Osoby niepełnosprawne bez skutecznej ochrony prawnej. Przepisy są, ale nie działają - będą zmiany?

• Przepisy dla niepełnosprawnych są – ale nie da się ich wyegzekwować i oczywiste prawo nie działa
• Brak sankcji za łamanie przepisów dla niepełnosprawnych z psem asystującym
• Jakie problemy do RPO zgłaszają osoby z niepełnosprawnościami?
• Jakie są dostępne środki ochrony prawnej niepełnosprawnych przy odmowie wpuszczenia?
• Co się stało z art. 138 Kodeksu wykroczeń? Chronił także niepełnosprawnych
• Co mówi KPON o ochronie niepełnosprawnych?
• Konsekwencje braku skutecznej ochrony prawnej osób z niepełnosprawnościami korzystających z psów asystujących
• Postulaty ekspertów i organizacji - jakie zmiany w prawie?
• Wystąpienie RPO do Pełnomocnik Rządu w sprawie niepełnosprawnych korzystających z psa asystującego
• Niepełnosprawni z psem asystującym - pytania i odpowiedzi (FAQ)

Przepisy dla niepełnosprawnych są – ale nie da się ich wyegzekwować i oczywiste prawo nie działa

Od 19 czerwca 2009 r. obowiązuje art. 20a ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, który reguluje uprawnienia osób korzystających z pomocy psa asystującego.

Gdzie osoba z psem asystującym ma prawo wstępu?

Zgodnie z przepisami, osoba z niepełnosprawnością wraz z psem asystującym ma prawo wstępu do:

• Budynków użyteczności publicznej (administracja, sądy, szkoły, szpitale, przychodnie);
• Obiektów kultury i nauki;
• Banków;
• Sklepów i centrów handlowych;
• Restauracji i lokali gastronomicznych;
• Hoteli i obiektów turystycznych;
• Obiektów sportowych;
• Dworców i lotnisk;
• Parków narodowych i rezerwatów przyrody;
• Plaż i kąpielisk;
• Środków transportu publicznego (autobusy, tramwaje, pociągi, samoloty, statki).

Co to jest pies asystujący?

Według ustawy, pies asystujący to odpowiednio wyszkolony i specjalnie oznaczony pies, w szczególności:

• Pies przewodnik osoby niewidomej lub niedowidzącej,
• Pies asystent osoby z niepełnosprawnością ruchową.

Taki pies ułatwia osobie z niepełnosprawnością aktywne uczestnictwo w życiu społecznym.

Jakie warunki trzeba spełnić?

Aby skorzystać z prawa wstępu z psem asystującym, osoba z niepełnosprawnością musi:

• Wyposażyć psa w uprząż;
• Posiadać certyfikat potwierdzający status psa asystującego;
• Posiadać zaświadczenie o wykonaniu wymaganych szczepień weterynaryjnych.

Brak sankcji za łamanie przepisów dla niepełnosprawnych z psem asystującym

Głównym problemem nie jest brak regulacji, lecz ich nieskuteczność. Obowiązujące przepisy przyznają uprawnienia, ale nie przewidują narzędzi, które pozwalałyby je realnie egzekwować.

W szczególności brakuje:

• Sankcji za odmowę wpuszczenia osoby z psem asystującym;
• Sankcji za nałożenie na osobę z niepełnosprawnością szerszych obowiązków niż wynikające z ustawy;
• Prostych procedur pozwalających szybko reagować na naruszenia.

Jakie problemy do RPO zgłaszają osoby z niepełnosprawnościami?

Z wniosków indywidualnych wpływających do Rzecznika Praw Obywatelskich wyłania się problem niestosowania przepisów, m.in. poprzez:

1. Odmowę wpuszczenia do lokalu gastronomicznego

Restauracje i kawiarnie odmawiają wstępu osobom z psami asystującymi, powołując się na „zakaz wprowadzania zwierząt".

2. Zakaz wchodzenia do parków

Niektóre parki rekreacyjne wprowadzają całkowity zakaz wchodzenia z psami – również asystującymi.

3. Odmowę udzielenia świadczenia zdrowotnego

Jedna ze spraw dotyczyła odmowy wykonania świadczenia medycznego osobie, której towarzyszy pies przewodnik. Sąd w uzasadnieniu wyroku wskazał, że korzystanie przez powódkę z pomocy psa warunkowało skorzystanie z potrzebnej jej usługi medycznej. Pies asystujący jest profesjonalnie wytrenowany do pomocy – nie jest maskotką.

