W Polsce trwa likwidacja MOPS. Niepełnosprawni zasiłki dostaną z nowych centrów [Projekt ustawy]

Tezy postawione w artykule umieszczam w kontekście przesuwania przez rząd znaczenia świadczeń dla niepełnosprawnych, staruszków i ubogich ze świadczeń pieniężnych (tu brak waloryzacji zasiłku pielęgnacyjnego) w kierunku niepieniężnych (opieka). Każda osoba niepełnosprawna wie o ustawie o asystencji, która rodzi się w wielkich bólach, ale kiedyś wejdzie w życie. Niedawno RCL opublikował projekt ustawy o opiece długoterminowej. Teraz mamy kolejną ważną publikację - projekt nowelizacji ustawy o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych (CUS). Nowelizacja sprawa, że takie Centra są atrakcyjniejsze dla prowadzących je gmin. Celem rządu jest zachęcenie gmin do przekształcenia MOPS w CUS.

Projekt ustawy, która jest wyrokiem dla MOPS - zostaną przekształcone w CUS

Właśnie został opublikowany projekt ustawy o zmianie ustawy o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych. Dziś system wsparcia dla osób potrzebujących działa w ten sposób, że świadczenia niepieniężne takie jak usługi opiekuńcze są uzupełnieniem świadczeń pieniężnych. W przyszłości proporcje mogą zostać odwrócone z prozaicznej przyczyny – braki budżetowe.

To dalsza przyszłość. Dziś nowe przepisy służą likwidacji znanych wszystkim MOPS przekształcanych w CUS.

Poniżej projekt nowelizacji ustawy o CUS - jej omówienie i linki na końcu artykułu:

Zmiany, które wprowadzi ta nowelizacja są adresowane dla gmin - nowe przepisy usuwają szereg przeszkód prawnych, które blokowały przekształcanie MOPS w CUS. Np. MOPS zarządzał opieką w postaci zapewnienia mieszkań dla potrzebujących. W poprzedniej wersji ustawy nie mógł tego robić CUS więc gminy nie miały jak przekształcić MOPS w CUS. Teraz będą mogły, a gminy otrzymają zachętę do tworzenia CUS kosztem likwidacji MOPS.

CUS zastępują MOPS. Czy opieka i świadczenia niepieniężne ważniejsze niż zasiłek pielęgnacyjny, świadczenie wspierający i pielęgnacyjne?

Czym są CUS? Jak wspomniałem, to instytucje zastępujące MOPS na terenie gminy. Przejmują usługi oferowane dziś przez MOPS i dodatkowo oferują szereg innych. Przede wszystkim każda gmina może uchwalić swój lokalny program pomocy np. wsparcia ubogich, chorych, niepełnosprawnych, ale też pomoc dzieciom w szkołach w zakresie II śniadania. Wszystko odbywa się na poziomie gminy a nie całej Polski. Rząd zakłada, że gminy będą sprawnie i elastycznie oferować programy rzeczywiście dopasowane do lokalnych potrzeb. Tyle, że wieloletnie doświadczenia mówią, że rząd na wszystkie pomysły i zamierzenia gmin nie da im pieniędzy. Dodatkowo CUS (zastępując MOPS) prawdopodobnie z biegiem lat będą przesuwały ciężar pomocy osobom potrzebującym w kierunku świadczeń niepieniężnych (to moja prywatna obawa).

W praktyce oznacza to, że w małej gminie CUS tworzy się przez przekształcenie OPS/MOPS – więc nie ma jednoczesnego funkcjonowania MOPS i CUS, tylko CUS w miejsce MOPS. Natomiast w mieście powyżej 100 tys. mieszkańców dopuszczalne jest rozwiązanie, w którym CUS jest nową jednostką organizacyjną, odrębną od istniejącego MOPS – a więc obie jednostki funkcjonują równolegle w jednej gminie.

