Przestępstwo popełnione w stanie wzburzenia - o zasadach odpowiedzialności

• Na czym polega działanie w afekcie?
• Kiedy mamy do czynienia z usprawiedliwionym wzburzeniem?
• Jakie przestępstwa mogą być popełnione w afekcie?
• Co z niepoczytalnością sprawcy?
• Czy za działanie w stanie wzburzenia można ponieść odpowiedzialność karną?
• Podsumowanie

Na czym polega działanie w afekcie?

Stan wzburzenia, określany w polskim prawie jako „afekt”, to gwałtowany proces emocjonalny (najczęściej gniew, rozpacz i strach). Aby afekt stanowił okoliczność łagodzącą odpowiedzialność karną, musi być on usprawiedliwiony okolicznościami. Oznacza to, że może on wynikać np. z cudzej prowokacji, ataku lub zdrady, przy czym penalizowany czyn musi stanowić wyraz natychmiastowej reakcji na to wzburzenie, zanim opadną emocje i powróci zdolność racjonalnej oceny sytuacji.

Sąd Apelacyjny w Warszawie (wyrok z dnia 29.10.2018 r., sygn. akt II AKa 384/18), uznał, że stan silnego wzburzenia zachodzi wtedy, gdy „gwałtownie i z niezwykłą siłą burzy równowagę psychiczną, sprawiając, że sfera emocjonalna zaczyna dominować nad kontrolną funkcją rozumu”. Musi to być więc sytuacja, gdy emocje wytrącają człowieka z równowagi na tyle, że nie kontroluje on swojego postępowania. Jest to jednak stan psychiczny o charakterze fizjologicznym a nie chorobowym. Stan ten musi być ponadto usprawiedliwiony, czyli zasługiwać na pewne zrozumienie z punktu widzenia zasad moralnych.

Kiedy mamy do czynienia z usprawiedliwionym wzburzeniem?

Przy ocenie, czy dochodzi do usprawiedliwionego wzburzenia, sąd musi zbadać całokształt okoliczności danej sprawy. Przede wszystkim musi rozpatrzyć przebieg procesów myślowych sprawcy, jego motywację, a także zachowanie strony pokrzywdzonej. Afekt musi być na tyle znaczny, by powodować wytrącenie psychiki zdrowego człowieka ze stanu równowagi. Oczywiście większości przestępstw towarzyszy po stronie sprawcy wzburzenie emocji, jednak tu chodzi o to by afekt być uzasadniony. Innymi słowy, wzburzenie emocjonalne musi być usprawiedliwione okolicznościami, musi stanowić taki stan sprawcy, że gwałtownie burzy w nim równowagę psychiczną, sprawiając, że sfera emocjonalna zaczyna u niego dominować nad kontrolą rozumu. Zadaniem sądu jest ocena, czy powody, dla których sprawca uległ wzburzeniu i dopuścił się przestępstwa, są powodami adekwatnymi.

Jak stwierdził Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 12 października 2017 roku, sygn. akt II AKa 122/17, silne wzburzenie usprawiedliwione okolicznościami musi być współmierne do wywołującej je przyczyny, pochodzącej od pokrzywdzonego. Ocena zaś, czy silne wzburzenie było usprawiedliwione okolicznościami, powinna odwoływać się do kryteriów obiektywnych, a nie tylko bazować na subiektywnych odczuciach sprawcy. Nieistotne jest zatem to jak odporny psychicznie jest sprawca czynu, ale jaka jest przyczyna jego wzburzenia i czy w jakimś stopniu jest ona usprawiedliwiona i wybaczalna. Przy wymierzaniu kary, należy ocenić czy inny przeciętny, przestrzegający prawa człowiek o zbliżonej konstrukcji psychicznej, mógłby zareagować zbliżonym, gwałtownym wybuchem emocjonalnym.

Jakie przestępstwa mogą być popełnione w afekcie?

Co z niepoczytalnością sprawcy?

Co istotne, aby afekt był usprawiedliwiony, musi zaistnieć u osoby zdrowej psychicznie. Wówczas sprawca ponosi winę, ale w złagodzonym stopniu. Jeśli jednak sprawca działa pod wpływem stanu chorobowego, może zostać uznany za niepoczytalnego, co skutkuje umorzeniem postępowania karnego i ewentualnym umieszczeniem w zakładzie psychiatrycznym.

Biegli muszą zatem sprawdzić, czy oskarżony na co dzień jest osobą opanowaną i czy ma tendencje do agresji. Afekt jest bardziej prawdopodobny u osoby dotychczas spokojnej, w której emocje „wzięły górę”. Należy także przeanalizować całość zdarzenia, czy reakcja sprawcy - jak wspomniałam wcześniej - była natychmiastowa, a nie planowana z zimną krwią. Należy mieć też na uwadze, że opinia biegłych nie jest dla sędziów wiążąca. Każdy sędzia orzekający samodzielnie decyduje, czy okoliczności usprawiedliwiały wybuch emocji w danej sytuacji.

Czy za działanie w stanie wzburzenia można ponieść odpowiedzialność karną?

Jeśli sprawca zabija człowieka pod wpływem silnego wzburzenia usprawiedliwionego okolicznościami, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10 (zamiast karze od 10 lat albo dożywocia jak w typie podstawowym). Silne emocje mogą jednak wpływać na ocenę prawną również wielu innych przestępstw, nie tylko zabójstwa. Pamiętajmy, że obowiązkiem sędziego, zawsze przy rozpoznawaniu sprawy, jest wzięcie pod uwagę właściwości i warunków osobistych sprawcy oraz jego motywację, stan psychiczny, a także zachowanie przed i po popełnieniu czynu. Zatem, jeśli ktoś pod wpływem nagłego, silnego i usprawiedliwionego impulsu emocjonalnego dokona zniszczenia mienia (np. należącego do osoby, która go skrzywdziła), znieważenia lub zniesławienia, albo naruszenia nietykalności cielesnej, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a w niektórych przypadkach nawet całkowicie odstąpić od jej wymierzenia.

Podsumowanie

Działanie w afekcie nigdy nie powoduje, że dany czyn przestaje być niezgodny z prawem. Jest on jedynie pewnego rodzaju prawnym wyrazem zrozumienia działania człowieka, który pod wpływem bagażu emocjonalnego dokonał czegoś, czego w stanie równowagi emocjonalnej by się nie dopuścił.

Adwokat Pamela Opoczka