Strona główna » Prawo » Wiadomości » Senior nie zostanie już pozbawiony majątku ze względu na stan zdrowia – rząd likwiduje archaiczną instytucję

Senior nie zostanie już pozbawiony majątku ze względu na stan zdrowia – rząd likwiduje archaiczną instytucję

17 września 2026, 07:27

Aleksandra Rybak

Prawniczka, absolwentka Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

senior, majątek, rząd, zdrowie, ubezwłasnowolnienie — Senior nie zostanie już pozbawiony majątku ze względu na stan zdrowia – rząd likwiduje archaiczną instytucję

Shutterstock

REKLAMA

W dniu 2 czerwca 2026 r. rząd przyjął projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji, autorstwa Ministerstwa Sprawiedliwości, który – zakłada całkowite odejście od archaicznej instytucji ubezwłasnowolnienia, na rzecz nowego systemu wsparcia dla osób (w tym m.in. dla seniorów), które potrzebują pomocy w podejmowaniu decyzji, m.in. z powodu schorzeń wieku podeszłego (takich jak demencja starcza czy choroba Alzheimera). „W zmianie tej chodzi o to, żeby przejść od zastępowania ludzi w ich decyzjach [red.: m.in. w sprawach dotyczących majątku] do wspierania ich w samodzielnym decydowaniu z zachowaniem maksymalnej możliwej autonomii.” – podkreśla resort sprawiedliwości.

Ubezwłasnowolnienie w obecnie obowiązującym stanie prawnym – na czym polega i czym różni się od siebie ubezwłasnowolnienie całkowite od częściowego?
Koniec z archaiczną instytucją ubezwłasnowolnienia – rząd zamiast pozbawić schorowanych seniorów możliwości podejmowania decyzji (m.in. w zakresie spraw związanych z majątkiem), chce zagwarantować im pomoc w ich podejmowaniu
Koniec z archaiczną instytucją ubezwłasnowolnienia – kiedy nowe przepisy, które mają zagwarantować schorowanym seniorom udział w podejmowaniu decyzji (m.in. w zakresie spraw związanych z majątkiem), mają wejść w życie?

Ubezwłasnowolnienie w obecnie obowiązującym stanie prawnym – na czym polega i czym różni się od siebie ubezwłasnowolnienie całkowite od częściowego?

Ubezwłasnowolnienie istnieje w polskim prawie od 1964 roku. Stworzono je po to, by pomagać osobom, które wskutek zaburzeń psychicznych, niepełnosprawności intelektualnej lub uzależnienia nie są w stanie same decydować o sobie i swoich sprawach. Ubezwłasnowolnienie ma chronić majątek i dobro osób, które ze względu na zdrowie nie są w stanie samodzielnie nim kierować. W zależności od sytuacji – sąd może orzec ubezwłasnowolnienie całkowite lub częściowe.

REKLAMA

Rozwiązanie to budzi jednak obecnie wiele sprzeciwów. Krytycy wskazują, że zamiast wspierać samodzielność danej osoby – po prostu zabiera jej prawa i każe decydować za nią innym.

Ubezwłasnowolnienie całkowite – zgodnie z art. 13 kodeksu cywilnego – stosuje się wobec osób, które ukończyły 13. rok życia i wskutek zaburzeń psychicznych, niepełnosprawności intelektualnej, a także uzależnień (np. od alkoholu czy narkotyków) nie są w stanie kierować swoimi działaniami. Osobie takiej sąd ustanawia opiekę prawną (chyba że wciąż podlega ona władzy rodzicielskiej). Ubezwłasnowolnienie całkowite oznacza całkowitą utratę zdolności do czynności prawnych. Osoba dotknięta tą decyzją nie może samodzielnie dokonywać żadnych czynności – od sporządzenia testamentu, zawarcia małżeństwa czy uznania dziecka, po codzienne zakupy w sklepie. Wszelkie decyzje w jej imieniu podejmuje opiekun prawny.

Ubezwłasnowolnienie częściowe natomiast – zgodnie z art. 16 kodeksu cywilnego – dotyczy wyłącznie osób pełnoletnich, których stan zdrowia nie uzasadnia całkowitego ubezwłasnowolnienia, lecz wymaga pomocy do prowadzenia ich spraw. Podłożem są te same przyczyny medyczne i społeczne (zaburzenia psychiczne, uzależnienia, niepełnosprawność intelektualna). Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratelę. Ubezwłasnowolnienie częściowe ogranicza zdolność do czynności prawnych, pozwalając jedynie na podejmowanie decyzji w określonym zakresie, w tym w drobnych, bieżących sprawach życia codziennego. Przy ważniejszych – wymagana była zgoda kuratora.

