Nie każdy opiekun musi być pracownikiem OPS. Jak gmina może organizować usługi opiekuńcze po zmianach

• Gmina ma zapewnić usługę, ale nie musi sama zatrudniać każdego opiekuna
• Pięć warunków, które musi spełnić opiekun
• Umowa o pracę nie wynika z samego faktu wykonywania usług
• OPS może mieć własnych opiekunów, ale nie musi
• Gmina może korzystać z podmiotu zewnętrznego
• Co powinna zawierać umowa z wykonawcą usług opiekuńczych?
• Monitoring usług opiekuńczych

Od 5 sierpnia 2026 r. obowiązują nowe wymagania dotyczące osób wykonujących usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania. Gmina musi zweryfikować, czy opiekunowie spełniają ustawowe warunki, ale przepisy nie oznaczają, że każda osoba świadcząca takie usługi musi zostać zatrudniona w OPS na podstawie umowy o pracę. Kluczowe jest rozróżnienie sposobu organizacji usług od formy zatrudnienia osoby, która je wykonuje.

Gmina ma zapewnić usługę, ale nie musi sama zatrudniać każdego opiekuna

Podstawową kwestią jest rozróżnienie dwóch obowiązków. Z jednej strony gmina odpowiada za organizację pomocy w formie usług opiekuńczych. Z drugiej – nie oznacza to, że każda osoba wykonująca czynności opiekuńcze musi być pracownikiem samorządowym zatrudnionym bezpośrednio przez OPS.

W praktyce usługi mogą być organizowane przez OPS lub CUS przy wykorzystaniu własnych pracowników, ale mogą być także wykonywane przez podmiot zewnętrzny, któremu gmina powierzy realizację zadania. W praktyce samorządowej spotyka się więc zarówno opiekunki zatrudnione bezpośrednio w jednostce, jak i osoby wykonujące usługi w ramach podmiotu, któremu powierzono ich realizację.

Ma to istotne znaczenie kadrowe. Nowelizacja ustawy nie wprowadziła przepisu, który nakazywałby gminie zatrudnienie wszystkich osób świadczących usługi opiekuńcze na umowę o pracę. Nowe przepisy koncentrują się przede wszystkim na tym, kto może wykonywać usługę, a nie na tym, że musi być pracownikiem OPS.

Pięć warunków, które musi spełnić opiekun

Artykuł 50 ust. 4a ustawy o pomocy społecznej określa zamknięty katalog podstawowych wymagań wobec osoby wykonującej usługi opiekuńcze. Taka osoba musi:

• być pełnoletnia,
• nie być członkiem rodziny osoby, na rzecz której świadczy usługi,
• nie być oddzielnie zamieszkującym małżonkiem, wstępnym ani zstępnym tej osoby,
• złożyć podmiotowi świadczącemu usługi oświadczenie o zdolności pod względem psychofizycznym do świadczenia usług,
• ukończyć szkolenie z zakresu udzielania pierwszej pomocy.

Co ważne, ustawa w tym katalogu nie wymienia obowiązku posiadania wykształcenia opiekuna medycznego, określonego stażu pracy czy konkretnego kursu zawodowego. Nie oznacza to oczywiście, że gmina nie może stawiać dodatkowych wymagań organizacyjnych, jeżeli są one uzasadnione charakterem usług. Trzeba jednak odróżnić ustawowe minimum od wymagań, które może przyjąć organizator.

Umowa o pracę nie wynika z samego faktu wykonywania usług

Wprowadzenie nowych wymagań wobec opiekunów nie powinno być utożsamiane z automatycznym obowiązkiem zawierania z nimi umów o pracę. To dwa odrębne zagadnienia:

• pierwsze – czy dana osoba może wykonywać usługi opiekuńcze w rozumieniu ustawy o pomocy społecznej;
• drugie – na jakiej podstawie prawnej wykonuje te czynności.

Ustawa o pomocy społecznej określa wymagania wobec osoby wykonującej usługę. Nie przesądza natomiast w art. 50 ust. 4a, że musi ona być pracownikiem OPS. Dlatego gmina organizująca usługi powinna najpierw określić model ich realizacji, a następnie odpowiednio ułożyć relacje z osobami wykonującymi usługę.