Jakie są dostępne środki ochrony prawnej niepełnosprawnych przy odmowie wpuszczenia?

Obecny system ochrony jest niespójny i nie zapewnia realnego wsparcia. Dostępne środki są rozproszone i zależą od rodzaju sprawy oraz tego, czy naruszenia dopuścił się podmiot publiczny czy prywatny. RPO wskazuje na:

1. Pozew o ochronę dóbr osobistych (art. 23-24 Kodeksu cywilnego)

Osoba, której odmówiono wstępu z psem asystującym, może wystąpić do sądu o ochronę dóbr osobistych. Bezzasadna odmowa może stanowić przejaw dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność. Wady tego rozwiązania?

• Konieczność złożenia pozwu do sądu;
• Długość postępowania;
• Opłaty sądowe;
• Często konieczność skorzystania z pomocy adwokata lub radcy prawnego;
• Niepewny wynik;
• Ciężar udowodnienia winy spoczywa na powodzie.

2. Procedura wnioskowo-skargowa (ustawa o zapewnieniu dostępności)

Możliwa tylko wobec podmiotów publicznych – nie działa, gdy odmowy wpuszczenia odmawia restauracja, sklep, prywatna przychodnia czy hotel.

3. Kodeks wykroczeń – art. 135 (odmowa sprzedaży towaru)

Dotyczy tylko odmowy sprzedaży towaru w przedsiębiorstwie handlowym lub gastronomicznym – nie obejmuje wszystkich sytuacji.

4. Roszczenie w sprawie pracy (Kodeks pracy)

Działa tylko w obszarze zatrudnienia – nie chroni w dostępie do usług, restauracji, parków czy transportu.

Co się stało z art. 138 Kodeksu wykroczeń? Chronił także niepełnosprawnych

Do 2019 r. ochrona prawna obejmowała art. 138 Kodeksu wykroczeń, który przewidywał karę grzywny za nieuzasadnioną odmowę świadczenia usługi.

Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 26 czerwca 2019 r. (K 16/17) uznał ten przepis w części za niezgodny z Konstytucją RP, co spowodowało utratę jego mocy z dniem 4 lipca 2019 r.

Dlaczego ten przepis był ważny dla niepełnosprawnych?

Postępowanie w sprawie o wykroczenie było dla pokrzywdzonego przede wszystkim bezkosztowe, podczas gdy skierowanie pozwu do sądu powszechnego wiąże się z opłatami i ryzykiem pokrycia wysokich kosztów postępowania w razie przegranej. Ponadto w sprawach o wykroczenia to na organach państwa spoczywa ciężar prowadzenia działań i wyciągnięcia konsekwencji wobec podmiotu, który odmówił realizacji uprawnienia.

Co mówi KPON o ochronie niepełnosprawnych?

Polska ratyfikowała Konwencję o prawach osób niepełnosprawnych (KPON), która nakłada na państwo konkretne obowiązki.

Art. 5 KPON – zakaz dyskryminacji

Państwa-strony mają obowiązek zagwarantować osobom z niepełnosprawnościami jednakową dla wszystkich i skuteczną ochronę przed dyskryminacją.

Dyskryminacja ze względu na niepełnosprawność oznacza jakiekolwiek różnicowanie, wykluczanie lub ograniczanie, którego celem lub skutkiem jest naruszenie lub zniweczenie korzystania z praw człowieka i podstawowych wolności na zasadzie równości z innymi osobami. Obejmuje to odmowę racjonalnego usprawnienia - np. właśnie skorzystania z psa asystującego.

Art. 20 KPON – prawo do mobilności

Państwa-strony mają gwarantować osobom z niepełnosprawnościami prawo do mobilności, również za pomocą zwierząt. Osoba niedowidząca lub niewidoma z psem przewodnikiem jest w stanie się poruszać w otoczeniu, a bez psa - już nie lub pozostaje to znacznie utrudnione.

Stanowisko Komitetu ONZ

Według Komitetu ONZ ds. praw osób z niepełnosprawnościami, zakaz wprowadzania psów przewodników na teren budynku lub miejsca ogólnodostępnego stanowi niedozwolony akt dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność.

