ZUS: Ważne zmiany w kontroli zwolnień lekarskich i orzecznictwa lekarskiego w 2026 r. Te aktywności na e-ZLA nie pozbawią zasiłku chorobowego

• Czynności incydentalne nie powodują utraty zasiłku chorobowego
• Co zmieniło się w kontrolach ZUS?
• Zmiany w orzecznictwie lekarskim i zatrudnianiu lekarzy w ZUS
• Nowy tryb wydawania orzeczeń lekarskich przez ZUS od 2027 roku

Czynności incydentalne nie powodują utraty zasiłku chorobowego

Nowe przepisy doprecyzowały, jakie aktywności nie wiążą się z utratą zasiłku na zwolnieniu lekarskim. Nadal nie wolno pracować zarobkowo ani podejmować aktywności, które utrudniają lub wydłużają powrót do zdrowia (czyli niezgodne z celem zwolnienia lekarskiego).

ZUS wyjaśnia, że praca zarobkowa to każda czynność, która ma charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonania.

Ustawa wprowadziła jednak wyjątek – tzw. czynności incydentalne, które nie spowodują utraty zasiłku, bo nie wchodzą w zakres definicji pracy zarobkowej. Chodzi o pojedyncze, wyjątkowe działanie, którego wymagają istotne okoliczności i którego brak doprowadziłby do poważnych konsekwencji. Na przykład jednorazowe podpisanie pilnego dokumentu w firmie, do którego nikt inny nie jest upoważniony.
Przy czym przepisy jasno wskazują, że takie działania (czynności incydentalne) nie mogą wynikać z polecenia pracodawcy.

Aktywność niezgodna z celem lekarskiego zwolnienia od pracy to wszelkie działania, które utrudniają lub wydłużają proces leczenia lub rekonwalescencję. Ale nie należą do nich zwykłe czynności dnia codziennego lub czynności incydentalne, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności.

– Podczas zwolnienia lekarskiego wolno wykonywać zwykłe czynności dnia codziennego, np. wyjść do apteki, do lekarza, na rehabilitację, po zakupy w pobliskim sklepie, czy odprowadzić dziecko do przedszkola, gdy po prostu nie ma innej osoby, która mogłaby się tym zająć – wylicza Małgorzata Korba, rzeczniczka ZUS w województwie lubelskim. Inny przykład czynności incydentalnej to załatwienie pilnej urzędowej sprawy, gdy nie ma szans, by ją przełożyć.

Nie zmieniła się podstawowa zasada, że okres zwolnienia lekarskiego od pracy powinien być wykorzystany na odzyskanie zdrowia i rekonwalescencję. Chory ubezpieczony nie może w tym czasie wykonywać działań, które zakłóciłyby ten proces. Nie wolno podejmować pracy zarobkowej ani aktywności niezgodnej z celem zwolnienia. Wyjątkowo może wykonywać zwykłe czynności życia codziennego lub czynności incydentalne, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności.

ZUS przestrzega, że zwolnienie lekarskie to nie urlop wypoczynkowy. Nie można nim dysponować swobodnie.

Aktywności w czasie zwolnienia lekarskiego, tak jak dotychczas, ZUS będzie weryfikował z uwzględnieniem okoliczności konkretnej sprawy.

Co zmieniło się w kontrolach ZUS?

Zakład Ubezpieczeń Społecznych zyskał od 13 kwietnia 2026 r. kilka ważnych uprawnień. Kontrolerzy mogą egitymować osobę, której zwolnienie sprawdzają. Zyskali też prawo wstępu do miejsca przeprowadzania kontroli, np. miejsca pobytu, pracy, prowadzenia działalności. Mogą też odbierać wyjaśnienia od osoby kontrolowanej, jej pracodawcy i lekarza.

Zmienił się ponadto wzór upoważnienia i wzór protokołu z kontroli. Zostały one określone w rozporządzeniu Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 8 kwietnia 2026 r. w sprawie wzoru upoważnienia do przeprowadzenia kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień od pracy i wzoru protokołu tej kontroli - Dz.U. 2026 poz. 503.

Zmiany w orzecznictwie lekarskim i zatrudnianiu lekarzy w ZUS

Do zakresu działania ZUS należy między innymi wydawanie orzeczeń:
- dla potrzeb ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych i innych świadczeń należących do właściwości ZUS,
- dla celów realizacji zadań zleconych ZUS na podstawie innych ustaw,
- dla celów świadczeń podlegających koordynacji wspólnotowej i dwustronnej (bilateralnej),
- w ramach kontroli orzecznictwa o czasowej niezdolności do pracy.

Dotąd zadania te realizowali wyłącznie lekarze specjaliści zatrudnieni na podstawie umów o pracę.

Od 13 kwietnia 2026 r. ZUS może zatrudniać lekarzy orzeczników na umowy o świadczenie usług.

– Poza lekarzami specjalistami w ZUS mogą pracować również lekarze, którzy odbywają szkolenie specjalizacyjne w określonej dziedzinie medycyny lub którzy wykonują zawód lekarza od co najmniej 5 lat. Zmieniły się również zasady ustalania wynagrodzenia kadry medycznej. Ma to zwiększyć atrakcyjność zatrudnienia w orzecznictwie i usprawnić wydawanie orzeczeń – dodaje dr Marta Sapalska, zastępca głównego lekarza orzecznika Oddziału ZUS w Lublinie.

Ponadto od 13 kwietnia 2026 r.:

1) Poza lekarzami orzecznikami w określonych ustawowo rodzajach spraw orzeczenia mogą wydawać osoby, które wykonują samodzielne zawody medyczne i posiadają tytuł specjalisty w dziedzinie fizjoterapii albo pielęgniarstwa:
- fizjoterapeuci – orzeczenia w sprawach rehabilitacji leczniczej w ramach prewencji rentowej ZUS,
- pielęgniarki lub pielęgniarze – orzeczenia w sprawach niezdolności do samodzielnej egzystencji.

2) Zmieniły się kwalifikacje zawodowe, jakimi muszą legitymować się lekarze orzekający w ZUS - poza lekarzami specjalistami na stanowiskach orzeczników mogą pracować również lekarze odbywający szkolenie specjalizacyjne w określonej dziedzinie medycyny oraz lekarze z 5-letnim stażem pracy w zawodzie, którzy nie mają tytułu specjalisty i nie odbywają szkolenia specjalizacyjnego.

Nowy tryb wydawania orzeczeń lekarskich przez ZUS od 2027 roku

ZUS podkreśla, że zmiany te stanowią jeden z etapów reformy orzecznictwa lekarskiego. Pozostałe zmiany dotyczące w szczególności organizacji postępowania orzeczniczego oraz nowego trybu wydawania orzeczeń wejdą w życie 1 stycznia 2027 r.

Małgorzata Korba, rzecznik ZUS w województwie lubelskim

Podstawa prawna:
- Ustawa z 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2026 r. poz. 26).
- Ustawa z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. z 2025 r. poz. 501, z późn. zm.) - tzw. „ustawa zasiłkowa”.
- Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 8 kwietnia 2026 r. w sprawie wzoru upoważnienia do przeprowadzenia kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień od pracy i wzoru protokołu tej kontroli - Dz.U. 2026 poz. 503.