Instytucja ubezwłasnowolnienia jest krytykowana ze względu na jej nadmierną restrykcyjność, brak elastyczności oraz orzekanie bezterminowe (zazwyczaj do końca życia), co prowadzi do postrzegania obywatela wyłącznie przez pryzmat jego deficytów, a nie potencjału i woli. W stosunku do schorowanych seniorów (którzy spełniają określone powyżej przesłanki do ubezwłasnowolnienia, tj. z powodu zaburzeń psychicznych nie są w stanie kierować swoim postępowaniem) – ubezwłasnowolnienie całkowite pozwala na pozbawienie władzy m.in. nad majątkiem (w związku z utratą zdolności do samodzielnego dokonywania czynności prawnych, w tym dotyczących własnego majątku), którym, pod nadzorem sądu – zarządza ustanowiony opiekun.

Koniec z archaiczną instytucją ubezwłasnowolnienia – rząd zamiast pozbawić schorowanych seniorów możliwości podejmowania decyzji (m.in. w zakresie spraw związanych z majątkiem), chce zagwarantować im pomoc w ich podejmowaniu

W dniu 2 czerwca 2026 r. Rada Ministrów przyjęła projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji (numer w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów: UD80), autorstwa Ministerstwa Sprawiedliwości, który – zakłada całkowite odejście od instytucji ubezwłasnowolnienia i zastąpienie jej nowym systemem wsparcia dla osób pełnoletnich, które potrzebują pomocy w podejmowaniu decyzji. Nowe przepisy przewidują indywidualnie dopasowane formy wsparcia, które mają chronić prawa tych osób oraz umożliwiać im możliwie samodzielne działanie.

Rozwiązania przewidziane w ww. projekcie – jak informuje Kancelaria Prezesa Rady Ministrów – realizują postanowienia art. 12 Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami, która zakłada wspieranie w podejmowaniu decyzji, zamiast odbierania zdolności w tym zakresie.

Dalszy ciąg materiału pod wideo

– „W tej zmianie chodzi o to, żeby przejść od zastępowania ludzi w ich decyzjach do wspierania ich w samodzielnym decydowaniu z zachowaniem maksymalnej możliwej autonomii. To ważny krok do stworzenia lepszego, bardziej otwartego na wszystkich i sprawiedliwego społeczeństwa” – podkreśla wiceminister Arkadiusz Myrcha, który w resorcie sprawiedliwości odpowiadał za realizację projektu nowych przepisów.

Ważne

Przewidziany w projekcie nowy model wspieranego podejmowania decyzji opiera się na fundamencie praw człowieka. Jego kluczowym założeniem jest bezwzględne zachowanie pełnej zdolności do czynności prawnych u każdej osoby dorosłej. Osoba wspierana pozostaje jedynym podmiotem i głównym decydentem w swoich sprawach, a państwo zapewnia jej pomoc dostosowaną do indywidualnych potrzeb wynikających np. z niepełnosprawności intelektualnej, fizycznej, schorzeń wieku podeszłego (takich jak demencja starcza czy choroba Alzheimera) lub innych trudności życiowych.

W miejsce dotychczasowego ubezwłasnowolnienia projekt ustawy wprowadza cztery dopasowane formy pomocy:

Asystent Prawny – oparty na dobrowolnym, pisemnym porozumieniu między osobą potrzebującą pomocy a wybranym asystentem. Pomaga zrozumieć przepisy prawa, umowy i dokumenty urzędowe oraz towarzyszy wspieranemu podczas wizyt w urzędach czy u lekarza. Asystent nie podejmuje żadnych decyzji za osobę wspieraną ani nie działa w jej imieniu.
Kurator Wspierający – ustanawiany przez sąd na czas określony (co do zasady do 5 lat) w sytuacjach potrzeby faktycznego wsparcia w prowadzeniu przez osobę wspieraną jej własnych spraw. Działa analogicznie do asystenta, pomagając w procesie decyzyjnym, bez prawa do reprezentowania czy składania oświadczeń woli.
Kurator Reprezentujący – stosowany przez sąd wyłącznie w sytuacjach, gdy osoba – mimo wsparcia – nie jest w stanie samodzielnie dokonywać określonych czynności prawnych. Sąd precyzyjnie określa obszar jego działania: od pojedynczej sprawy, przez wyznaczoną kategorię spraw (osobistych lub majątkowych), a w sytuacjach wyjątkowych – do prowadzenia wszelkich spraw.
Pełnomocnik Rejestrowany – narzędzie zabezpieczenia interesów na przyszłość, ustanawiane u notariusza. Pozwala obywatelowi samodzielnie wyznaczyć zaufaną osobę, która przejdzie do reprezentowania jego spraw osobistych, majątkowych, zdrowotnych i urzędowych na wypadek ewentualnej utraty zdolności decyzyjnej w przyszłości (z wyłączeniem prawa do głosowania w wyborach).

