadczenie spadkodawcy jest spisywane w protokole, odczytywane i podpisywane. Jeśli podpis nie jest możliwy, odnotowuje się tego przyczynę.

Koszt sporządzenie testamentu allograficznego wynosi obecnie 22 zł. Dla porównania, sporządzenie testamentu u notariusza to koszt rzędu 50-200 zł netto plus VAT (zależnie od tego, czy zawiera zapisy windykacyjne). Testament allograficzny jest więc tanią alternatywą, zapewniającą bezpieczeństwo prawne. Dla mieszkańców terenów wiejskich i mniejszych powiatów likwidacja tego typu testamentów może oznaczać realne utrudnienia w dostępie do sporządzania testamentów.

Wątpliwości wokół likwidacji tanich testamentów. Brak danych statystycznych podważa sens zmian

Związek Powiatów Polskich wskazuje na konieczność ponownego rozważenia zaproponowanej zmiany. Nie sprzeciwiając się a priori likwidacji testamentów allograficznych, organizacja wskazuje, że uzasadnienie zmiany jest mało przekonujące i bardziej wygląda na dopasowywanie argumentów do przyjętej z góry tezy niż faktyczne umotywowanie zasadności zmian.

Aby ocenić rzeczywistą skalę stosowania testamentów allograficznych, należałoby przeprowadzić analizę statystyczną stwierdzeń nabycia spadku i poświadczeń dziedziczenia. Fakt, że w sądzie II instancji i w Sądzie Najwyższym testamenty allograficzne były rzadko przedmiotem rozstrzygnięć równie dobrze może oznaczać, że testamenty te w praktyce nie budzą zastrzeżeń i tym samym nie trafiają do sądu II instancji.

Związek wskazuje, że wniosek o licznych błędach formalnych przy sporządzaniu testamentu allograficznego w najlepszym razie obciążony jest błędem reprezentatywności (skoro wnioski nie wynikają z danych statystycznych tylko z analizy orzecznictwa, które dotyczy wyłącznie spraw problemowych), w najgorszym ma charakter dowodu anegdotycznego.

Problem dostępności poza dużymi miastami

Argument dotyczący dostępności do notariuszy jest słuszny w realiach miast. Zdecydowanie łatwiej jest sporządzić testament notarialny u notariusza w Warszawie niż testament allograficzny przed Prezydentem m.st. Warszawy. Sytuacja jest jednak zupełnie inna w realiach miejscowości położonych z dala od wielkich miast.

Bazując na bazie Krajowej Rady Notarialnej, można znaleźć powiaty, w których liczba notariuszy jest mniejsza niż liczba urzędników, przed którymi może być sporządzony testament allograficzny. Oznacza to, że uzasadnienie jest oderwane od realiów części kraju.

Organizacja podkreśla, że uzyskanie pozytywnej oceny dla likwidacji testamentów allograficznych wymaga przedstawienia poprawnego metodologicznie uzasadnienia.

Szczegółowy opis proponowanych zmian w projekcie: Testament allograficzny – likwidacja instytucji

W uzasadnieniu do projektu ustawy wskazano: „Dotychczasowe doświadczenia praktyczne związane z funkcjonowaniem formy testamentu allograficznego jednoznacznie wskazują na celowość uchylenia art. 951 k.c. Forma ta bardzo rzadko występuje w praktyce. W doktrynie podnosi się, że wpływa na to „mała świadomość społeczna, że taka forma testamentu jest dopuszczalna, likwidacja analfabetyzmu, a przez to łatwość sporządzenia testamentu własnoręcznego, duża dostępność notariuszy, przed którymi można sporządzić testament notarialny, trudności praktyczne w sporządzeniu tego testamentu, a nadto istotne ryzyko jego wadliwości”.

Podkreślić należy zwłaszcza powszechną obecnie możliwość skorzystania z formy aktu notarialnego w świetle dostępności kancelarii notarialnych. Dostęp do notariuszy jest bowiem w praktyce często znacznie szerszy niż dostęp do urzędników wskazanych w treści uchylanego przepisu tzn. wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego. Wszystko to oznacza, że przyczyny, które leżały u podstaw wprowadzenia tej formy testamentu do prawa polskiego, w zasadzie wygasły.

Obserwacja praktyki sporządzania testamentu w tej formie pozwala też zauważyć, że podmioty, przed którymi sporządzany jest testament allograficzny, często nie mają wykształcenia prawniczego oraz nie znają przepisów odnoszących się do tej formy testamentu. Powoduje to liczne błędy formalne prowadzące do jego nieważności, w rezultacie czego powstaje ewentualne zagadnienie ponoszenia odpowiedzialności odszkodowawczej przez podmioty publiczne za wyrządzoną z tego tytułu szkodę.

Przykładem tego jest stan faktyczny w sprawie zakończonej wyrokiem Sądu Najwyższego z 18 listopada 2015 r. (III CSK 16/15). Forma ta nie daje więc bezpieczeństwa prawidłowego sporządzenia testamentu, którą powinny zapewniać testamenty w formie zwykłej. Wszystko to przemawia za jej usunięciem z Kodeksu cywilnego.”