Koniec alternatywy dla testamentu notarialnego. Spadkobierca nie zapisze już swojej ostatniej woli w ten sposób

• Rozporządzenie majątkiem za pomocą testamentu. Jakie wywołuje skutki dla spadkodawców i spadkobierców? Czy testament można zmienić za życia?
• W polskim prawie wyróżnia się dwa rodzaje testamentów: zwykłe oraz szczególne
• Czy testament napisany własnoręcznie przez spadkodawcę musi zostać potwierdzony przez notariusza?
• Ile kosztuje sporządzenie testamentu w formie aktu notarialnego?
• Jak przygotować się do sporządzenia testamentu u notariusza? Czy wymagana jest obecność świadków lub spadkobierców?
• W jaki sposób notariusz dowiaduje się o śmierci spadkodawcy? Czy spadkobiercy muszą powiadomić go osobiście?
• Inne szczególne formy sporządzenia testamentu
• Koniec testamentu urzędowego (allograficznego). Spadkodawca nie będzie mógł zapisać swojego majątku u wójta, burmistrza lub prezydenta miasta

Rozporządzenie majątkiem za pomocą testamentu. Jakie wywołuje skutki dla spadkodawców i spadkobierców? Czy testament można zmienić za życia?

Testament jest jednostronną czynnością prawną uregulowaną w Kodeksie cywilnym, która wywołuje skutki dopiero z chwilą śmierci spadkodawcy. Oznacza to, że za życia testatora jego testament nie rodzi żadnych skutków – aż do momentu śmierci może on swobodnie zmieniać lub odwoływać swoje decyzje. Testament ma charakter osobisty, oznacza to, że nie można sporządzić go przez pełnomocnika ani jako wspólnego oświadczenia dwóch osób (np. małżonków). Testament może sporządzić osoba pełnoletnia, nieubezwłasnowolniona i w pełni świadoma swojego działania.

W polskim prawie wyróżnia się dwa rodzaje testamentów: zwykłe oraz szczególne

Te pierwsze mogą zostać sporządzone przez spadkodawcę w każdym momencie i mają zastosowanie do większości przypadków. Należą do nich:

• testament własnoręczny (holograficzny),
• testament notarialny,
• testament urzędowy (allograficzny).

Szczególne formy testamentu to takie, które sporządza się w sytuacjach, w których niemożliwe jest sporządzenie testamentu zwykłego, tj. w sytuacjach nagłych, takich jak obawa rychłej śmierci lub katastrofa. Wyróżniamy:

• testament ustny,
• testament podróżny,
• testament wojskowy.

Czy testament napisany własnoręcznie przez spadkodawcę musi zostać potwierdzony przez notariusza?

Pierwszą podstawową formą sporządzenia testamentu wyszczególnioną w Kodeksie cywilnym jest testament własnoręczny (holograficzny). Taki testament musi być napisany własnoręcznie przez spadkodawcę w sposób czytelny i opatrzony datą. Nieczytelny testament może zostać podważony, a brak daty – w przypadku kilku testamentów – może powodować wątpliwości co do ich kolejności. Jest to najprostsza forma sporządzenia testamentu, która nie pociąga za sobą żadnych kosztów -nie trzeba iść z nią do notariusza, aby była ważna, ale z drugiej strony jest to najprostsza forma do podważenia.

Ile kosztuje sporządzenie testamentu w formie aktu notarialnego?

Drugą, najbardziej popularną formą przepisania majątku przez spadkodawcę, jest sporządzenie testamentu w formie aktu notarialnego. Notariusz dba o dochowanie wszystkich formalności (m.in. odczytanie aktu i podpisanie go przez testatora), z tego względu testament notarialny uchodzi za najbardziej bezpieczną formę.

Sporządzenie testamentu w formie aktu notarialnego wiąże się z dodatkowymi kosztami, jednak wbrew powszechnej opinii – nie są one wysokie. Maksymalne stawki określone zostały w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 roku i wynoszą:

• dla testamentu – 50 zł,
• dla testamentu z zapisem zwykłym, poleceniem lub pozbawieniem prawa do zachowku – 150 zł,
• dla testamentu z zapisem windykacyjnym – 200 zł.

Do kwot tych należy doliczyć 23 proc. VAT.

Jak przygotować się do sporządzenia testamentu u notariusza? Czy wymagana jest obecność świadków lub spadkobierców?

Sporządzenie testamentu w formie aktu notarialnego zawsze wymaga obecności notariusza. Nie jest wymagana obecność ani świadków, ani spadkobierców -spadkodawca może pojawić się u notariusza samodzielnie. Pierwszym krokiem, na jaki należy zwrócić uwagę, jest przygotowanie treści testamentu zawierającej zapis własnej woli. Spadkodawca może całkowicie dowolnie rozporządzać swoim majątkiem na wypadek śmierci.

Następnie trzeba dokonać wyboru notariusza – należy przy tym zaznaczyć, że stawki sporządzenia testamentu u wszystkich notariuszy są zazwyczaj identyczne, a jego koszt zależy od rodzaju zapisów zawartych w testamencie (patrz powyżej). U notariusza należy pojawić się z ważnym dokumentem tożsamości (może to być dowód osobisty lub paszport) oraz posiadać dane spadkobierców lub osób wydziedziczonych. T

estator zgłasza się do kancelarii notarialnej i tam dyktuje lub przedstawia swoją ostatnią wolę, która zostaje spisana przez notariusza jako akt. Dokument zostaje na końcu podpisany zarówno przez spadkodawcę, jak i notariusza. Oryginał testamentu notarialnego pozostaje w kancelarii notarialnej, a na wyraźny wniosek testatora informację o sporządzeniu dokumentu można też zawrzeć w Notarialnym Rejestrze Testamentów.

