To dwa podstawowe pytania nurtujące osoby niepełnosprawne - czy nowy system będzie oparty o sprawdzenie rzeczywistej samodzielności osoby niepełnosprawnej (oznacza to niskie świadczenia dla osoby niewidomej czy sparaliżowanej od pasa w dół - osoby te są wysoko samodzielne według osób przyznających świadczenie wspierające). No i co się stanie ze stopniami niepełnosprawności (lekki, umiarkowany, znaczny)? Na dziś nie znamy odpowiedzi na nie.
- Nowy system orzekania dla osób niepełnosprawnych – trwają prace
- Orzeczenia o niepełnosprawności a zasady proporcjonalności i sprawiedliwości społecznej
- Koniec z rozproszeniem systemu świadczeń dla osób niepełnosprawnych
Rząd wciąż pracuje nad nowym systemem orzekania o niepełnosprawności. Czytelnicy pytają nas o to, czy nowy system orzekania o niepełnosprawności będzie oparty o kryterium samodzielności? Jak duże ma to znaczenie pokazuje świadczenie wspierające – o przyznaniu świadczenie nie decyduje stopień niepełnosprawności (znaczny, umiarkowany, lekki) a stopień niesamodzielności określany w punktach (nazywa się formalnie „poziom potrzeby wsparcia").
Klasyfikacja budżetowa 2027. Nowe rozporządzenie z komentarzem eksperta
Także w założeniach projektu ustawy o asystencji osobistej mamy rodzaj testu na samodzielność.
Dla osób z niepełnosprawnościami i ich rodzin kluczowe będzie to, czy nowy system skoncentruje się przede wszystkim na wsparciu osób niesamodzielnych. Dotychczasowa praktyka przy przyznawaniu świadczenia wspierającego pokazuje bowiem, że sama niepełnosprawność nie przesądza o uzyskaniu pomocy.
Przykładem są osoby z przerwanym rdzeniem kręgowym, poruszające się po domu na wózku inwalidzkim, ale zachowujące sprawność rąk. Jeżeli są w stanie samodzielnie przygotować posiłek, zrobić zakupy czy ugotować obiad, w praktyce są oceniane jako osoby w znacznym stopniu samodzielne. W postępowaniach dotyczących świadczenia wspierającego często otrzymywały około 50 punktów, czyli wynik zdecydowanie zbyt niski, aby uzyskać prawo do tego świadczenia.
Nowy system orzekania dla osób niepełnosprawnych – trwają prace
W grudniu 2025 r. rząd informował:
"Aktualnie w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej trwają przygotowania do rozpoczęcia realizacji projektu w ramach FERS pn. „Przebudowa modelu orzekania 0 niepełnosprawności oraz form wsparcia. Realizacja projektu w ramach FERS pn. „Przebudowa modelu orzekania o niepełnosprawności oraz form wsparcia," przewiduje przygotowanie nowych rozwiązań na rzecz osób z niepełnosprawnościami. Planowana jest pogłębiona analiza obecnego systemu orzekania, form wsparcia oraz infrastruktury orzeczniczej.
Celem tego projektu jest opracowanie kompleksowego modelu orzekania o niepełnosprawności, odpowiadającego na indywidualne potrzeby osób z niepełnosprawnościami oraz systemu świadczeń i innych form wsparcia.
W projekcie przeprowadzony zostanie przegląd i analiza funkcjonujących rozwiązań systemowych odnoszących się do systemu orzecznictwa o niepełnosprawności 1 stopniu niepełnosprawności, w tym systemów rentowych i orzecznictwa dla celów edukacyjnych. Projekt będzie pierwszym krokiem do stworzenia w pełni kompleksowego i zintegrowanego systemu orzekania o niepełnosprawności."
Orzeczenia o niepełnosprawności a zasady proporcjonalności i sprawiedliwości społecznej
I dalej w komunikacie:
"Zmodyfikowany model orzekania o niepełnosprawności będzie oparty o Międzynarodową Klasyfikację Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF), a także zgodny z postanowieniami Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych (KPON). Uproszczony system świadczeń będzie odpowiedzią na indywidualne potrzeby danej osoby zarówno w życiu codziennym, jak i w sferze społeczno-zawodowej. System zapewniać będzie podmiotowość osobom z niepełnosprawnościami oraz będzie zgodny z zasadami proporcjonalności i sprawiedliwości społecznej."
Koniec z rozproszeniem systemu świadczeń dla osób niepełnosprawnych
"W ramach projektu wypracowane zostaną także rozwiązania mające na celu scalenie, rozproszonego obecnie systemu świadczeń oraz służące kompensacji zwiększonych kosztów życia wynikających z niepełnosprawności, jak również narzędzia i mechanizmy służące indywidualizacji wsparcia. Opracowanie narzędzi przeprowadzone zostanie w odniesieniu do tych obszarów funkcjonowania dla których nie ma narzędzi do oceny lub narzędzia te nie opisują danego obszaru w pełnym zakresie. W wyniku realizacji zadania wypracowane zostaną kryteria ustalania niepełnoprawności oraz kryteria kwalifikacji do świadczeń i innych instrumentów wsparcia."
Oparcie nowego modelu orzekania o niepełnosprawności na nowoczesnym systemie informatycznym stworzy podstawy do integracji z innymi systemami, umożliwi tym samym wykorzystywanie niezbędnych danych z różnych źródeł. Wypracowane zostaną również zasady organizacji systemu orzekania o niepełnosprawności, z uwzględnieniem nadzoru oraz procedury orzeczniczej wraz z postępowaniem odwoławczym.