Konsekwencje braku skutecznej ochrony prawnej osób z niepełnosprawnościami korzystających z psów asystujących

Brak jednolitej ochrony prawnej osób z niepełnosprawnością korzystających ze wsparcia psów asystujących, wynikający z rozproszenia regulacji w różnych aktach prawnych, utrudnia im orientację w obowiązujących przepisach oraz korzystanie z przysługujących uprawnień.

Skutki dla osób z niepełnosprawnościami:

• Rezygnacja z dochodzenia swoich praw ze względu na długość i koszty postępowania sądowego;
• Unikanie sytuacji, w których potencjalnie mogłoby dojść do dyskryminacji;
• Ograniczenie aktywności społecznej i zawodowej;
• Pogłębianie wykluczenia społecznego zamiast wyrównywania szans.

W praktyce oznacza to, że osoby z niepełnosprawnościami pozostają bez skutecznej ochrony.

Postulaty ekspertów i organizacji - jakie zmiany w prawie?

Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w partnerstwie z organizacjami pozarządowymi opracował dokument „Weryfikacja standardów dostępności przestrzeni i obiektów użyteczności publicznej oraz dostosowania miejsc pracy dla osób niewidomych z psami przewodnikami".

Rekomendacje zmian wynikających z dokumentu PFRON w skrócie to:

• Wprowadzenie w ustawie o rehabilitacji sankcji w postaci grzywny za odmowę wpuszczenia osoby z psem asystującym;
• Przyznanie funkcjonariuszom policji, straży miejskiej lub gminnej uprawnienia do nakazywania natychmiastowego wpuszczenia osoby z psem asystującym;
• Rozszerzenie katalogu miejsc objętych uprawnieniem o budynki mieszkalne i prywatne przedsiębiorstwa.

Wystąpienie RPO do Pełnomocnik Rządu w sprawie niepełnosprawnych korzystających z psa asystującego

RPO wystąpił 25 czerwca 2026 r. do Mai Nowak, Pełnomocnik Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych, z pismem o:

1. Odniesienie się do poruszonego problemu egzekwowania przepisów chroniących niepełnosprawnych korzystających z psa asystująceg;
2. Rozważenie podjęcia odpowiednich działań legislacyjnych;
3. Poinformowanie o podjętych decyzjach.

Niepełnosprawni z psem asystującym - pytania i odpowiedzi (FAQ)

Gdzie osoba z psem asystującym ma prawo wstępu?

Do wszystkich budynków użyteczności publicznej (urzędy, szpitale, szkoły, sklepy, restauracje), parków narodowych, plaż, kąpielisk oraz środków transportu publicznego.

Czy restauracja może odmówić wpuszczenia osoby z psem asystującym?

Nie. Prawo gwarantuje osobie z niepełnosprawnością wstęp z psem asystującym do lokali gastronomicznych.

Co zrobić, gdy odmówiono mi wstępu z psem asystującym?

Można wystąpić do sądu o ochronę dóbr osobistych (art. 23-24 Kodeksu cywilnego), ale jest to droga trudna, kosztowna i długotrwała. Brak obecnie prostych i skutecznych procedur. W tej sprawie właśnie interweniuje RPO, chcąc zmiany przepisów.

Czy osoba z psem asystującym musi zakładać mu kaganiec?

Nie. Ustawa wyraźnie stanowi, że osoba z niepełnosprawnością nie jest zobowiązana do zakładania psu asystującemu kagańca ani prowadzenia go na smyczy.

Jakie warunki trzeba spełnić, by wejść z psem asystującym?

Pies musi być wyposażony w uprząż, a osoba musi posiadać certyfikat potwierdzający status psa oraz zaświadczenie o szczepieniach.

Co zrobił RPO w tej sprawie?

RPO wystąpił do Pełnomocnik Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych o podjęcie działań legislacyjnych wprowadzających skuteczne sankcje za łamanie przepisów.

Dlaczego nie można skorzystać z Kodeksu wykroczeń, gdy bezzasadnie odmówiono mi wstępu z psem asystującym do kawiarni?

Art. 138 Kodeksu wykroczeń, który przewidywał karę grzywny za odmowę świadczenia usługi, został uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją i utracił moc w 2019 r.

Źródło: Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich