Osoby z niepełnosprawnościami korzystające z pomocy psów asystujących wciąż napotykają bariery w codziennym funkcjonowaniu. Do Rzecznika Praw Obywatelskich trafiają skargi na odmowy wstępu do restauracji, parków czy placówek zdrowia – mimo obowiązujących przepisów gwarantujących takie prawo. Regulacje istnieją, ale nie przewidują sankcji ani skutecznych narzędzi egzekwowania. Co robić?
- Przepisy są – ale nie da się ich wyegzekwować
- Brak sankcji za łamanie przepisów dla niepełnosprawnych z psem asystującym
- Jakie problemy zgłaszają osoby z niepełnosprawnościami?
- Jakie są dostępne środki ochrony prawnej?
- Co się stało z art. 138 Kodeksu wykroczeń?
- Co mówi Konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych?
- Konsekwencje braku skutecznej ochrony prawnej osób z niepełnosprawnościami korzystających z psów asystujących
- Postulaty ekspertów i organizacji
- Wystąpienie RPO do Pełnomocnik Rządu w sprawie niepełnosprawnych korzystających z psa asystującego
- Niepełnosprawni z psem asystującym - pytania i odpowiedzi (FAQ)
Przepisy są – ale nie da się ich wyegzekwować
Od 19 czerwca 2009 r. obowiązuje art. 20a ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, który reguluje uprawnienia osób korzystających z pomocy psa asystującego.
Gdzie osoba z psem asystującym ma prawo wstępu?
Zgodnie z przepisami, osoba z niepełnosprawnością wraz z psem asystującym ma prawo wstępu do:
- Budynków użyteczności publicznej (administracja, sądy, szkoły, szpitale, przychodnie);
- Obiektów kultury i nauki;
- Banków;
- Sklepów i centrów handlowych;
- Restauracji i lokali gastronomicznych;
- Hoteli i obiektów turystycznych;
- Obiektów sportowych;
- Dworców i lotnisk;
- Parków narodowych i rezerwatów przyrody;
- Plaż i kąpielisk;
- Środków transportu publicznego (autobusy, tramwaje, pociągi, samoloty, statki).
Co to jest pies asystujący?
Według ustawy, pies asystujący to odpowiednio wyszkolony i specjalnie oznaczony pies, w szczególności:
- Pies przewodnik osoby niewidomej lub niedowidzącej,
- Pies asystent osoby z niepełnosprawnością ruchową.
Taki pies ułatwia osobie z niepełnosprawnością aktywne uczestnictwo w życiu społecznym.
Jakie warunki trzeba spełnić?
Aby skorzystać z prawa wstępu z psem asystującym, osoba z niepełnosprawnością musi:
- Wyposażyć psa w uprząż;
- Posiadać certyfikat potwierdzający status psa asystującego;
- Posiadać zaświadczenie o wykonaniu wymaganych szczepień weterynaryjnych.
Osoba z niepełnosprawnością nie jest zobowiązana do zakładania psu asystującemu kagańca ani prowadzenia go na smyczy.
Brak sankcji za łamanie przepisów dla niepełnosprawnych z psem asystującym
Głównym problemem nie jest brak regulacji, lecz ich nieskuteczność. Obowiązujące przepisy przyznają uprawnienia, ale nie przewidują narzędzi, które pozwalałyby je realnie egzekwować.
W szczególności brakuje:
- Sankcji za odmowę wpuszczenia osoby z psem asystującym;
- Sankcji za nałożenie na osobę z niepełnosprawnością szerszych obowiązków niż wynikające z ustawy;
- Prostych procedur pozwalających szybko reagować na naruszenia.
Jakie problemy zgłaszają osoby z niepełnosprawnościami?
Z wniosków indywidualnych wpływających do Rzecznika Praw Obywatelskich wyłania się problem niestosowania przepisów, m.in. poprzez:
1. Odmowę wpuszczenia do lokalu gastronomicznego
Restauracje i kawiarnie odmawiają wstępu osobom z psami asystującymi, powołując się na „zakaz wprowadzania zwierząt".
2. Zakaz wchodzenia do parków
Niektóre parki rekreacyjne wprowadzają całkowity zakaz wchodzenia z psami – również asystującymi.
3. Odmowę udzielenia świadczenia zdrowotnego
Jedna ze spraw dotyczyła odmowy wykonania świadczenia medycznego osobie, której towarzyszy pies przewodnik. Sąd w uzasadnieniu wyroku wskazał, że korzystanie przez powódkę z pomocy psa warunkowało skorzystanie z potrzebnej jej usługi medycznej. Pies asystujący jest profesjonalnie wytrenowany do pomocy – nie jest maskotką.
