Rezygnacja z pracy, by zająć się niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie zawsze otwiera drogę do świadczenia pielęgnacyjnego. Są pewne zasadnicze elementy, które należy bezwzględnie spełnić. Czas, obecność, dyspozycyjność a fakt opieki - kluczowy jest ścisły i bezpośredni związek między jednym a drugim. Najnowsze orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego precyzyjnie wskazuje, na co organy i sądy muszą zwracać uwagę, rozpatrując takie wnioski. Decyzja w tej konkretnej sprawie kobiety opiekującej się niewidomym mężem odsłania granicę między realną pomocą rodzinną a uprawnieniem do świadczenia. Sprawa może zaskoczyć wielu.
- Czas, obecność, dyspozycyjność: kiedy opieka nad bliskim naprawdę uzasadnia prawo do świadczeń?
- Stan faktyczny sprawy – jak wyglądała codzienność opieki nad osobą z niepełnosprawnością?
- Kluczowa interpretacja NSA – co decyduje o tzw. związku przyczynowym i przyznaniu świadczenia?
- Dlaczego w tej konkretnej sprawie odmówiono? Jakich kluczowych elementów zabrakło do przyznania świadczenia?
Podstawą prawą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o którym będzie mowa w niniejszym artykule jest przepis art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1208). Analizowane będą jego elementy, które to muszą pozostawać w ścisłym związku przyczynowo-skutkowym z zakresem danego stanu faktycznego.
Czas, obecność, dyspozycyjność: kiedy opieka nad bliskim naprawdę uzasadnia prawo do świadczeń?
Zgodnie z ustawą o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje określonym osobom, takim jak rodzice czy opiekunowie faktyczni, które rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, aby sprawować opiekę nad kimś z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności. Konieczne jest przy tym spełnienie dodatkowych wskazań, np. konieczności stałej opieki w związku z ograniczoną samodzielnością osoby, nad którą sprawowana jest opieka. Istotą sprawy, która trafiła do NSA, było ustalenie, czy między rezygnacją wnioskodawczyni z pracy a koniecznością opieki nad jej niepełnosprawnym mężem istniał wymagany prawem związek przyczynowy.
Stan faktyczny sprawy – jak wyglądała codzienność opieki nad osobą z niepełnosprawnością?
Mąż wnioskodawczyni, urodzony w 1951 roku, posiadał stałe orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności z uwagi na ślepotę i niedowidzenie. Jego niepełnosprawność powstała w wieku 43 lat. Poza problemami wzroku, mężczyzna chorował również na cukrzycę, miał zwyrodnienia kręgosłupa i stawów biodrowych, a także łagodne zaburzenia funkcji poznawczych. Z oświadczeń i wywiadu środowiskowego wynikało, że żona pomagała mu w codziennych sprawach: zaprowadzała do lekarza, robiła zakupy, gotowała, podawała posiłki i leki, sprzątała oraz załatwiała sprawy urzędowe. Mąż, choć posiadał białą laskę, nie potrafił się nią posługiwać. Był jednak w stanie samodzielnie wykonywać czynności higieniczne, ubierać się i jeść. Mógł także pozostawać sam w domu przez okres do siedmiu godzin, nie wymagał stałej rehabilitacji, nie był osobą leżącą i zachowywał kontakt logiczny.
Kluczowa interpretacja NSA – co decyduje o tzw. związku przyczynowym i przyznaniu świadczenia?
W związku z toczącym się sporem na skutek nie przyznania świadczenia sprawa ostatecznie trafiła na wokandę i dotarła do samego Naczelnego Sądu Administracyjnego. Tak więc w sprawie zapadł wyrok NSA z dnia 13 lutego 2026 r., sygn. I OSK 191/25
Naczelny Sąd Administracyjny w swoim stanowisku podkreślił, że brak aktywności zawodowej opiekuna musi być spowodowany w sposób bezpośredni i ścisły koniecznością sprawowania opieki. Wymiar tej opieki musi obiektywnie wymuszać rezygnację z pracy lub wykluczać jej podjęcie.
TO SĄ KLUCZOWE ELEMENTY PRZY USTALANIU PRAWA DO ŚWIADCZENIA!
Sąd wyjaśnił, że ustawa nie wymaga nieprzerwanej opieki 24 godziny na dobę, ani wspólnego zamieszkiwania. Dopuszcza się także korzystanie z pomocy innych osób lub instytucji. Istotą jest charakter i wymiar zaangażowania opiekuna. Opieka powinna być stała, ustawiczna i długotrwała, wykonywana codziennie, a czasem także wymagać pozostawania w stałej gotowości do pomocy. NSA zwrócił uwagę, że nawet rutynowe, codzienne czynności domowe, połączone z bezpośrednią obsługą osoby niepełnosprawnej, mogą być tak czasochłonne i absorbujące, że wypełniają cały dzień.
W innym interesującym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 2 października 2025 r., II SA/Po 384/25, podkreślono, że przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie zakreśla żadnych ram czasowych, co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki, warunkiem jest jednak, by stan ten w odniesieniu do tego samego niepełnosprawnego i jego opiekuna trwał. Niemniej jednak należy też mieć na uwadze inne pogląd sądu, mianowicie, że: okoliczność, że dana osoba rezygnuje z zatrudnienia albo nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie stanowi więc sama w sobie wystarczającej przesłanki nabycia prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Koniecznym jest bowiem, aby rezygnacja z zatrudnienia lub jego podjęcia była powiązana z celem, jakim jest sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Niezbędne jest zatem istnienie związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki. Aby można było przyznać stronie specjalny zasiłek opiekuńczy, w rezultacie kluczowe znaczenie ma zbadanie okoliczności i powodów tej rezygnacji. Nadto należy ustalić, że zachodzi wyraźny i bezpośredni związek czasowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą najbliższą. Tym samym przyznanie świadczenia rodzinnego w tej formie wymagało spełnienia m.in. przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub jego niepodejmowania w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 marca 2025 r. I OSK 512/24).
Dlaczego w tej konkretnej sprawie odmówiono? Jakich kluczowych elementów zabrakło do przyznania świadczenia?
NSA uznał, że w analizowanym przypadku materiał dowodowy nie potwierdza, by konieczność opieki nad mężem wymuszała na wnioskodawczyni rezygnację z pracy. Zakres jej zaangażowania, przy uwzględnieniu stanu zdrowia i poziomu samodzielności męża, nie wykluczał podjęcia aktywności zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze godzin. Sąd wskazał, że fakt, iż mąż mógł pozostawać sam przez kilka godzin, przeczy tezie o konieczności permanentnej obecności opiekunki. Czynności takie jak podawanie leków, pomiary cukru, stosowanie diety czy ćwiczenia pamięciowe – zdaniem sądu – nie wymagają pełnej, całodobowej dyspozycyjności. NSA zauważył również, że problem z poruszaniem się męża wynikał z jego osobistego wyboru nieużywania białej laski, a nie z absolutnej niemożności. Wnioskodawczyni wykonuje czynności związane z opieką, ale – w ocenie sądu – nie świadczy to o całkowitej zależności męża, wymagającej nieustannej obecności żony.
W konsekwencji powyższej analizy NSA oddalił skargę kasacyjną, utrzymując w mocy wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, który zgodził się z decyzją organów administracyjny. Sądy uznały, że w tej konkretnej sytuacji nie można stwierdzić bezpośredniego związku między niepodejmowaniem pracy a sprawowaniem opieki.
Orzeczenie NSA z 13 lutego 2026 roku (sygn. I OSK 191/25) jasno precyzuje, że samo sprawowanie opieki nad osobą z orzeczeniem o niepełnosprawności nie jest równoznaczne z automatycznym prawem do świadczenia pielęgnacyjnego. Decydujące znaczenie ma obiektywny wymiar tej opieki, który musi w sposób oczywisty uniemożliwiać podjęcie lub kontynuację pracy zarobkowej. Organy przy rozpatrywaniu wniosków muszą dokładnie badać konkretne okoliczności: stan zdrowia i samodzielność podopiecznego, rodzaj i czasochłonność wykonywanych czynności oraz możliwość pozostawienia osoby niepełnosprawnej bez bezpośredniego nadzoru. Przypadek ten uczy, że dla przyznania świadczenia kluczowe jest wykazanie, że opieka wypełnia czas i wymaga dyspozycyjności w stopniu uniemożliwiającym jakąkolwiek aktywność zawodową.
Pamiętaj! Dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest wykazanie bezpośredniego i ścisłego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, co nie zostało wykazane przez skarżącą (zob. Wyrok NSA z dnia 13 lutego 2026 r., sygn. I OSK 191/25).
POELCAMY: POMOC SPOŁECZNA
Źródło: Wyrok NSA z dnia 13 lutego 2026 r., sygn. I OSK 191/25
Ustawa z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1208)