Rynek roszczeń SKD (sankcja kredytu darmowego) zbudowały same banki

• Podaż pełnomocników jest pochodną strategii banków
• Państwo jako współautor zaniechania
• Artykuł 49 u.k.k.: pierwszy test, ten sam wynik
• SKD: z niszy eksperckiej do produktu masowego
• Trzy orzeczenia zmieniły charakter tej pracy.
• Kwestia otwarta: jak duży jest portfel
• Co z tego wynika

W pierwszym półroczu 2026 r. do polskich sądów wpłynęło 11 247 spraw o sankcję kredytu darmowego: 4 375 w pierwszym kwartale i 6 872 w drugim. Liczba spraw oczekujących na rozpoznanie urosła w jeden kwartał z 3 944 do 8 888 ¹. To jeszcze nie jest fala. To jej początek — i warto zapytać, skąd się wzięła.

Odpowiedź, którą powtarza sektor bankowy, brzmi: z chciwości kancelarii i firm skupujących roszczenia. Odpowiedź uczciwsza brzmi: z dziesięciu lat decyzji podejmowanych przez same banki, przy współudziale państwa, które na tych decyzjach zarabiało.

Podaż pełnomocników jest pochodną strategii banków

Rynek masowych roszczeń konsumenckich w Polsce nie powstał dlatego, że przybyło prawników. Prawników przybyło dlatego, że powstał rynek.

Sprawy frankowe zrobiły coś, czego nie zrobiła żadna inna kategoria sporów: stworzyły wystandaryzowany produkt procesowy. Powtarzalny wzorzec pozwu, przewidywalną linię orzeczniczą, kanały marketingowe, modele finansowania spraw i całą warstwę podmiotów niebędących kancelariami — od funduszy litygacyjnych po firmy nabywające wierzytelności. Powstała kompetencja, która raz zbudowana nie znika wraz z wyczerpaniem portfela CHF. Ona szuka kolejnego zastosowania.

Gdyby w latach 2015–2019 doszło do rozwiązania systemowego — ustawy, powszechnego programu ugód na uczciwych warunkach, choćby przyjęcia przez sektor wykładni, którą prezentowały już wtedy UOKiK i Rzecznik Finansowy — ta infrastruktura nie urosłaby do dzisiejszych rozmiarów. Nie urosła sama z siebie. Zbudowała ją decyzja o prowadzeniu batalii sądowej klient po kliencie.

Skala jest policzalna. Na koniec I kwartału 2026 r. dziesięć banków notowanych na GPW raportowało ok. 80 tys. aktywnych sporów frankowych, a w sądach czekało jeszcze 170,5 tys. spraw, w tym 66 tys. w apelacjach ². Rezerwy spadają — nieco ponad 1 mld zł w czterech dużych bankach w II kwartale 2026 r. wobec 3,1 mld zł rok wcześniej ³ — ale to skutek wyczerpywania się portfela, nie wygranej. Banki same to przyznają w sprawozdaniach: Pekao zakłada, że sporem zostanie objęte ok. 65 proc. całego udzielonego portfela CHF, w tym ok. 50 proc. umów już spłaconych ⁴.

Państwo jako współautor zaniechania

Brak ustawy trudno tłumaczyć samą inercją legislacyjną. Przez ostatnią dekadę sektor bankowy był dla państwa wygodnym źródłem finansowania — w dwóch warstwach jednocześnie.

Pierwsza to podatek od niektórych instytucji finansowych, obowiązujący od lutego 2016 r.⁵ Druga, istotniejsza, to jego konstrukcja: danina od aktywów z wyłączeniem obligacji skarbowych premiuje trzymanie długu publicznego zamiast udzielania kredytu. Efekt widać w bilansach. Według wyliczeń ZBP luka kredytowa narosła od 2016 r. o ok. 673 mld zł, a nadpłynność zagospodarowano wzrostem zaangażowania w obligacje skarbowe o ok. 300 mld zł oraz w obligacje BGK i PFR o ok. 110,7 mld zł ⁶. Papiery finansujące programy BGK i PFR zostały dodatkowo wyłączone z podstawy opodatkowania⁷. NBP w raportach o stabilności systemu finansowego wprost odnotowywał wzmocnienie powiązań między sektorem rządowym a bankowym wskutek wzrostu ekspozycji banków na obligacje skarbowe i gwarantowane przez państwo ⁸.

Państwo, które finansuje w bankach programy osłonowe i socjalne, jednocześnie inkasuje od nich podatek od aktywów, a od 2026 r. również CIT w stawce 30 proc. zamiast 19 proc., nie jest neutralnym arbitrem sporu konsument–bank. Jest interesariuszem. To wystarcza, by zrozumieć, dlaczego przez dziesięć lat żaden rząd nie sięgnął po rozwiązanie systemowe — mimo że koszt jego braku i tak obciążył ostatecznie kapitały banków, tyle że w formie najdroższej z możliwych.

Artykuł 49 u.k.k.: pierwszy test, ten sam wynik

Mechanizm powtórzył się wcześniej, w mniejszej skali, przy wcześniejszej spłacie kredytu.

Już w 2016 r. UOKiK i Rzecznik Finansowy zajęli stanowisko, że obniżeniu podlegają wszystkie koszty kredytu, w tym prowizja ⁹. Sektor bronił wykładni przeciwnej — że art. 49 dotyczy wyłącznie kosztów rozłożonych w czasie. Spór rozstrzygnął wyrok TSUE z 11 września 2019 r. w sprawie C-383/18 (Lexitor): proporcjonalnemu zwrotowi podlegają także koszty jednorazowe, pobrane na początku umowy ¹⁰. Praktyka rozliczeń i tak jeszcze długo pozostawała niejednolita.

I właśnie tam otworzyła się luka, którą wypełnił kapitał. Kredytobiorca dochodzący kilkuset złotych zwrotu prowizji nie zatrudni pełnomocnika za stawkę rynkową — ekonomia sprawy na to nie pozwala. Powstał więc model skupu wierzytelności i przelewu powierniczego: wyspecjalizowany podmiot kupuje roszczenie, płaci konsumentowi od ręki, przejmuje ryzyko procesowe i koszt wieloletniego sporu, a po drugiej stronie ma dłużnika wypłacalnego, wobec którego egzekucja nie stanowi problemu ¹¹.

Ten model można krytykować za dyskonto, jakie realizuje na konsumencie. Nie można natomiast twierdzić, że powstał w próżni. Obsługuje dokładnie tę grupę, której banki nie rozliczyły dobrowolnie i której nie stać na samodzielny proces: klientów kredytów gotówkowych, często najbardziej obciążonych kosztami pozaodsetkowymi. Warto też odnotować to, czego w narracji sektora nie ma: kilka podmiotów skupujących roszczenia z tytułu SKD już zbankrutowało. To nie jest rynek bez ryzyka.

SKD: z niszy eksperckiej do produktu masowego

Do niedawna sankcja z art. 45 ustawy o kredycie konsumenckim była dziedziną dla wąskiej grupy praktyków. Wymagała selekcji umów, wyszukiwania wad informacyjnych i trafnego przewidywania, którą z nich sąd uzna za dostatecznie doniosłą. Skuteczność była niska i skrajnie zróżnicowana terytorialnie — w analizie ponad tysiąca orzeczeń z lat 2014–2026 bank wygrywał ok. 57 proc. spraw spornych, konsument ok. 33 proc., przy rozpiętości od 3 do 72 proc. w zależności od sądu¹². Chociaż dane ZBP jeszcze sprzed kilku miesięcy wskazują, że 80% pozwów SKD jest oddalana.

Trzy orzeczenia zmieniły charakter tej pracy.

C-472/23 (13 lutego 2025 r.) — TSUE utrzymał wymóg proporcjonalności, ale potwierdził, że sankcja jest uzasadniona tam, gdzie uchybienie mogło podważyć możliwość oceny przez konsumenta zakresu jego zobowiązania ¹³.

C-744/24 (23 kwietnia 2026 r.) — dyrektywa 2008/48/WE sprzeciwia się naliczaniu odsetek od skredytowanych kosztów kredytu. Trybunał rozdzielił całkowitą kwotę kredytu od całkowitego kosztu kredytu i wskazał, że oprocentowaniu podlegają wyłącznie kwoty faktycznie udostępnione konsumentowi ¹⁴.

II CSKP 89/26 (8 lipca 2026 r.) — najszersza dotąd wypowiedź Sądu Najwyższego o warunkach stosowania sankcji. Stan faktyczny podręcznikowy: kredyt konsolidacyjny z 2017 r., 158 747 zł oddane do dyspozycji, odsetki naliczane od 185 669,01 zł, bo do kapitału doliczono prowizję 26 922,01 zł, która trafiła na rachunek kredytowy i w tej samej chwili wróciła do banku. Kierunek zgodny z Luksemburgiem i z wcześniejszym wyrokiem SN z 3 czerwca 2025 r.¹⁵

Znaczenie tej sekwencji nie polega na tym, że sankcja stała się automatyczna. Nie stała się — o czym zgodnie przypominają zarówno SN, jak i pełnomocnicy banków, a wyrok z lipca jest orzeczeniem kasatoryjnym w sprawie indywidualnej, nie uchwałą. Polega na czymś innym: wada przestała być indywidualna, a stała się wzorcowa.