Jakie są dostępne środki ochrony prawnej?
Obecny system ochrony jest niespójny i nie zapewnia realnego wsparcia. Dostępne środki są rozproszone i zależą od rodzaju sprawy oraz tego, czy naruszenia dopuścił się podmiot publiczny czy prywatny. RPO wskazuje na:
1. Pozew o ochronę dóbr osobistych (art. 23-24 Kodeksu cywilnego)
Osoba, której odmówiono wstępu z psem asystującym, może wystąpić do sądu o ochronę dóbr osobistych. Bezzasadna odmowa może stanowić przejaw dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność. Wady tego rozwiązania?
- Konieczność złożenia pozwu do sądu;
- Długość postępowania;
- Opłaty sądowe;
- Często konieczność skorzystania z pomocy adwokata lub radcy prawnego;
- Niepewny wynik;
- Ciężar udowodnienia winy spoczywa na powodzie.
2. Procedura wnioskowo-skargowa (ustawa o zapewnieniu dostępności)
Możliwa tylko wobec podmiotów publicznych – nie działa, gdy odmowy wpuszczenia odmawia restauracja, sklep, prywatna przychodnia czy hotel.
3. Kodeks wykroczeń – art. 135 (odmowa sprzedaży towaru)
Dotyczy tylko odmowy sprzedaży towaru w przedsiębiorstwie handlowym lub gastronomicznym – nie obejmuje wszystkich sytuacji.
4. Roszczenie w sprawie pracy (Kodeks pracy)
Działa tylko w obszarze zatrudnienia – nie chroni w dostępie do usług, restauracji, parków czy transportu.
Co się stało z art. 138 Kodeksu wykroczeń?
Do 2019 r. ochrona prawna obejmowała art. 138 Kodeksu wykroczeń, który przewidywał karę grzywny za nieuzasadnioną odmowę świadczenia usługi.
Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 26 czerwca 2019 r. (K 16/17) uznał ten przepis w części za niezgodny z Konstytucją RP, co spowodowało utratę jego mocy z dniem 4 lipca 2019 r.
Dlaczego ten przepis był ważny dla niepełnosprawnych?
Postępowanie w sprawie o wykroczenie było dla pokrzywdzonego przede wszystkim bezkosztowe, podczas gdy skierowanie pozwu do sądu powszechnego wiąże się z opłatami i ryzykiem pokrycia wysokich kosztów postępowania w razie przegranej. Ponadto w sprawach o wykroczenia to na organach państwa spoczywa ciężar prowadzenia działań i wyciągnięcia konsekwencji wobec podmiotu, który odmówił realizacji uprawnienia.
W efekcie z systemu zniknął szybki i co do zasady bezkosztowy mechanizm dochodzenia swoich praw, w którym ciężar reakcji spoczywał na państwie.
Co mówi Konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych?
Polska ratyfikowała Konwencję o prawach osób niepełnosprawnych (KPON), która nakłada na państwo konkretne obowiązki.
Art. 5 KPON – zakaz dyskryminacji
Państwa-strony mają obowiązek zagwarantować osobom z niepełnosprawnościami jednakową dla wszystkich i skuteczną ochronę przed dyskryminacją.
Dyskryminacja ze względu na niepełnosprawność oznacza jakiekolwiek różnicowanie, wykluczanie lub ograniczanie, którego celem lub skutkiem jest naruszenie lub zniweczenie korzystania z praw człowieka i podstawowych wolności na zasadzie równości z innymi osobami. Obejmuje to odmowę racjonalnego usprawnienia - np. właśnie skorzystania z psa asystującego.
Art. 20 KPON – prawo do mobilności
Państwa-strony mają gwarantować osobom z niepełnosprawnościami prawo do mobilności, również za pomocą zwierząt. Osoba niedowidząca lub niewidoma z psem przewodnikiem jest w stanie się poruszać w otoczeniu, a bez psa - już nie lub pozostaje to znacznie utrudnione.
Stanowisko Komitetu ONZ
Według Komitetu ONZ ds. praw osób z niepełnosprawnościami, zakaz wprowadzania psów przewodników na teren budynku lub miejsca ogólnodostępnego stanowi niedozwolony akt dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność.
Konsekwencje braku skutecznej ochrony prawnej osób z niepełnosprawnościami korzystających z psów asystujących
Brak jednolitej ochrony prawnej osób z niepełnosprawnością korzystających ze wsparcia psów asystujących, wynikający z rozproszenia regulacji w różnych aktach prawnych, utrudnia im orientację w obowiązujących przepisach oraz korzystanie z przysługujących uprawnień.
Skutki dla osób z niepełnosprawnościami:
- Rezygnacja z dochodzenia swoich praw ze względu na długość i koszty postępowania sądowego;
- Unikanie sytuacji, w których potencjalnie mogłoby dojść do dyskryminacji;
- Ograniczenie aktywności społecznej i zawodowej;
- Pogłębianie wykluczenia społecznego zamiast wyrównywania szans.
W praktyce oznacza to, że osoby z niepełnosprawnościami pozostają bez skutecznej ochrony.
Postulaty ekspertów i organizacji
Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w partnerstwie z organizacjami pozarządowymi opracował dokument „Weryfikacja standardów dostępności przestrzeni i obiektów użyteczności publicznej oraz dostosowania miejsc pracy dla osób niewidomych z psami przewodnikami".
Rekomendacje zmian wynikających z dokumentu PFRON w skrócie to:
- Wprowadzenie w ustawie o rehabilitacji sankcji w postaci grzywny za odmowę wpuszczenia osoby z psem asystującym;
- Przyznanie funkcjonariuszom policji, straży miejskiej lub gminnej uprawnienia do nakazywania natychmiastowego wpuszczenia osoby z psem asystującym;
- Rozszerzenie katalogu miejsc objętych uprawnieniem o budynki mieszkalne i prywatne przedsiębiorstwa.
Wystąpienie RPO do Pełnomocnik Rządu w sprawie niepełnosprawnych korzystających z psa asystującego
RPO wystąpił 25 czerwca 2026 r. do Mai Nowak, Pełnomocnik Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych, z pismem o:
- Odniesienie się do poruszonego problemu egzekwowania przepisów chroniących niepełnosprawnych korzystających z psa asystująceg;
- Rozważenie podjęcia odpowiednich działań legislacyjnych;
- Poinformowanie o podjętych decyzjach.
„Warto przypominać o celu przepisów dotyczących psów asystujących. Ich zadaniem nie jest utrudnianie życia przedsiębiorcom czy zarządcom obiektów, lecz zapewnienie osobom z niepełnosprawnościami możliwości pełnego uczestnictwa w życiu społecznym na równych zasadach z innymi obywatelami" – podkreśla RPO.
Niepełnosprawni z psem asystującym - pytania i odpowiedzi (FAQ)
Gdzie osoba z psem asystującym ma prawo wstępu?
Do wszystkich budynków użyteczności publicznej (urzędy, szpitale, szkoły, sklepy, restauracje), parków narodowych, plaż, kąpielisk oraz środków transportu publicznego.
Czy restauracja może odmówić wpuszczenia osoby z psem asystującym?
Nie. Prawo gwarantuje osobie z niepełnosprawnością wstęp z psem asystującym do lokali gastronomicznych.
Co zrobić, gdy odmówiono mi wstępu z psem asystującym?
Można wystąpić do sądu o ochronę dóbr osobistych (art. 23-24 Kodeksu cywilnego), ale jest to droga trudna, kosztowna i długotrwała. Brak obecnie prostych i skutecznych procedur. W tej sprawie właśnie interweniuje RPO, chcąc zmiany przepisów.
Czy osoba z psem asystującym musi zakładać mu kaganiec?
Nie. Ustawa wyraźnie stanowi, że osoba z niepełnosprawnością nie jest zobowiązana do zakładania psu asystującemu kagańca ani prowadzenia go na smyczy.
Jakie warunki trzeba spełnić, by wejść z psem asystującym?
Pies musi być wyposażony w uprząż, a osoba musi posiadać certyfikat potwierdzający status psa oraz zaświadczenie o szczepieniach.
Co zrobił RPO w tej sprawie?
RPO wystąpił do Pełnomocnik Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych o podjęcie działań legislacyjnych wprowadzających skuteczne sankcje za łamanie przepisów.
Dlaczego nie można skorzystać z Kodeksu wykroczeń, gdy bezzasadnie odmówiono mi wstępu z psem asystującym do kawiarni?
Art. 138 Kodeksu wykroczeń, który przewidywał karę grzywny za odmowę świadczenia usługi, został uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją i utracił moc w 2019 r.
Źródło: Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich