ZUS wydaje decyzje wykreślające ludzi z ubezpieczeń nawet 19 lat wstecz – składki przepadają bez zwrotu. A od 2022 można składać korekty dokumentów tylko za 5 lat, reszta idzie na FUS. RPO: to naruszenie konstytucji. Ministerstwo pracuje nad zmianami: ma zapewnić przeksięgowanie składek i nowe terminy. Ale jaki jest stan prac? RPO pyta już po raz drugi, co się dzieje w temacie przepadku składek.
- Kto traci składki? Historia pani Aldony – 19 lat składek przepadło
- Co to jest "wspólnik iluzoryczny"? Konstrukcja wymyślona przez ZUS, nie ustawę
- Tabela: Kiedy można odzyskać nadpłacone składki, a kiedy przepadają?
- Dlaczego to naruszenie konstytucji? RPO wyjaśnia
- Co robi ministerstwo w sprawie przepadających składek w ZUS? Projekt zmian już jest
- Kiedy wejdą zmiany? RPO pyta po raz drugi
- Co najważniejszego zapamiętać? Skrót z artykułu
- Najczęstsze pytania o przepadek nadpłaconych składek w ZUS - FAQ
Kto traci składki? Historia pani Aldony – 19 lat składek przepadło
Już jakiś czas temu Gazeta Wyborcza opisała sprawę pani Aldony: przez 19 lat odprowadzała składki ZUS od wynagrodzenia w swojej spółce z o.o. Po latach ZUS wydał decyzję: nigdy nie powinna była ich płacić.
Dlaczego? Bo miała większościowy pakiet udziałów w spółce i jednocześnie pracowała tam na etacie. Według ZUS taka umowa o pracę jest pozorna – w rzeczywistości to "praca dla samego siebie", więc brak podstaw do ubezpieczeń społecznych.
A jaki tego skutek?
- Składki za ostatnie 5 lat: ZUS może zwrócić (po korekcie dokumentów).
- Składki sprzed 5+ lat: przepadają – trafiają na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, nie można ich odzyskać!
Dlaczego nie można odzyskać starszych składek? Od 1 stycznia 2022 obowiązuje limit: korekty dokumentów rozliczeniowych (deklaracje, raporty) można składać tylko za 5 lat wstecz. Po tym czasie – koniec. Nawet jeśli ZUS dopiero po 19 latach stwierdza, że składki były nienależne. ZUS może sięgać tyle wstecz na swoją korzyść - ale Ty już nie. Dlatego wywołało to oburzenie RPO i interwencję, którą opisujemy.
Co to jest "wspólnik iluzoryczny"? Konstrukcja wymyślona przez ZUS, nie ustawę
ZUS i sądy wypracowały koncepcję "wspólnika iluzorycznego": jeśli jeden wspólnik ma np. 99% udziałów, a drugi 1% – to ten z 1% jest "iluzoryczny" (marginalny, bez realnego wpływu na spółkę). To właśnie taki przypadek miał miejsce w przypadku pani Aldony, ale sytuacja przepadku nienależnie wpłaconych, zawyżonych składek na ZUS, może dotknąć każdego pracującego.
Konsekwencja: Spółkę traktuje się jak jednoosobową, mimo że w KRS widnieje jako dwuosobowa.
A co z tym wspólnikiem większościowym (99%)? Nie może mieć umowy o pracę w swojej spółce – bo nie można być "pracownikiem samego siebie". Nie podlega więc ubezpieczeniom społecznym z tytułu tej umowy.
Problem według RPO jest tutaj taki:
„Konstrukcja taka jest niedopuszczalna, nie wynika bowiem z decyzji ustawodawcy, lecz jest wytworem praktyki" – pisze Marcin Wiącek, Rzecznik Praw Obywatelskich.
Ustawa mówi o jedynym wspólniku jednoosobowej spółki. Nie mówi o wspólniku "prawie jedynym" czy "niemal jedynym". To ZUS i sądy stworzyły tę kategorię – bez podstawy w ustawie.
Tabela: Kiedy można odzyskać nadpłacone składki, a kiedy przepadają?
Okres | Czy ZUS może zwrócić składki? |
|---|---|
ostatnie 5 lat | TAK - po korekcie dokumentów przez płatnika lub z urzędu przez ZUS |
sprzed 5 lat | NIE - składki przepadają i trafiają na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych. Nie wpływają już korzystnie na emeryturę osoby, za którą je odprowadzono do ZUS, tylko finansują bieżącą wypłatę świadczeń |
Dlaczego to naruszenie konstytucji? RPO wyjaśnia
RPO wskazuje na naruszenie art. 2 Konstytucji – zasady zaufania obywatela do państwa i prawa.
Argumenty to:
- Obywatel działał w dobrej wierze: Przez lata płacił składki, ZUS je przyjmował. KRS potwierdzał dwuosobową spółkę. Nic nie wskazywało, że coś jest nie tak.
- Brak możliwości przewidzenia skutków: „Z punktu widzenia państwa prawa niezwykle istotne jest, aby osoba działająca w dobrej wierze mogła przewidzieć konsekwencje swoich działań na podstawie analizy przepisów" – podkreśla RPO. Tymczasem koncepcja "wspólnika iluzorycznego" nie wynika z ustawy – przedsiębiorca nie mógł jej przewidzieć.
- Pułapka prawna: „Zasada zaufania do państwa i prawa opiera się na założeniu, że organy władzy publicznej powinny działać w sposób lojalny i uczciwy względem jednostki, budzący w niej poczucie stabilności" – cytuje RPO orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. ZUS przez lata przyjmował składki, a potem – nawet po kilkudziesięciu latach – mówi: "to była pomyłka, ale nie oddamy ci pieniędzy".
Co robi ministerstwo w sprawie przepadających składek w ZUS? Projekt zmian już jest
W styczniu 2026 Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej odpowiedziało RPO, że pracuje nad rozwiązaniem ustawowym.
Projekt przewiduje:
- Przeksięgowanie składek z tytułu na tytuł – jeśli ZUS stwierdzi, że płaciłeś jako "pracownik", a powinieneś jako "wspólnik" – składki zostaną automatycznie przeksięgowane, nie przepadną.
- Nowy termin przedawnienia zwrotu składek – zacznie biec dopiero od dnia, gdy ZUS poinformuje płatnika o nadpłacie (nie od daty wpłaty).
- Ochrona zasiłków – jeśli dostałeś zasiłek chorobowy z "błędnego" tytułu, ZUS uzna go jako wypłacony z "właściwego" tytułu – nie będziesz musiał zwracać.
Cel nowelizacji: Żeby ludzie już nie tracili składek i świadczeń z powodu weryfikacji tytułu przez ZUS po latach.
Kiedy wejdą zmiany? RPO pyta po raz drugi
W maju 2026 biuro RPO pisze ponownie do ministerstwa: jaki stan prac, kiedy koniec? Ale status aktualny to brak odpowiedzi. Pozostaje czekać na reakcję MRPiPS na nowe pismo RPO oraz konkretne daty.
Co najważniejszego zapamiętać? Skrót z artykułu
ZUS kwestionuje tytuł do ubezpieczeń wspólników spółek z o.o. zatrudnionych na etacie – nawet kilkanaście lat wstecz. Składki sprzed 5 lat przepadają bez zwrotu. RPO: to naruszenie konstytucji (zasada zaufania do państwa), a koncepcja "wspólnika iluzorycznego" stworzona przez praktykę, nie ustawę. Ministerstwo pracuje nad zmianami: przeksięgowanie składek, nowe terminy przedawnienia, ochrona zasiłków. Ale aktualny stan prac? RPO pyta po raz drugi pismem z maja 2026 – póki co: jeszcze brak odpowiedzi.
Najczęstsze pytania o przepadek nadpłaconych składek w ZUS - FAQ
Czy mogę stracić składki, jeśli jestem wspólnikiem spółki z o.o.?
Tak, jeśli masz większościowy pakiet udziałów (np. 99%) i jednocześnie umowę o pracę w tej spółce. ZUS może zakwestionować tytuł do ubezpieczeń.
Ile mogę stracić?
Składki sprzed ponad 5 lat – bez możliwości zwrotu (przepadają na FUS). Za ostatnie 5 lat – można odzyskać po korekcie.
Czy mogę się bronić przed decyzją ZUS?
Tak – odwołaniem do sądu. Ale orzecznictwo Sądu Najwyższego potwierdza stanowisko ZUS ("wspólnik niemal jedyny" nie może być pracownikiem). To jednak praktyka, a nie pojęcie ustawowe.
Kiedy wejdą zmiany chroniące przed przepadkiem składek za więcej niż 5 lat?
Brak daty. Ministerstwo pracuje nad projektem, RPO monitoruje stan prac (ostatnie pismo RPO z 25.05.2026).
Czy zmiany będą działać wstecz?
Szczegóły nieznane – projekt nie jest publiczny, MRPiPS na razie twierdzi, że pracuje nad zmianami wewnątrzresortowo, ale jeszcze nie ma nic gotowego.
Źródło: Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich