Co wolno, a czego nie można na zwolnieniu lekarskim? Co to są "czynności incydentalne"? Jakie uprawnienia podczas kontroli ma Zakład Ubezpieczeń Społecznych? Od 13 kwietnia 2026 r. pojawi się w tym zakresie kilka zmian. Tego samego dnia wchodzą też w życie przepisy o nowych zasadach zatrudniania kadry medycznej w ZUS.
- Czynności incydentalne nie powodują utraty zasiłku chorobowego
- Co zmienia się w kontrolach ZUS?
- Zmiany w orzecznictwie lekarskim i zatrudnianiu lekarzy w ZUS
- Nowy tryb wydawania orzeczeń lekarskich przez ZUS od 2027 roku
Czynności incydentalne nie powodują utraty zasiłku chorobowego
Przepisy doprecyzowują, jakie aktywności nie wiążą się z utratą zasiłku na zwolnieniu lekarskim. Nadal nie wolno pracować zarobkowo ani podejmować aktywności, które utrudniają lub wydłużają powrót do zdrowia (czyli niezgodne z celem zwolnienia lekarskiego).
ZUS wyjaśnia, że praca zarobkowa to każda czynność, która ma charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonania.
Ustawa wprowadza jednak wyjątek – tzw. czynności incydentalne, które nie spowodują utraty zasiłku, bo nie wchodzą w zakres definicji pracy zarobkowej. Chodzi o pojedyncze, wyjątkowe działanie, którego wymagają istotne okoliczności i którego brak doprowadziłby do poważnych konsekwencji. Na przykład jednorazowe podpisanie pilnego dokumentu w firmie, do którego nikt inny nie jest upoważniony.
Przy czym przepisy jasno wskazują, że takie działania (czynności incydentalne) nie mogą wynikać z polecenia pracodawcy.
Aktywność niezgodna z celem lekarskiego zwolnienia od pracy to wszelkie działania, które utrudniają lub wydłużają proces leczenia lub rekonwalescencję. Ale nie należą do nich zwykłe czynności dnia codziennego lub czynności incydentalne, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności.
– Podczas zwolnienia lekarskiego wolno wykonywać zwykłe czynności dnia codziennego, np. wyjść do apteki, do lekarza, na rehabilitację, po zakupy w pobliskim sklepie, czy odprowadzić dziecko do przedszkola, gdy po prostu nie ma innej osoby, która mogłaby się tym zająć – wylicza Małgorzata Korba, rzeczniczka ZUS w województwie lubelskim. Inny przykład czynności incydentalnej to załatwienie pilnej urzędowej sprawy, gdy nie ma szans, by ją przełożyć.
Nie zmienia się podstawowa zasada, że okres zwolnienia lekarskiego od pracy powinien być wykorzystany na odzyskanie zdrowia i rekonwalescencję. Chory ubezpieczony nie może w tym czasie wykonywać działań, które zakłóciłyby ten proces. Nie wolno podejmować pracy zarobkowej ani aktywności niezgodnej z celem zwolnienia. Wyjątkowo może wykonywać zwykłe czynności życia codziennego lub czynności incydentalne, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności.
ZUS przestrzega, że zwolnienie lekarskie to nie urlop wypoczynkowy. Nie można nim dysponować swobodnie.
Aktywności w czasie zwolnienia lekarskiego, tak jak dotychczas, ZUS będzie weryfikował z uwzględnieniem okoliczności konkretnej sprawy.
Co zmienia się w kontrolach ZUS?
Zakład Ubezpieczeń Społecznych zyska od 13 kwietnia 2026 r. kilka ważnych uprawnień. Kontrolerzy będą mogli legitymować osobę, której zwolnienie sprawdzają. Zyskają też prawo wstępu do miejsca przeprowadzania kontroli, np. miejsca pobytu, pracy, prowadzenia działalności. Będą też mogli odbierać wyjaśnienia od osoby kontrolowanej, jej pracodawcy i lekarza.
Zmieni się ponadto wzór upoważnienia i wzór protokołu z kontroli. Zostaną one określone w rozporządzeniu w sprawie wzoru upoważnienia do przeprowadzenia kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich od pracy i wzoru protokołu tej kontroli.
Zmiany w orzecznictwie lekarskim i zatrudnianiu lekarzy w ZUS
Do zakresu działania ZUS należy między innymi wydawanie orzeczeń:
- dla potrzeb ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych i innych świadczeń należących do właściwości ZUS,
- dla celów realizacji zadań zleconych ZUS na podstawie innych ustaw,
- dla celów świadczeń podlegających koordynacji wspólnotowej i dwustronnej (bilateralnej),
- w ramach kontroli orzecznictwa o czasowej niezdolności do pracy.
Dotąd zadania te realizowali wyłącznie lekarze specjaliści zatrudnieni na podstawie umów o pracę.
Od 13 kwietnia 2026 r. ZUS będzie mógł zatrudniać lekarzy orzeczników na umowy o świadczenie usług.
– Poza lekarzami specjalistami w ZUS będą mogli pracować również lekarze, którzy odbywają szkolenie specjalizacyjne w określonej dziedzinie medycyny lub którzy wykonują zawód lekarza od co najmniej 5 lat. Zmienią się również zasady ustalania wynagrodzenia kadry medycznej. Ma to zwiększyć atrakcyjność zatrudnienia w orzecznictwie i usprawnić wydawanie orzeczeń – dodaje dr Marta Sapalska, zastępca głównego lekarza orzecznika Oddziału ZUS w Lublinie.
Ponadto od 13 kwietnia 2026 r.:
1) Poza lekarzami orzecznikami w określonych ustawowo rodzajach spraw orzeczenia będą mogły wydawać osoby, które wykonują samodzielne zawody medyczne i posiadają tytuł specjalisty w dziedzinie fizjoterapii albo pielęgniarstwa:
- fizjoterapeuci – orzeczenia w sprawach rehabilitacji leczniczej w ramach prewencji rentowej ZUS,
- pielęgniarki lub pielęgniarze – orzeczenia w sprawach niezdolności do samodzielnej egzystencji.
2) Zmienią się kwalifikacje zawodowe, jakimi będą musieli legitymować się lekarze orzekający w ZUS - poza lekarzami specjalistami na stanowiskach orzeczników będą mogli pracować również lekarze odbywający szkolenie specjalizacyjne w określonej dziedzinie medycyny oraz lekarze z 5-letnim stażem pracy w zawodzie, którzy nie mają tytułu specjalisty i nie odbywają szkolenia specjalizacyjnego.
Nowy tryb wydawania orzeczeń lekarskich przez ZUS od 2027 roku
ZUS podkreśla, że zmiany te stanowią jeden z etapów reformy orzecznictwa lekarskiego. Pozostałe zmiany dotyczące w szczególności organizacji postępowania orzeczniczego oraz nowego trybu wydawania orzeczeń wejdą w życie 1 stycznia 2027 r.
Małgorzata Korba, rzecznik ZUS w województwie lubelskim
Podstawa prawna:
- Ustawa z 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2026 r. poz. 26).
- Ustawa z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. z 2025 r. poz. 501, z późn. zm.) - tzw. „ustawa zasiłkowa”.