Dla wielu osób z chorobami przewlekłymi każda kolejna komisja orzekająca o niepełnosprawności to ogromny stres i poczucie absurdu. Choroba się nie zmienia, a decyzja znów jest tylko na rok albo dwa. Tymczasem polskie prawo dopuszcza możliwość uzyskania orzeczenia o niepełnosprawności na stałe, czyli bezterminowego. Nie decyduje jednak sama diagnoza. Najważniejsze są rokowania medyczne oraz trwałość naruszenia sprawności organizmu. Sprawdzamy, kiedy komisja może wydać orzeczenie na stałe, w jakich przypadkach zapadają takie decyzje najczęściej i jak wygląda procedura krok po kroku.
- Co oznacza orzeczenie o niepełnosprawności na stałe?
- Na jakiej podstawie komisja wydaje orzeczenie bezterminowe?
- Lista schorzeń, przy których najczęściej zapadają decyzje bezterminowe
- Czy komisja musi wydać orzeczenie na stałe przy chorobie nieuleczalnej?
- Zmiany po 2025 roku – mniej krótkich orzeczeń
- Jak uzyskać orzeczenie o niepełnosprawności na stałe – procedura krok po kroku
- Czy orzeczenie bezterminowe może zostać cofnięte
- Społeczny wymiar orzeczeń – głos Rzecznika Praw Obywatelskich
- Co daje orzeczenie o niepełnosprawności na stałe
- Podstawa prawna
Co oznacza orzeczenie o niepełnosprawności na stałe?
Orzeczenie wydane na czas nieokreślony oznacza, że zespół orzekający uznał stan zdrowia osoby za trwały i nierokujący poprawy. W praktyce kończy to konieczność cyklicznego stawania przed komisją i ponownego potwierdzania tego samego stanu zdrowia.
Dla wielu osób to realna zmiana jakości życia. Stałe orzeczenie daje stabilność w planowaniu leczenia, rehabilitacji, pracy, a także w korzystaniu ze świadczeń i ulg. Znika też ryzyko przerwania ciągłości wsparcia tylko dlatego, że decyzja czasowa wygasła.
Na jakiej podstawie komisja wydaje orzeczenie bezterminowe?
Podstawą prawną jest ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz rozporządzenie w sprawie orzekania o niepełnosprawności. Przepisy wprost wskazują, że orzeczenie może zostać wydane na stałe, jeżeli według aktualnej wiedzy medycznej nie istnieją rokowania poprawy.
W rozporządzeniu zapisano jednoznacznie:
„Orzeczenie o niepełnosprawności może być wydane na czas nieokreślony, jeżeli według wiedzy medycznej stan zdrowia osoby nie rokuje poprawy.”
Komisja nie ocenia wyłącznie diagnozy. Analizuje przede wszystkim:
- rodzaj uszkodzeń organizmu,
- przebieg choroby w czasie,
- skuteczność dotychczasowego leczenia,
- realne możliwości poprawy funkcjonowania.
Lista schorzeń, przy których najczęściej zapadają decyzje bezterminowe
Nie istnieje oficjalna, zamknięta lista chorób uprawniających do orzeczenia na stałe. Praktyka orzecznicza pokazuje jednak wyraźne grupy schorzeń, przy których decyzje bezterminowe zapadają znacznie częściej.
Choroby neurologiczne o charakterze postępującym
W zaawansowanych chorobach układu nerwowego komisje bardzo często uznają brak rokowań poprawy. Dotyczy to m.in.:
- stwardnienia zanikowego bocznego (SLA),
- późnych stadiów stwardnienia rozsianego,
- choroby Parkinsona z utrwalonymi zaburzeniami ruchu,
- trwałych następstw udarów mózgu.
W tych przypadkach dokumentacja medyczna zwykle jasno pokazuje, że leczenie może jedynie spowalniać postęp choroby, a nie przywracać sprawność.