Naliczanie odsetek od skredytowanej prowizji to nie błąd pojedynczych umów. To cecha konstrukcyjna wzorca umownego stosowanego przez lata w dominującej części portfela kredytów gotówkowych i konsolidacyjnych. Jej wykazanie nie wymaga już eksperta — wymaga porównania kwoty wypłaconej z podstawą naliczania odsetek. To zadanie dla aplikanta, a przy narzędziach automatyzujących analizę dokumentów i redagowanie pism — zadanie wykonalne w skali setek spraw dziennie. Zmienia się koszt krańcowy pozwu, a to zmienia całą ekonomię tego rynku.

Ministerstwo Sprawiedliwości reaguje na razie proceduralnie, nie merytorycznie: projektem zmian właściwości miejscowej, tak by przelew wierzytelności nie pozwalał koncentrować portfeli w wybranych sądach ¹⁶. Bez tego skutki bywają dosłowne — ok. 10 tys. spraw przeniesiono z sądów poznańskich do Sądu Rejonowego dla Warszawy-Woli.

Kwestia otwarta: jak duży jest portfel

Najdalej idąca konsekwencja wyroku C-744/24 nie została jeszcze przesądzona.

Jeżeli odsetki od skredytowanych kosztów były nienależne, to w każdej takiej umowie po stronie banku powstała nadwyżka pobranych świadczeń. Strona konsumencka wyprowadza z tego wniosek, że umowa nie została prawidłowo wykonana — co miałoby przesuwać moment rozpoczęcia biegu rocznego terminu z art. 45 ust. 5 u.k.k. i otwierać drogę do sankcji także w umowach formalnie zamkniętych. Skutek ilościowy takiej wykładni byłby ogromny: objęłaby każdą umowę ze skredytowaną prowizją lub składką, niezależnie od tego, czy kredyt został spłacony.

Trzeba jednak powiedzieć wprost: to teza procesowa, nie ustalona wykładnia. Rozstrzygnie ją SN w sprawach III CZP 15/25 (zawieszonej postanowieniem z 30 lipca 2025 r.) i III CZP 3/25 (zawieszonej 23 września 2025 r. do czasu rozstrzygnięcia spraw C-566/24, C-744/24 i C-831/24) ¹⁷. Równolegle w sprawie C-831/24 rozstrzyga się, czy sądy mają badać naruszenia ustawy o kredycie konsumenckim z urzędu. Wynik prokonsumencki oznaczałby, że sąd prześwietla całą umowę pod kątem wszystkich obowiązków ustawowych, także tych, o których pozew milczy — a wygrywanie spraw przez wypunktowanie słabego pozwu przestanie wystarczać. Osobno TSUE zajmuje się dopuszczalnością konstrukcji cesyjnych (C-600/24) ¹⁸.

Za tym wszystkim stoi WIBOR. Wyrok z 12 lutego 2026 r. w sprawie C-471/24 nie podważył samego wskaźnika, lecz potwierdził, że sposób jego wdrożenia do umów podlega ocenie na gruncie dyrektywy 93/13 ¹⁹. Spraw wiborowych było na koniec III kwartału 2025 r. ok. 1,4 tys. w bankach giełdowych i blisko 2,4 tys. według danych ZBP — mniej więcej tyle, ile spraw frankowych w roku 2016.

Co z tego wynika

Schemat powtarza się po raz czwarty: rozpoznany problem konstrukcyjny, odmowa rozliczenia go poza sądem, przerzucenie ciężaru na konsumenta, profesjonalizacja strony przeciwnej i wielokrotnie wyższy koszt końcowy. Za każdym razem opór okazywał się droższy niż rozwiązanie — i za każdym razem zostawiał po sobie trwałą zdolność procesową, gotową do użycia w kolejnej sprawie.

Racjonalna odpowiedź nie polega dziś na kwestionowaniu doniosłości orzeczeń ani na liczeniu, że statystyka wygranych sprzed dwóch lat się utrzyma. Polega na trzech rzeczach. Po pierwsze — przeliczeniu portfela pod kątem odsetek od skredytowanych kosztów i ujawnieniu adekwatnych rezerw; dziś zdarza się, że bank raportuje tysiące pozwów przy zerowej rezerwie. Po drugie — uruchomieniu programów rozliczeniowych, zanim roszczenia trafią na rynek wtórny, bo po cesji bank negocjuje już nie z klientem, lecz z podmiotem finansowym. Po trzecie — wystąpieniu o rozwiązanie ustawowe, które ureguluje skutki wadliwego naliczania kosztów w sposób przewidywalny dla obu stron.

Jeżeli sektor tego nie zrobi, zrobi to za niego rynek. Przy portfelu kredytów konsumenckich liczonym w milionach umów i przy wadzie tak łatwej do wykazania, perspektywa kilkuset tysięcy postępowań nie jest publicystyczną przesadą, lecz prostą ekstrapolacją danych z pierwszego półrocza. Milion to scenariusz skrajny — ale to scenariusz, którego dziś nie da się już wykluczyć, a wykluczyć go mogła tylko decyzja podjęta dziesięć lat temu.

Krzysztof Szymański, ekonomista

Przypisy:

1. Statystyka Ministerstwa Sprawiedliwości „roszczenia z umów bankowych związanych z sankcją kredytu darmowego"; omówienie: Money.pl, sierpień 2026 r.

2. Bankier.pl, „Liczba spraw o kredyty frankowe w bankach — I kw. 2026 r.", 22 maja 2026 r.

3. Parkiet, „Koszty sagi frankowej spadają. Banki obawiają się pozwów o sankcję kredytu darmowego", 14 lipca 2026 r. Por. dane ZBP: ok. 3,4 tys. spraw o SKD zakończonych do kwietnia 2026 r. przy ponad 21 tys. w toku na koniec 2025 r.

4. Raport okresowy Grupy Pekao S.A. za I kw. 2026 r., nota dotycząca ryzyka prawnego portfela CHF (analiza wrażliwości rezerwy).

5. Ustawa z 15 stycznia 2016 r. o podatku od niektórych instytucji finansowych (Dz.U. 2016 poz. 68).

6. Wyliczenia Związku Banków Polskich, cyt. za: Interia Biznes, czerwiec 2025 r.

7. Komunikat Ministerstwa Finansów w sprawie wyłączenia z podatku bankowego papierów gwarantowanych ustawowo przez Skarb Państwa, w tym obligacji BGK i PFR.

8. NBP, „Raport o stabilności systemu finansowego" — uwagi o wzroście ekspozycji banków na obligacje skarbowe i gwarantowane przez państwo; omówienie: Parkiet, „Podatek od aktywów przeobraził polski sektor bankowy".

9. Stanowisko Prezesa UOKiK w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie konsumenckim w kontekście wyroku C-383/18, finanse.uokik.gov.pl.

10. Wyrok TSUE z 11 września 2019 r., C-383/18 (Lexitor sp. z o.o.); uchwała SN z 12 grudnia 2019 r., III CZP 45/19.

11. Infor.pl, „Sankcja kredytu darmowego: cesja, statystyki, narracje", 9 czerwca 2026 r.

12. Raport „SKD w liczbach" — analiza ponad 1000 orzeczeń sądów powszechnych z lat 2014–2026.

13. Wyrok TSUE z 13 lutego 2025 r., C-472/23 (Lexitor przeciwko Everest Finanse).

14. Wyrok TSUE z 23 kwietnia 2026 r., C-744/24.

15. Wyrok SN z 8 lipca 2026 r., II CSKP 89/26; wcześniej wyrok SN z 3 czerwca 2025 r., II CSKP 1953/22.

16. Prawo.pl, „Pozwy w sprawie sankcji kredytu darmowego trafią do mniejszych sądów", 30 kwietnia 2026 r.

17. Postanowienia SN: III CZP 15/25 z 30 lipca 2025 r. oraz III CZP 3/25 z 23 września 2025 r.

18. Sprawy TSUE: C-566/24, C-831/24 (badanie naruszeń z urzędu) oraz C-600/24 (konstrukcje cesyjne).

19. Wyrok TSUE z 12 lutego 2026 r., C-471/24; opinia rzecznik generalnej Laili Mediny z 11 września 2025 r.

Artykuł ma charakter publicystyczny i wyraża stanowisko autora. Dane liczbowe pochodzą ze statystyk Ministerstwa Sprawiedliwości, sprawozdań finansowych banków, komunikatów ZBP oraz doniesień prasowych i przed publikacją wymagają aktualizacji na dzień wydania