Pierwsza w Europie, druga na świecie. Dlaczego Konstytucja 3 Maja była przełomem

Pierwsza w Europie, druga na świecie. Dlaczego Konstytucja 3 Maja była przełomem / Pierwsza w Europie, druga na świecie. Dlaczego Konstytucja 3 Maja była przełomem / Shutterstock

3 maja 1791 r. Sejm Czteroletni przyjął ustawę rządową, która przeszła do historii jako Konstytucja 3 Maja. Była próbą zreformowania państwa, zabezpieczała możliwość jego rozwoju, ale wkrótce pod naciskiem sąsiednich mocarstw została zablokowana.

Co naprawdę zmieniła Konstytucja 3 Maja

Konstytucja 3 Maja, będąca skutkiem dążeń do naprawy stosunków wewnętrznych w Polsce po I rozbiorze (1772), pozostawiała w Polsce ustrój stanowy, wprowadzając jednak pewne zmiany. Zmniejszono wpływy magnaterii na wybór króla, Senat i zarząd kraju, poprzez wykluczenie z sejmików szlachty nie posiadającej ziemi, będącej warstwą najbardziej podatną na wpływy i przekupstwo. W prawie wyborczym feudalny cenzus urodzenia szlacheckiego zastąpiono burżuazyjnym cenzusem posiadania.

Mieszczanom zatwierdzono prawo nabywania dóbr i uzyskiwania szlachectwa.

Utrzymując poddaństwo chłopów konstytucja pozbawiała jednak szlachtę prawa najwyższej zwierzchności wobec poddanych, przyjmując ich „pod opiekę prawa i rządu krajowego”. Indywidualne umowy chłopów z dziedzicami o zamianę pańszczyzny na czynsz nie mogły już być samodzielnie unieważniane przez szlachtę.

Postanowienia konstytucji centralizowały państwo, znosząc odrębność między Koroną i Litwą, wprowadzając jednolity rząd, skarb i wojsko. Za religię panującą uznano katolicyzm, przy całkowitej tolerancji dla innych uznawanych przez państwo wyznań. Konstytucja wprowadziła trójpodział władzy: władzę ustawodawczą miał sprawować dwuizbowy parlament, składający się z sejmu - 204 posłów spośród szlachty-posesjonatów i 24 plenipotentów miast - oraz senatu (złożonego z biskupów, wojewodów, kasztelanów i ministrów pod prezydencją króla), którego rolę znacznie zmniejszono.

Zniesiono instrukcje poselskie, konfederacje i liberum veto, decyzje miały zapadać zwykłą większością głosów. Kadencja Sejmu trwała dwa lata, posiedzenia zwoływane były w razie potrzeby; co 25 lat miano zwoływać Sejm w celu „poprawy konstytucji”.

Władzę wykonawczą przyznano królowi wraz z Radą, tzw. Strażą Praw, złożoną z prymasa i 5 ministrów: policji, pieczęci (spraw wewnętrznych), interesów zagranicznych, wojny i skarbu, mianowanych przez króla. Ministrowie odpowiadali przed Sejmem za podpisane przez siebie akty. Król był przewodniczącym Straży, miał prawo nominacji biskupów, senatorów, ministrów, urzędników i oficerów, w razie wojny sprawował naczelne dowództwo nad wojskiem.

Koniec wolnej elekcji i reorganizacja sądownictwa

Zniesiono wolną elekcję; po śmierci Stanisława Augusta Poniatowskiego tron miał być dziedziczny, tylko w razie wymarcia rodziny królewskiej szlachta miała wybierać nową dynastię.

Konstytucja zapowiadała reorganizację sądownictwa, przewidując stworzenie stale urzędujących sądów ziemskich i miejskich oraz sprawujących nad nimi nadzór w drugiej instancji Trybunału Koronnego i sądów asesorskich.

Próba wprowadzenia konstytucji w życie została przekreślona już w połowie 1792 roku. Przyczyniła się do tego Konfederacja Targowicka (zawiązana przez przywódców obozu magnackiego w celu przywrócenia poprzedniego ustroju Rzeczypospolitej i pod hasłami obrony zagrożonej wolności przeciwko reformom Konstytucji 3 Maja) i wkroczenie wojsk rosyjskich w granice Polski.

Konstytucja 3 Maja była drugą na świecie (po Stanach Zjednoczonych) i pierwszą w Europie ustawą regulującą organizację władz państwowych, prawa i obowiązki obywateli. Zabezpieczała możliwość rozwoju gospodarczego i politycznego kraju.

Prawo
Wystarczy wysłać pismo do Poczty Polskiej, by przestać płacić abonament RTV? Sąd: formularz z rozporządzenia dot. wyrejestrowania odbiorników wykracza poza delegację ustawową
07 maja 2026

Wyrokiem z 25 marca 2026 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uchylił postanowienie Poczty Polskiej podtrzymujące zapłatę zaległych opłat abonamentowych przez obywatela (abonenta). Ów obywatel bronił się tym, że wysłał pismo do Poczty Polskiej, w którym wnioskował o wyrejestrowanie odbiornika. Poczta argumentowała, że powinien to zrobić na formularzu określonym w rozporządzeniu Ministra Administracji i Cyfryzacji. Jednak WSA w uzasadnieniu tego wyroku (powołując się też na orzeczenie NSA) uznał, że wprowadzenie formularza wyrejestrowania w rozporządzeniu wykracza poza delegację ustawową. Zaś – zdaniem sądu – Poczta Polska po otrzymaniu oświadczenia o wyrejestrowanie odbiornika w zwykłym piśmie powinna „poczynić stosowne czynności w zakresie wyjaśnienia istotnych w sprawie okoliczności”. Czyli zawiadomić zobowiązanego o przyjęciu tego oświadczenia i następnie wyrejestrować daną osobę albo przesłać stosowny formularz do wypełnienia i odesłania albo złożenia w placówce pocztowej.

Ojciec nie odrzucił spadku w imieniu syna. Niepełnosprawność nie usprawiedliwia uchybienia terminowi?
07 maja 2026

Ojciec jest osobą z niepełnosprawnością. Nie udało mu się jednak przywrócić terminu na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka. Teraz sprawą zajmie się Sąd Najwyższy. Skargę w imieniu ojca złożył Rzecznik Praw Obywatelskich.

7 maja wystartowała rejestracja w wykazie podmiotów kluczowych i podmiotów ważnych - jest instrukcja wpisu
07 maja 2026

Właśnie od teraz można już dokonywać wpisu do Wykazu podmiotów kluczowych i podmiotów ważnych (w skrócie: Wykaz KSC). Trzeba jednak samemu zidentyfikować, czy podlega się pod regulacje krajowego systemu cyberbezpieczeństwa. Rząd opublikował instrukcję, jak dokonać wpisu.

Referendum: pytanie do Polaków w sprawie unijnej polityki klimatycznej. Prezydent Karol Nawrocki zgłasza wniosek o referendum
07 maja 2026

Referendum: jak brzmi pytanie do Polaków w sprawie unijnej polityki klimatycznej? Prezydent Karol Nawrocki zgłasza wniosek o referendum. W przeprowadzeniu ogólnopolskiego referendum zdecyduje Senat RP. Kiedy miałoby się odbyć głosowanie w referendum?

Od 3 czerwca 2026 r. kierowcy nie pozbędą się już punktów karnych – rząd zmienia przepisy „szybkim” rozporządzeniem
07 maja 2026

Od 3 czerwca 2026 r. zredukowanie liczby punktów karnych za naruszenia przepisów ruchu drogowego popełnione przez osobę uprawnioną do kierowania pojazdem silnikowym lub motorowerem – jeżeli wejdzie w życie projekt nowego rozporządzenia rządowego (autorstwa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji) – nie będzie już możliwe na dotychczasowych zasadach. Dzięki szkoleniu (tzw. kursowi reedukacyjnemu), kierowcy będą mogli „pozbyć się” (i tym samym – zmniejszyć ryzyko utraty prawa jazdy) już tylko punktów karnych za niektóre, ściśle określone naruszenia.

Świadek w sądzie - jak się poruszać, jak się zachować na sali rozpraw, co należy mówić?
06 maja 2026

Zanim świadek zostanie wezwany do składania zeznań, musi dotrzeć pod salę rozpraw. Czego można się spodziewać w budynku sądu i w jaki sposób można się zorientować, ile czasu będzie trzeba w nim spędzić?

Niepełnosprawność 05-R w 2026 roku. Do czego uprawnia orzeczenie? [Przykłady]
06 maja 2026

Symbol przyczyny niepełnosprawności 05-R jest jednym z ważnych elementów orzeczenia. Co oznacza? Czy daje prawo do szczególnych ulg i świadczeń? Na jaką pomoc mogą w 2026 roku liczyć osoby z niepełnosprawnością ruchu? Odpowiadamy na ważne pytania.

NFZ jednak płaci więcej, niż zapowiadał, ale to nadal za mało. Którzy pacjenci odczują ograniczenia w dostępie do badań?
06 maja 2026

Zmiany w zakresie finansowania przez NFZ świadczeń realizowanych ponad limit kontraktu nie są tak drastyczne, jak pierwotnie zapowiadano. To jednak nie oznacza, że pacjenci ich nie odczują. Choć celem jest wyeliminowanie nieprawidłowości, to jednak jednocześnie pogarsza się dostęp pacjentów do badań diagnostycznych.

Pomoc społeczna pochłonie zasiłki rodzinne. Wielka zmiana systemowa. Mniejsza w zasiłku celowym
06 maja 2026

Zmiany wynikają z projektu nowelizacji ustawy o pomocy społecznej. Pierwsze dwie nowości w przepisach dotyczą zasiłku celowego, a trzecia zasiłków rodzinnych. Nowelizacja przepisów o zasiłkach rodzinnych - jeżeli zapowiedzi przedstawicieli rządu zostaną zrealizowane i wejdzie ona w życie - jest ważniejsza, gdyż oznacza pośrednie podniesienie progów dochodowych więc ją omawiam na początku artykułu. Dziś zasiłek rodzinny przysługuje, jeżeli przeciętny miesięczny dochód rodziny w przeliczeniu na osobę albo dochód osoby uczącej się nie przekracza kwoty 674 zł. W przypadku niepełnosprawności dziecka limit podniesiony jest do 764 zł. To kwoty w praktyce poniżej minimum socjalnego. Po nowelizacji zastosowanie miałyby limity z systemu pomocy społecznej: od 1 stycznia 2025 r. kwoty kryteriów dochodowych uprawniających do świadczeń z pomocy społecznej dla osoby samotnie gospodarującej wynoszą 1010 zł, a dla osoby w rodzinie – 823 zł.

Nabycie spadku - dwie możliwości dziedziczenia, dwa sposoby potwierdzenia praw
06 maja 2026

Śmierć bliskiej osoby powoduje potrzebę uporządkowania spraw związanych z jej odejściem. Dobrze jest zająć się tą kwestią w możliwie nieodległym terminie, w szczególności gdy zmarła osoba prowadziła jakąś działalność gospodarczą. Jakie są możliwości nabycia spadku i w jaki sposób dopełnić formalności?

pokaż więcej
Proszę czekać...