Jak podkreśla Ministerstwo Sprawiedliwości – projekt wprowadza również kompleksowy system mechanizmów ochronnych zapobiegających nadużyciom:

Terminowość: instrumenty sądowe (kuratorzy) będą ustanawiane czasowo – standardowo na okres do 5 lat (wyjątkowo do 10 lat w stanach zdrowotnych nierokujących poprawy), po czym sąd przeprowadzi ponowną ocenę sytuacji.
Nadzór sądowy: kurator reprezentujący oraz umocowany pełnomocnik rejestrowany będą podlegali nadzorowi sądu oraz będą zobowiązani do uzyskiwania zezwolenia sądu nadzorującego na dokonywanie najistotniejszych czynności w imieniu osoby wspieranej.
Centralny Rejestr Pełnomocnictw: baza danych ułatwiająca m.in. bankom, urzędom i sądom natychmiastową oraz bezpieczną weryfikację umocowań pełnomocnika rejestrowanego.
Opinie biegłych i odwołania: każde postanowienie sądu będzie mogło zostać zaskarżone, a wydanie decyzji poprzedzone będzie opiniami specjalistów (np. lekarzy, psychologów).

Koniec z archaiczną instytucją ubezwłasnowolnienia – kiedy nowe przepisy, które mają zagwarantować schorowanym seniorom udział w podejmowaniu decyzji (m.in. w zakresie spraw związanych z majątkiem), mają wejść w życie?

Projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji (numer w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów: UD80, a następnie druk sejmowy numer 2645), który zakłada odejście od archaicznej instytucji ubezwłasnowolnienia i zastąpienie jej nowym systemem wsparcia dla osób, które potrzebują pomocy w podejmowaniu decyzji – został złożony przez premiera do laski marszałkowskiej w dniu 3 czerwca 2026 r. Następnie – w dniu 17 czerwca br. odbyło się jego pierwsze czytanie na posiedzeniu Sejmu, a 2 września 2026 r. – wysłuchanie publiczne. Wysłuchanie publiczne to formalny etap prac nad projektem ustawy, podczas którego zainteresowane osoby i organizacje mogą przedstawić przed komisją sejmową swoje stanowisko wobec projektu – np. wskazać jego zalety, zagrożenia, postulowane poprawki czy praktyczne skutki proponowanych przepisów. Instytucję tę reguluje Regulamin Sejmu, przede wszystkim w art. 70a–70i. Oznacza to więc, że 2 września br. komisje sejmowe wysłuchały opinii zainteresowanych środowisk na temat projektu dotyczącego wspieranego podejmowania decyzji, zanim przystąpią do szczegółowego rozpatrywania projektu. Nad projektem pracują aktualnie sejmowa Komisja Polityki Społecznej i Rodziny oraz Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka. Projekt oczekuje na III czytanie w ww. komisjach.

Zgodnie z art. 226 projektu – nowe przepisy, likwidujące instytucję ubezwłasnowolnienia i wprowadzające nowy system wsparcia osób, które potrzebują pomocy w podejmowaniu decyzji – miałyby wejść w życie po upływie 12 miesięcy od ogłoszenia ustawy w Dzienniku Ustaw. Należy jednak mieć na względzie, że nawet jeżeli ustawa zostanie uchwalona przez Sejm – czeka ją jeszcze dalszy etap prac w Senacie, zanim ostatecznie zostanie złożona do podpisu na biurku Prezydenta.

Podstawa prawna:

Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. z 2026 r., poz. 795 z późn. zm.)
Projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji (numer w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów: UD80, a następnie druk sejmowy numer: 2645)
Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 lipca 1992 r. Regulamin Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. M.P. z 2026 r., poz. 573 z późn. zm.)

Powiązane