W jaki sposób notariusz dowiaduje się o śmierci spadkodawcy? Czy spadkobiercy muszą powiadomić go osobiście?

Zasady regulujące proces otwarcia i ogłoszenia testamentu zostały określone w Kodeksie postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 646 „osoba, u której znajduje się testament, jest obowiązana złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy, chyba że złożyła go u notariusza”. W paragrafie drugim art. 646 wskazano, że „kto bezzasadnie uchyla się od wykonania powyższego obowiązku, ponosi odpowiedzialność za wynikłą stąd szkodę. Ponadto sąd spadku może nałożyć na uchylającego się grzywnę”.

Nie zawsze jednak bliscy zmarłego wiedzą, że sporządził on testament. W pierwszych krokach najlepiej udać się do notariusza prowadzącego kancelarię w miejscowości, w której zamieszkiwał testator (lub w najbliższej miejscowości, jeśli kancelarii brak). Notariusz nie tylko przechowuje testamenty sporządzone w jego kancelarii. Spadkodawcy sporządzający testament własnoręczny nierzadko deponują go u notariusza. Także gdy testament sporządzono w formie urzędowej – przed wójtem, kierownikiem lub sekretarzem urzędu stanu cywilnego. Notariusz przechowuje testament przez 10 lat od dnia jego sporządzenia albo przyjęcia. Po upływie tego czasu przekazuje go do archiwum ksiąg wieczystych. Jeśli okaże się, że w najbliższej kancelarii nie ma poszukiwanego testamentu, istnieje duża szansa, że notariusz odnajdzie go w Notarialnym Rejestrze Testamentów.

Inne szczególne formy sporządzenia testamentu

Polskie prawo przewiduje również szczególne formy sporządzenia testamentu, gdy sporządzenie form zwykłych nie jest możliwe. Należą do nich:

• Testament ustny – może zostać sporządzony tylko w sytuacjach wyjątkowych. Prawo pozwala na ustne wyrażenie ostatniej woli w obecności co najmniej trzech świadków, jeżeli zachodzi obawa rychłej śmierci spadkodawcy lub – wskutek szczególnych okoliczności – zachowanie zwykłej formy jest niemożliwe albo utrudnione.
• Testament podróżny – forma przewidziana na wypadek podróży na polskim statku morskim lub powietrznym. Spadkodawca może oświadczyć swoją wolę dowódcy statku (lub jego zastępcy) w obecności dwóch świadków.
• Testament wojskowy – specjalna forma testamentu przeznaczona głównie dla żołnierzy na wypadek działań zbrojnych lub mobilizacji. Szczegółowe zasady jego sporządzenia określają przepisy resortowe.

Koniec testamentu urzędowego (allograficznego). Spadkodawca nie będzie mógł zapisać swojego majątku u wójta, burmistrza lub prezydenta miasta

Testament unormowany w art. 951 Kodeksu cywilnego jest określany mianem allograficznego lub urzędowego. Spadkodawca rozrządza majątkiem na wypadek śmierci, składając oświadczenie woli ustnie w obecności dwóch świadków wobec osoby urzędowej, która zapewnia sporządzenie testamentu zgodnie z przepisami prawa.

Ustawodawca wychodzi z założenia, że obecność osoby urzędowej oraz świadków umożliwia właściwe odzwierciedlenie rzeczywistej woli spadkodawcy. Jedną z przyczyn wprowadzenia tej formy do prawa było umożliwienie testowania w miejscowościach, w których nie było kancelarii notarialnych. Testament ten stanowi alternatywę przede wszystkim dla testamentu notarialnego.

Uproszczenie tej formy testamentu było przedmiotem petycji obywatelskiej P11-146/25 z dnia 1 grudnia 2025 r. Autor petycji postulował wprowadzenie zmiany w Kodeksie cywilnym dotyczącej sporządzania protokołu testamentu urzędowego poprzez dopuszczenie formy wydruku komputerowego.

W odpowiedzi senackie Biuro Analiz i Petycji poinformowało, że prowadzone są prace legislacyjne resortu sprawiedliwości dotyczące prawa spadkowego. Projekt ustawy o zmianie Kodeksu cywilnego i Kodeksu postępowania cywilnego znajduje się w wykazie prac Rządowego Centrum Legislacji (UD 30). Zakończyły się etapy uzgodnień, konsultacji publicznych i opiniowania.

Zgodnie z uzasadnieniem Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego przewidziana jest likwidacja tej instytucji i uchylenie art. 951 k.c., ponieważ „dotychczasowe doświadczenia praktyczne związane z funkcjonowaniem formy testamentu allograficznego jednoznacznie wskazują na celowość jego uchylenia. Forma ta bardzo rzadko występuje w praktyce”. Planowany termin przyjęcia projektu przez Radę Ministrów to III kwartał 2026 r.

Źródła:

senat.gov.pl

Podstawa prawna:

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 roku w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej (Dz.U. 2024 poz. 1566),

Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. 2025 poz. 1071)

Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie (Dz.U. 2024 poz. 1001)

Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. 2026 poz. 468)