Dłużnik zmarł, ale dług żyje dalej - a wierzyciel wyręczy spadkobierców przed sądem i skieruje egzekucję przeciwko rodzinie zmarłego

• Śmierć dłużnika nie kończy z długiem - wierzyciel ma proste wyjście, nawet gdy spadkobiercy nie uporządkują prawnie dziedziczenia
• Rozbieżności w orzecznictwie, które wymagały rozstrzygnięcia
• Co dokładnie orzekł Sąd Najwyższy w ostatniej uchwale na temat przerwania przez wierzyciela biegu przedawnienia wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku?
• Opłata sądowa to jedyne 100 zł - to niewielka cena dla wierzyciela za możliwość windykacji długu od rodziny zmarłego
• Jakie są praktyczne skutki orzeczenia Sądu Najwyższego dla wierzycieli i spadkobierców?
• Podsumowanie artykułu w pytaniach i odpowiedziach (FAQ):

Śmierć dłużnika nie kończy z długiem - wierzyciel ma proste wyjście, nawet gdy spadkobiercy nie uporządkują prawnie dziedziczenia

Na gruncie polskiego prawa cywilnego zobowiązania majątkowe zmarłego nie wygasają z chwilą jego śmierci. Zgodnie z art. 922 Kodeksu cywilnego długi wchodzą w skład spadku i co do zasady przechodzą na spadkobierców. Wierzyciel, który chce odzyskać swoje pieniądze, staje jednak przed poważnym problemem praktycznym - musi ustalić, kto odziedziczył majątek i zobowiązania po zmarłym dłużniku. Dopóki tego nie zrobi, nie wie, przeciwko komu skierować pozew. Tymczasem termin przedawnienia biegnie dalej, niezależnie od trudności, z jakimi mierzy się wierzyciel.

Problem robi się szczególnie dotkliwy, gdy dłużnik umiera na krótko przed upływem terminu przedawnienia. Wierzyciel nie może pozwać masy spadkowej - potrzebuje skonkretyzowanych podmiotów. Jedynym sposobem na ich wskazanie jest w wielu przypadkach złożenie wniosku o stwierdzenie nabycia spadku, do czego uprawnia go art. 1025 § 1 k.c. jako osobę posiadającą interes prawny.

Rozbieżności w orzecznictwie, które wymagały rozstrzygnięcia

Zagadnienie prawne, które trafiło do Sądu Najwyższego, dotyczyło wykładni art. 123 § 1 pkt 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że bieg przedawnienia przerywa się przez każdą czynność przed sądem przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia. Kluczowe było słowo „bezpośrednio" - i to ono dzieli prawników.

Część doktryny i orzecznictwa stoi na stanowisku, że postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku ma charakter wyłącznie przygotowawczy. Nie służy przecież wprost dochodzeniu zapłaty, lecz jedynie identyfikacji osób, od których wierzyciel mógłby tej zapłaty żądać. Zwolennicy tego poglądu twierdzą, że wniosek spadkowy nie spełnia warunku bezpośredniości, a zatem nie przerywa biegu przedawnienia.

Przeciwny obóz argumentuje, że bez ustalenia kręgu spadkobierców wierzyciel jest faktycznie pozbawiony możliwości dochodzenia swoich praw, co czyni wniosek spadkowy koniecznym ogniwem w łańcuchu czynności zmierzających do zaspokojenia roszczenia.

Co dokładnie orzekł Sąd Najwyższy w ostatniej uchwale na temat przerwania przez wierzyciela biegu przedawnienia wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku?

W uchwale podjętej 11 lutego 2026 r. w składzie trzech sędziów (sygn. akt III CZP 27/25) Sąd Najwyższy stanął po stronie wierzyciela - ale nie bezwarunkowo. SN orzekł, że złożenie przez wierzyciela wniosku o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym dłużniku przerywa bieg terminu przedawnienia roszczenia, jeżeli jest ono niezbędne dla dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia lub zabezpieczenia tego roszczenia.

Dotychczas opublikowano jedynie sentencję uchwały oraz komunikat prasowy Sądu Najwyższego. Szczegółowe pisemne uzasadnienie, które pozwoli pełniej zrozumieć tok rozumowania składu orzekającego, nie zostało jeszcze udostępnione.

Opłata sądowa to jedyne 100 zł - to niewielka cena dla wierzyciela za możliwość windykacji długu od rodziny zmarłego

Warto pamiętać, że opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi jedynie 100 zł (oraz 5 zł opłaty za wpis orzeczenia do rejestru spadkowego). Jeżeli więc spadkobiercy dłużnika liczą na to, że wierzyciel nie podejmie się prowadzenia takiej sprawy i nie będzie nic składał do sądu, bo to droga impreza i same koszty, także na prawników - to się przeliczą.

Tym bardziej, że sprawa o stwierdzenie nabycia spadku rządzi się swoimi prawami. Oczywiście nadal wierzyciel-wnioskodawca musi podjąć inicjatywę, przedstawić sądowi informacje oraz dowody na istnienie wierzytelności, aby wykazać interes w prowadzeniu takiego postępowania. Ale wiele dowodów już po wszczęciu sprawy sąd będzie podejmował już z urzędu. Stwierdzenie nabycia spadku jest bowiem rodzajem postępowania, gdzie sąd musi dążyć do ustalenia prawdy obiektywnej i niekiedy jest w stanie wyręczyć wnioskodawcę w inicjatywie dowodowej - może zarządzać z urzędu przeprowadzenie dowodów niezbędnych dla istotnych ustaleń. To oznacza, że wierzyciel z powodzeniem może taką sprawę wszcząć i doprowadzić do końca nawet bez ponoszenia kosztów na prawnika, szczególnie gdy stan faktycznie sprawy nie jest szczególnie skomplikowany. Może się okazać, że te 100 zł będzie nawet jedynym kosztem, jaki będzie musiał ponieść, aby już formalnie przenieść dług na spadkobierców za pomocą orzeczenia stwierdzającego nabycie spadku.

Jakie są praktyczne skutki orzeczenia Sądu Najwyższego dla wierzycieli i spadkobierców?

Uchwała Sądu Najwyższego ma kolosalne znaczenie. Przede wszystkim daje wierzycielom realne narzędzie ochrony przed przedawnieniem w sytuacji, gdy śmierć dłużnika uniemożliwia szybkie wytoczenie powództwa. Dotychczas wielu wierzycieli traciło roszczenia nie dlatego, że byli nieaktywni, ale dlatego, że potrzebowali czasu na ustalenie następców prawnych dłużnika.

Dla spadkobierców uchwała oznacza, że odziedziczone długi mogą być skutecznie dochodzone nawet wtedy, gdy od powstania roszczenia minęło sporo czasu. Warto jednak podkreślić, że spadkobiercy nadal dysponują innymi instrumentami ochrony - mogą odrzucić spadek w ustawowym terminie albo przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza, ograniczając swoją odpowiedzialność do wartości odziedziczonego majątku.

Choć uchwała SN podjęta w składzie trzech sędziów nie ma formalnej mocy zasady prawnej wiążącej inne sądy, w praktyce stanowi bardzo silną wskazówkę interpretacyjną. Sądy powszechne z dużym prawdopodobieństwem będą się nią kierować, rozstrzygając analogiczne sprawy. Na pełną ocenę skutków orzeczenia trzeba będzie poczekać do publikacji uzasadnienia, które z pewnością doprecyzuje kryteria oceny przesłanki niezbędności.

Podsumowanie artykułu w pytaniach i odpowiedziach (FAQ):

Źródło: Sąd Najwyższy