Trwałe uszkodzenia narządu ruchu i zmysłów
Bezterminowe orzeczenia zapadają również w sytuacjach, w których charakter uszkodzeń jest nieodwracalny, takich jak:
- amputacje kończyn,
- trwałe porażenia,
- znaczne ubytki narządu ruchu,
- całkowita utrata wzroku,
- głęboka, obustronna głuchota.
W takich przypadkach komisja w praktyce potwierdza trwałość stanu zdrowia, a nie prognozuje jego poprawę.
Choroby genetyczne i wrodzone
Schorzenia wrodzone i genetyczne bardzo często skutkują orzeczeniem na stałe już przy pierwszym wniosku. Dotyczy to m.in.:
- zespołu Downa,
- mukowiscydozy,
- rzadkich chorób genetycznych o udokumentowanym przebiegu.
Jak podkreślają organizacje działające na rzecz osób z niepełnosprawnościami, w takich przypadkach decyzje czasowe nie mają uzasadnienia medycznego.
Karolina Kowalczyk z Fundacji Avalon zwraca uwagę:
„Dzięki nowym przepisom osoby z wybranymi jednostkami chorobowymi mogą otrzymać stałe orzeczenie o niepełnosprawności, bez konieczności cyklicznego potwierdzania stanu zdrowia. To ważny krok w kierunku uproszczenia procedur i zwiększenia wsparcia dla osób z niepełnosprawnościami.”
Zaburzenia psychiczne i niepełnosprawność intelektualna
Bezterminowe orzeczenia mogą dotyczyć także:
- umiarkowanej i znacznej niepełnosprawności intelektualnej,
- spektrum autyzmu,
- przewlekłych zaburzeń psychicznych, takich jak schizofrenia.
Decydujące znaczenie ma tu utrwalony charakter ograniczeń i brak trwałej poprawy mimo leczenia farmakologicznego i terapii.
Czy komisja musi wydać orzeczenie na stałe przy chorobie nieuleczalnej?
Komisja nie ma obowiązku automatycznego wydania orzeczenia na stałe wyłącznie dlatego, że choroba jest nieuleczalna. To jeden z najczęstszych mitów związanych z orzecznictwem.
Z punktu widzenia przepisów znaczenie ma nie sama diagnoza ani fakt, że choroby nie da się wyleczyć. Decydujące są rokowania co do funkcjonowania osoby. Komisja ocenia, czy w świetle aktualnej wiedzy medycznej możliwa jest poprawa sprawności, samodzielności lub zdolności do pracy, nawet jeśli sama choroba pozostanie.
W praktyce oznacza to, że:
- choroba może być nieuleczalna, ale stan funkcjonalny może się poprawić,
- leczenie lub rehabilitacja mogą prowadzić do częściowego odzyskania sprawności,
- komisja może uznać, że zasadna jest kontrola stanu zdrowia po określonym czasie.
Dopiero wtedy, gdy dokumentacja medyczna jednoznacznie wskazuje, że choroba ma charakter trwały, a leczenie nie prowadzi do poprawy funkcjonowania, komisja może, ale nadal nie musi, wydać orzeczenie bezterminowe.
Dlatego w praktyce orzeczenia na stałe zapadają najczęściej w przypadkach:
- schorzeń postępujących,
- trwałych uszkodzeń organizmu,
- chorób wrodzonych i genetycznych,
- utrwalonych zaburzeń neurologicznych lub psychicznych.
Z perspektywy wnioskodawcy oznacza to jedno: im lepiej udokumentowany jest brak rokowań poprawy funkcjonowania, tym większe szanse na decyzję bezterminową. Sama informacja, że choroba jest nieuleczalna, zwykle nie wystarcza.
Zmiany po 2025 roku – mniej krótkich orzeczeń
Od 2025 roku przepisy ograniczyły praktykę wydawania bardzo krótkich orzeczeń czasowych. Wprowadzono minimalne okresy ważności decyzji w przypadkach, w których poprawa stanu zdrowia jest mało prawdopodobna.
Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w oficjalnym komunikacie podkreślało:
„Zniesienie obowiązku regularnych badań kontrolnych dla osób z trwałym orzeczeniem było jedną z głównych propozycji deregulacyjnych.”
Zmiany te mają odciążyć zarówno osoby z niepełnosprawnościami, jak i system orzeczniczy, który przez lata był krytykowany za nadmierną biurokrację.
Jak uzyskać orzeczenie o niepełnosprawności na stałe – procedura krok po kroku
Procedura uzyskania orzeczenia o niepełnosprawności na stałe nie różni się formalnie od postępowania w sprawie orzeczenia czasowego. Oto poszczególne kroki, jakie prowadzą do jego otrzymania.
Krok 1. Złożenie wniosku
Postępowanie rozpoczyna się od złożenia wniosku do powiatowego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności właściwego ze względu na miejsce zamieszkania. Wniosek można złożyć osobiście, listownie lub, w wielu powiatach, elektronicznie.
Krok 2. Kompletowanie dokumentacji medycznej
Do wniosku należy dołączyć aktualną dokumentację medyczną, zwykle obejmującą ostatnie 12–24 miesiące leczenia. Największe znaczenie mają:
- zaświadczenia lekarzy specjalistów,
- opisy hospitalizacji i badań obrazowych,
- karty informacyjne leczenia szpitalnego,
- dokumenty potwierdzające długotrwały lub postępujący charakter choroby.
Im lepiej udokumentowana jest stabilność lub nieodwracalność stanu zdrowia, tym większe znaczenie ma to dla komisji.
Krok 3. Opis wpływu choroby na codzienne funkcjonowanie
We wniosku należy precyzyjnie opisać, w jaki sposób choroba ogranicza codzienne życie. Chodził głównie o takie kwestie jak samodzielność, poruszanie się, komunikację, zdolność do pracy czy potrzeby związane z leczeniem i rehabilitacją. Komisja bierze pod uwagę nie tylko diagnozę, ale też realne skutki choroby w życiu codziennym.
Krok 4. Analiza dokumentów lub badanie przez komisję
Zespół orzekający analizuje dokumentację, a w razie potrzeby zaprasza wnioskodawcę na badanie. W części spraw decyzja może zostać wydana wyłącznie na podstawie dokumentów, bez bezpośredniego badania, jeżeli stan zdrowia jest jednoznacznie udokumentowany.
Krok 5. Wydanie decyzji
Po zakończeniu postępowania komisja wydaje orzeczenie, na czas określony albo na czas nieokreślony. Jeżeli komisja uzna, że stan zdrowia ma charakter trwały i nie rokuje poprawy, może wydać orzeczenie bezterminowe już na tym etapie.
Czy orzeczenie bezterminowe może zostać cofnięte
Cofnięcie orzeczenia na stałe jest możliwe wyłącznie w wyjątkowych sytuacjach, takich jak trwała i udokumentowana poprawa stanu zdrowia, stwierdzenie rażących błędów proceduralnych. W praktyce zdarza się to niezwykle rzadko. Zdecydowana większość takich decyzji obowiązuje przez całe życie osoby, której dotyczą.
Społeczny wymiar orzeczeń – głos Rzecznika Praw Obywatelskich
Rzecznik Praw Obywatelskich prof. Marcin Wiącek wielokrotnie podkreślał, że system orzecznictwa powinien realnie odpowiadać na potrzeby osób z niepełnosprawnościami:
„Osoby z niepełnosprawnością powinny mieć prawo do decydowania o sobie, a ich opiekunowie – ułatwiony dostęp do świadczeń. Potrzebujemy także reformy orzecznictwa.”
To stanowisko wpisuje się w kierunek zmian, które mają ograniczyć konieczność wielokrotnego potwierdzania trwałych schorzeń.
Co daje orzeczenie o niepełnosprawności na stałe
Największą korzyścią jest stabilność. Stałe orzeczenie:
- zapewnia ciągłość świadczeń,
- ułatwia korzystanie z ulg podatkowych,
- daje pewność w dostępie do rehabilitacji i sprzętu ortopedycznego,
- eliminuje stres związany z kolejnymi komisjami.
Dla wielu osób to realne poczucie bezpieczeństwa i odzyskanie kontroli nad własnym życiem.