Polecamy KSeF - podręcznik

KSeF – jak wdrożyć

Instrukcje KSeF. 15 praktycznych procedur dla podatników

Co oferują CUS?

CUS to taki MOPS, który dodatkowo oferuje lokalne „usługi społeczne”.

Podkreślam, że wszystkie usługi w tabeli to świadczenia niepieniężne. Co to oznacza? CUS świadcząc usługi społeczne nie przekażę dofinansowania:

1. do czynszu samotnej matce z dzieckiem;
2. pieniędzy na wyjazd dziecka z biednej rodziny na wakacje;
3. pieniędzy dla bezdomnych (tym zaoferuje nocleg w gminnym ośrodku) czy niepełnosprawnych (tym zaoferuje opiekuna).

CUS wypłaci zasiłki i świadczenia dla potrzebujących pieniędzy na ww. cele tylko wtedy jak rząd wprowadzi taki produkt (zasiłek/świadczenie) w całej Polsce i da na to pieniądze. A z tym wiadomo jak jest w praktyce.

Dziś CUS (jak MOPS) działają podwójnie - wypłacają zasiłki i udzielają świadczeń niepieniężnych. Ale jakie będą w przyszłości proporcje między pieniędzmi i usługami dla potrzebujących?

Poniżej definicja usług społecznych, którą wprowadzi nowelizacja. Jasno z niej wynika, że dotyczy tylko świadczeń bez wypłaty pieniędzy dla potrzebujących, a dania mu np. opieki asystenta:

Oczywiście dziś CUS działa podwójnie:

1) wypłaca te świadczenia, które są dziś wszystkim znane z oferty MOPS (np. zasiłek pielęgnacyjny, zasiłki pomocowe).

2) oferuje świadczenia niepieniężne.

Ale to jest stan w 2026 r., a ten artykuł dotyczy procesu zmian w MOPS/CUS w perspektywie najbliższej dekady - nietrudno zauważyć, że rząd kieruje do Sejmu kolejne ustawy tworzące prawne podwaliny pod system świadczeń niepieniężnych. Tworzony jest system raportowania o tych świadczeniach (zobacz sobie projekt ustawy o opiece długoterminowej - to ustawa o tym jak mają być tworzone raporty i analizy o tej opiece tak, aby rząd wiedział jak funkcjonuje). Wizytówką rządu są przecież wszelkiego typu opieki nad osobami niepełnosprawnymi, a nie wypłacanie im pieniędzy po to, aby mogli kupić na rynku komercyjną usługę opiekuna (rząd promuje asystencję osobistą oraz usługi sąsiedzkie).

Dziś podstawą działań CUS jest wypłata świadczeń pieniężnych. Pytanie (i obawa) są jednak takie: Czy w miarę upływu czasu nie nastąpi przesunięcie ze świadczeń pieniężnych na niepieniężne (np. opieka oferowana przez opiekunów).

Czy w przyszłości świadczenia pieniężne zastąpią zasiłek pielęgnacyjny, świadczenie wspierający i pielęgnacyjne?

 Rząd konsekwentnie rozwija system wspierania osób potrzebujących pomocy świadczeniami niepieniężnymi. Są adresowane do osób z niepełnosprawnościami, starszych, ubogich, bezdomnych. W perspektywie dekady widzę następujący pytanie – „Czy świadczenia niepieniężne takie jak opieka albo bony żywieniowe zastąpią świadczenia pieniężne takie jak zasiłek pielęgnacyjny, świadczenie wspierające, świadczenie pielęgnacyjne”. Dziś świadczenia pieniężne i niepieniężne funkcjonują obok siebie – dominują świadczenia pieniężne, a niepieniężne są tylko dodatkiem do nich.

Co będzie jednak w przyszłości w sytuacji kryzysu demograficznego i gwałtownego zwiększenia się liczby emerytów, osób starszych i chorych w proporcji do coraz mniejszej liczby młodych ludzi? Na takie świadczenia jak zasiłek pielęgnacyjny, świadczenie wspierające i pielęgnacyjne po prostu nie będzie pieniędzy w takim wymiarze jak znamy dzisiaj. Taką mam obawę w perspektywie najbliższej dekady.

