Ojciec nie odrzucił spadku w imieniu syna. Niepełnosprawność nie usprawiedliwia uchybienia terminowi?

• Wniosek do sądu złożony za późno
• Trzeba zachować należytą staranność, aby przywrócić termin
• Niepełnosprawność nie jest usprawiedliwieniem dla niezachowania terminu?
• Co można zrobić, gdy w terminie nie zostało złożone oświadczenie o odrzuceniu spadku?

Wniosek do sądu złożony za późno

Jak informuje RPO, ojciec wprawdzie otrzymał zgodę sądu rodzinnego na odrzucenie spadku w imieniu syna, ale nie złożył niezwłocznie oświadczenia o odrzuceniu spadku. „Jest on osobą z niepełnosprawnością w stopniu umiarkowanym, orzeczenie jest związane ze stwierdzoną niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim, ma problemy z komunikowaniem, mówi niewyraźnie. Jego żona również jest osobą z niepełnosprawnością w stopniu umiarkowanym, a orzeczenie także jest związane z niepełnosprawnością intelektualnej w stopniu lekkim. Rodzina funkcjonuje dzięki pomocy osób trzecich” – czytamy na stronie internetowej rzecznika.

Dokumenty asystentowi rodziny ojciec pokazał ze sporym opóźnieniem. Do sądu wpłynął m.in. wniosek o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu małoletniego. W toku sprawy sąd ustanowił dla ojca kuratora w osobie adwokata, celem udzielenie ojcu pomocy w sprawach postępowania oraz poinformował wydział rodzinny. Sąd rodzinny, powołując się na opinię biegłego, uznał, iż uczestnik jest w stanie w sposób świadomy i swobodny złożyć w imieniu swojego małoletniego syna oświadczenie o odrzuceniu spadku, rozumie znaczenie czynności i jej konsekwencje.

Trzeba zachować należytą staranność, aby przywrócić termin

Sąd cywilny I instancji oddalił wniosek o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku. W uzasadnieniu postanowienia sąd wskazał, że spadkobierca, który uchyla się od skutków prawnych braku swojego oświadczenia z powołaniem się na błąd, może to skutecznie uczynić tylko wtedy, gdy nie ponosi winy w powstaniu tego błędu. Przesłanką powołania się na błąd jest zachowanie przez spadkobiercę należytej staranności. Sąd przypomniał, iż ojciec o tytule swego powołania dowiedział się w dniu złożenia w imieniu własnym oświadczenia o odrzuceniu spadku przed notariuszem, został przez notariusza pouczony o skutkach tej czynności i podjął kroki dla uzyskania zgody sądu opiekuńczego na odrzucenie spadku w imieniu małoletniego syna. W ocenie sądu te fakty wskazują na to, że przedstawiciel ustawowy miał wiedzę, że odrzucenie przez niego spadku nie wywiera skutku wobec jego małoletniego syna.

W złożonej apelacji pełnomocnik (kurator) podkreślał, iż ojciec wyjaśniał, że w sprawach urzędowych pomagają mu panie z GOPS i nie rozumiał, że poza postępowaniem w sądzie rodzinnym musi podjąć jeszcze dodatkowe czynności prawne celem odrzucenia spadku. Wiedza w takim zakresie wykracza ponad przeciętną wiedzę osób, które nie interesują się prawem, a chodzi tu o osobę z niepełnosprawnością intelektualną.

Niepełnosprawność nie jest usprawiedliwieniem dla niezachowania terminu?

Sąd okręgowy podzielił argumenty sądu I instancji, wskazując, że nieznajomość prawa i niepełnosprawność przedstawiciela ustawowego małoletniego nie jest usprawiedliwieniem dla uchybienia terminowi. Sąd odwoławczy wskazał na zasadę, zgodnie z którą nieznajomość prawa szkodzi, a powoływanie się na brak znajomości przepisów prawa nikogo nie usprawiedliwia.

„Za taką oceną wg sądu II instancji przemawiał także fakt, że Sąd Rejonowy nie znalazł podstaw do zmiany postanowienia, albowiem "z opinii biegłej psychiatry przeprowadzonej w sprawie uczestnik jest w stanie w sposób świadomy i swobodny złożyć imieniem swojego małoletniego syna oświadczenie o odrzuceniu spadku, rozumie znaczenie czynności i jej konsekwencji". Dodatkowo ojciec małoletniego był pouczony przez notariusza o treści przepisów art. 1012 k.c., 1014 k.c., 1015 k.c., 1018-1020 k.c” – informuje RPO.

Zastępca RPO Stanisław Trociuk złożył w tej sprawie skargę kasacyjną. Jeden z zarzutów skargi dotyczy błędnej wykładni art. 1019 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 84 § 1 i § 2 k.c. oraz w zw. z art. 12 Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych. Zdaniem zastępcy rzecznika nieprawidłowe jest przyjęcie, że nieznajomość prawa spowodowana niepełnosprawnością intelektualną przedstawiciela ustawowego małoletniego wnioskodawcy nie jest usprawiedliwieniem dla uznania, że uchybienie przez niego terminowi do złożenia przez niego oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu małoletniego syna nastąpiło wskutek doniosłego prawnie błędu co do prawa.

Wkrótce przekonamy się czy Sąd Najwyższy podziel taką argumentację. Skutkiem orzeczenia może być uchylenie przez SN postanowień obu sądów i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w I instancji.

Co można zrobić, gdy w terminie nie zostało złożone oświadczenie o odrzuceniu spadku?

Przypomnijmy, iż zgodnie z art. 1019 2 Kodeksu cywilnego, spadkobierca, który pod wpływem błędu lub groźby nie złożył żadnego oświadczenia w terminie, może w uchylić się od skutków prawnych niezachowania terminu. Stosuje się tu przepisy o wadach oświadczenia woli. Ważne, że w takich sprawach ciężar dowodu, czyli wykazania wady oświadczenia woli, ciąży na spadkobiercy. Musi to być błąd istotny.

Aby uchylić się od skutków niezłożenia w terminie wymaganego oświadczenia z powodu błędu, należy złożyć pismo do sądu. Poza wnioskiem o uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku składa się też nowe oświadczenie w sprawie przyjęcia bądź odrzucenia spadku. Uchylenie powinno być zatwierdzone przez sąd. Uprawnienie do uchylenia się wygasa: w razie błędu – z upływem roku od jego wykrycia, a w razie groźby – z upływem roku od chwili, kiedy stan obawy ustał.

Aktualnie, do zachowania terminu tego wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych braku oświadczenia o odrzuceniu spadku. W praktyce oznacza to, iż chwila odebrania takiego oświadczenia przez sąd nie wpłynie negatywnie na zachowanie terminu.

Źródło: Infor.pl, RPO