Nie oznacza to jednak pełnej dowolności. Jeżeli w konkretnym przypadku sposób wykonywania pracy odpowiada cechom stosunku pracy, należy stosować art. 22 Kodeksu pracy. Sama nazwa umowy nie przesądza bowiem o jej charakterze.

OPS może mieć własnych opiekunów, ale nie musi

Najprostszy model polega na zatrudnieniu opiekunów przez OPS. Wówczas jednostka jest jednocześnie organizatorem usług i pracodawcą. W takim przypadku kadry powinny przede wszystkim zadbać o:

• prawidłowe zatrudnienie,
• zakres czynności pracownika,
• dokumentację potwierdzającą spełnienie wymagań z art. 50 ust. 4a,
• oświadczenie o zdolności psychofizycznej,
• potwierdzenie ukończenia szkolenia z pierwszej pomocy,
• organizację zastępstw,
• ewidencjonowanie i potwierdzanie wykonanych usług,
• dostosowanie organizacji pracy do nowego standardu usług.

Nowe przepisy mogą więc wymagać przeglądu nie tylko akt osobowych, lecz także zakresów czynności opiekunów i procedur obowiązujących w OPS.

Gmina może korzystać z podmiotu zewnętrznego

Drugim rozwiązaniem jest powierzenie realizacji usług wyspecjalizowanemu podmiotowi. W takim przypadku opiekun może być pracownikiem tego podmiotu, a nie OPS. Nie oznacza to jednak, że gmina może całkowicie przenieść odpowiedzialność za organizację usług na wykonawcę. Ustawa wprowadziła bowiem obowiązek monitorowania i oceniania świadczenia usług opiekuńczych przez gminę. Jeżeli monitoring wykaże nieprawidłowości, gmina powinna podjąć działania w celu ich usunięcia.

Nowe rozporządzenie dodatkowo przewiduje, że w razie nieobecności osoby wykonującej usługi zastępstwo musi zapewnić osoba spełniająca wymagania określone w art. 50 ust. 4a ustawy. Dlatego w umowie z podmiotem zewnętrznym warto bardzo dokładnie określić zasady dotyczące personelu.

Co powinna zawierać umowa z wykonawcą usług opiekuńczych?

Po zmianach gmina powinna zweryfikować obowiązujące umowy z podmiotami zewnętrznymi. W szczególności warto określić w nich obowiązek zapewnienia, że osoby kierowane do wykonywania usług:

• spełniają wymagania z art. 50 ust. 4a ustawy,
• posiadają wymagane oświadczenia,
• ukończyły szkolenie z pierwszej pomocy,
• spełniają wymagania także w przypadku zastępstwa,
• są odpowiednio przygotowane do wykonywania powierzonych czynności.

Umowa powinna również umożliwiać gminie uzyskanie informacji niezbędnych do realizacji ustawowego obowiązku monitorowania usług. Nie powinno więc wystarczać postanowienie: „Wykonawca zapewni osoby posiadające odpowiednie kwalifikacje”. Po zmianach warto wskazać konkretne wymagania wynikające z art. 50 ust. 4a i sposób ich potwierdzania.

Monitoring usług opiekuńczych

To jeden z najważniejszych praktycznych wniosków. Jeżeli usługi wykonuje zewnętrzny podmiot, gmina nadal musi mieć możliwość sprawdzenia, czy są one realizowane prawidłowo. Rozporządzenie z 4 sierpnia 2026 r. w sprawie usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania nakłada na organizatora obowiązki dotyczące m.in. sposobu świadczenia usług, potwierdzania wykonanych czynności oraz monitorowania ich realizacji. ZUS i to co miesiąc. Dochody nie mają znaczenia. O tym dodatku wielu Polaków nie ma pojęcia">Rozporządzenie obowiązuje od 7 sierpnia 2026 r.

Nie można ograniczyć kontroli wyłącznie do osób, które zostaną zatrudnione po 5 sierpnia 2026 r. Ustawa przewiduje przepisy przejściowe dla osób, które wykonywały usługi opiekuńcze w dniu wejścia nowelizacji w życie. Jeżeli taka osoba nie posiadała wymaganego oświadczenia o zdolności psychofizycznej, musiała je złożyć w ciągu miesiąca od wejścia ustawy w życie. Natomiast na ukończenie szkolenia z pierwszej pomocy przewidziano trzy miesiące. W praktyce oznacza to odpowiednio terminy 5 września 2026 r. i 5 listopada 2026 r.