W 2026 r. jest tworzona prawna struktura dla takiej zmiany systemu pomocy. Jej ważnym elementem jest projekt ustawy o opiece długoterminowej

i omawiana nowelizacja ustawy o CUS - link do projektu

CUS zastępujące MOPS są jednostkami gmin

Jak wygląda tworzenie systemu dystrybucji świadczeń niepieniężnych takich jak opieka nad osobą potrzebującą? System ten oparty jest o gminy.

 Celem nowelizacji jest rozwiązanie poniższych problemów:

•           brak uregulowanej ustawowo definicji usług społecznych,

•           brak wykorzystywania mechanizmu konsultacji i potencjału społeczności w opracowywaniu programu usług społecznych określającego usługi społeczne wynikające z potrzeb wspólnoty samorządowej,

•           zbyt mało elastyczne zasady organizacji i zatrudniania kadry co wiąże się z trudnościami przy przekształcaniu ośrodków pomocy społecznej w CUS w mniejszych gminach,

•           ograniczenie działalności CUS przez zakaz udzielania wsparcia całodobowego.

Po wprowadzeniu tych zmian CUS staną się bardziej atrakcyjne dla gmin niż MOPS. I ruszy proces przekształcania MOPS w CUS. Bo będzie już jasna podstawa prawna dla gmin, które dziś zgłaszają wiele uwag do przepisów o CUS, deklarując jednocześnie zainteresowanie CUS kosztem MOPS (zainteresowanie w jakiej formie prawnej gmina ma działać na rzecz potrzebujących - MOPS czy CUS).

Polecamy KSeF - podręcznik

KSeF – jak wdrożyć

Instrukcje KSeF. 15 praktycznych procedur dla podatników

Zasiłek pielęgnacyjny

Wysokość zasiłku pielęgnacyjnego wynosi 215,84 zł miesięcznie.

Zasiłek pielęgnacyjny przyznaje się w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji.

Zasiłek pielęgnacyjny przysługuje:
- niepełnosprawnemu dziecku;
- osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16 roku życia, jeżeli legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16 roku życia legitymującej się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, jeżeli niepełnosprawność powstała w wieku do ukończenia 21 roku życia;
- osobie, która ukończyła 75 lat.

Zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje:
- osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego;
- osobie umieszczonej w instytucji zapewniającej nieodpłatnie całodobowe utrzymanie;
- jeżeli członkowi rodziny przysługuje za granicą świadczenie na pokrycie wydatków związanych z pielęgnacją tej osoby, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

Nowe świadczenie pielęgnacyjne

Od 1 stycznia 2024 r. obowiązują nowe przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych regulujące warunki przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego, które wprowadziła ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym.

Świadczenie pielęgnacyjne na nowych zasadach w 2026 r.

Świadczenie pielęgnacyjne na nowych zasadach mogą otrzymać osoby, które sprawują opiekę nad  osobami  z niepełnosprawnościami w wieku do ukończenia 18. roku życia. 

Nie ulegają natomiast zmianie rodzaje orzeczeń o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności, które są wymagane przy ubieganiu się o świadczenie pielęgnacyjne. 

W związku z tym, od 1 stycznia 2024 r., tak jak dotychczas, aby otrzymać świadczenie pielęgnacyjne wymagane jest, aby osoba wymagająca opieki legitymowała się ważnym orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji (takie orzeczenie zawiera informację w punktach 7 i 8 o treści: „wymaga”) albo orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zmienione przepisy rozszerzają również krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego – od 1 stycznia 2024 r.  świadczenie pielęgnacyjne przysługuje następującym opiekunom:

1. matce albo ojcu,
2. innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 oraz z 2022 r. poz. 2140) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom,
3. opiekunowi faktycznemu dziecka,
4. rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego.