Może się zdarzyć, że emeryt albo rencista musi zwrócić do ZUS świadczenia. Zdarza się to stosunkowo rzadko, ale się zdarza. Pojawia się wtedy problem – „Oddaję pieniądze do ZUS w kwocie brutto czy netto?" Niestety jest to kwota brutto. Dlaczego niestety? Bo jeżeli emeryturę obciążył PIT albo składka zdrowotna, to emeryt musi sam się zająć odzyskaniem tych pieniędzy. Nie zrobi za niego tego ZUS. Czyli emeryt otrzymał od ZUS np. łącznie z kilku emerytur 8271.33 zł netto, ale musi ZUS oddać 10 000 zł brutto. Różnicę między 10 000 zł a 8271.33 zł emeryt/rencista musi odzyskać sam. Jeżeli świadczenie było opodatkowane, to nadpłacony podatek PIT trzeba osobno „wyciągnąć” z Urzędu Skarbowego – skarbówka go nie odda z urzędu. To samo jest ze składką na NFZ.
- Przykład dla trzech zasad rozliczeń "brutto netto" między emerytem/rencistą a ZUS [Przykład]
- Cudem emeryt nie musiał jednak oddawać świadczeń emerytalnych - nastąpiło przedawnienie tego obowiązku, ale gdyby nie to musiałby zwrócić do ZUS 23886,49 zł brutto.
- Sąd Najwyższy o brutto / netto i zwrocie emerytury
Powinno być tak – otrzymałeś z ZUS emeryturę albo rentę (np. łącznie za 3 miesiące łącznie 10 000 zł - kwota netto) i okazało się, że nie masz prawa do tych świadczeń. Zwracasz do ZUS 10000 zł netto, a nie 12 000 zł brutto. A ZUS sam sobie wyjaśnia ze skarbówką i NFZ kwestię obciążeń podatkowych i ubezpieczeniowych na kwotę 2000 zł (12 000 zł - 10 000 zł).
Jest to niemożliwe bo mamy zapisane w polskim prawie trzy zasady:
Zasada nr 1. ZUS wypłata świadczenia w kwocie netto (po odjęciu PIT jeżeli nie ma zwolnienia z podatku dochodowego)
Zasada nr 2. Jeżeli okaże się, że trzeba zwrócić świadczenie, to do ZUS wpłacasz je w kwocie brutto choć sam dostałeś netto. Bo musisz oddać także pieniądze do ZUS, jakie stracił wypłacając nienależne świadczenie. A stracił brutto pomimo, że Tobie przekazał netto (bo pobrał zaliczki na PIT i składkę zdrowotną jako płatnik).
Zasada nr 3. Na zasadach nr 1 i 2 tracisz w ten sposób, że sam musisz zadbać o odzyskanie podatku PIT, który ZUS odprowadził jako zaliczkę na PIT od świadczenia. To samo jest ze składkami ubezpieczeniowymi do NFZ.
Zasady 1-3 te pokazują opresyjność prawną – ZUS wykonuje czynności płatnika wypłacając rentę/emeryturę. Jeżeli emerytura/renta mają wrócić do ZUS na obywatela jest przerzucany obowiązek „odkręcenia” spraw podatkowych i ubezpieczeniowych.
Zasady te usystematyzował SN w wyroku z 17 kwietnia 2009 r. Poniżej ten wyrok w formacie PDF do ściągnięcia:
W wyroku tym mamy oceniony prawnie przez SN następujący stan faktyczny:
Były górnik pobierał emeryturę górniczą i jednocześnie pracował w Zakładzie Technicznym „P.” w O. W latach 2003–2005 osiągnął przychody z pracy przekraczające roczne limity (jeżeli chciał łączyć pracę z emeryturą). ZUS za dwa lata ustalił obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń emerytalnych w łącznej kwocie 84 881,22 zł. ZUS nie tylko wygrał, ale uzyskał potwierdzenie, że górnik ma wpłacić do ZUS kwoty BRUTTO, choć ZUS wypłacił wcześniej nienależne kwoty NETTO.
Wyrok SN warto przypomnieć w związku z niedawnym wyrokiem z 14 stycznia 2026 r. Sądu Apelacyjnego w Warszawie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (sygn. akt III AUa 2137/24) - sędziowie SA skorzystali z argumentacji SN.
Przykład dla trzech zasad rozliczeń "brutto netto" między emerytem/rencistą a ZUS [Przykład]
W przykładzie poniżej nastąpił „zbieg prawa do więcej niż jednego świadczenia, tj. pobieranej emerytury z Wojskowego Biura Emerytalnego oraz emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych”. Emeryt otrzymał dwie emerytury, a miał prawo do jednej. Nadpłacone świadczenie musiał oddać.
Emeryt jest byłym wojskowym, który rozpoczął służbę przed 1999 r. Dlatego nie może mieć dwóch emerytur - 1) wojskowej i 2) z ZUS. Gdyby rozpoczął służbę w wojsku po 2 stycznia 1999 r. mógłby mieć emerytury z dwóch źródeł. Z niewiadomych powodów otrzymał jednak (bezprawnie) dwie emerytury - jedną od wojska, drugą z ZUS. Powoduje to taką sytuację:
Emeryt mundurowy otrzymał nienależną drugą emeryturę z ZUS (+ dodatkowe świadczenie emerytalne). Łączna wartość emerytury, do której nie ma prawa to 20928,17 zł netto. Ale emeryt powinien oddać do ZUS 23886,49 zł brutto. Różnicę między 23886,49 zł brutto a 20928,17 zł netto emeryt musi odzyskać na swoją rękę ze skarbówki I NFZ.
Cudem emeryt nie musiał jednak oddawać świadczeń emerytalnych - nastąpiło przedawnienie tego obowiązku, ale gdyby nie to musiałby zwrócić do ZUS 23886,49 zł brutto.
Wracamy do wyroku z 14 stycznia 2026 r. Sądu Apelacyjnego w Warszawie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (sygn. akt III AUa 2137/24). Orzekł w składzie:
Przewodniczący: Sędzia SA Danuta Malec
Protokolant: sekretarz sądowy Aleksandra Kanarek
Sędziowie tak odnieśli się do wyroku Sądu Najwyższego z 17 kwietnia 2009 r. sygn. akt (por. także uchwała Sądu Najwyższego z 26 kwietnia 1994 r., II UZP 9/94).
Teza nr 1 Sądu Najwyższego
"Zauważył, że przy wykładni ustawy o emeryturach i rentach z FUS należy uwzględnić tę okoliczność, że celem powołanego przepisu jest ochrona Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, dlatego zwrot nienależnie pobranego świadczenia powinien obejmować wysokość kwoty, o jaką Fundusz ten został bezpodstawnie uszczuplony.
Sąd Najwyższy stwierdził, że nienależnie pobrane świadczenie podlegające zwrotowi obejmuje zatem kwotę "brutto", czyli kwotę świadczenia faktycznie wypłaconego osobie pobierającej świadczenie, zwiększoną o kwotę podatku dochodowego od osób fizycznych odprowadzaną przez organ rentowy na rzecz organu podatkowego oraz o składkę na ubezpieczenie zdrowotne, jeżeli została potrącona.
Teza nr 2 Sądu Najwyższego
Sąd Najwyższy wskazał też, że zwrot na rzecz organu rentowego nienależnie pobranego świadczenia z ubezpieczenia społecznego w kwocie "brutto" powoduje, że po stronie ubezpieczonego powstaje możliwość ubiegania się o zwrot "nadpłaconego" podatku dochodowego od osób fizycznych, z którym to żądaniem ubezpieczony może wystąpić do organu podatkowego (właściwego urzędu skarbowego). Nadpłatę podatku dochodowego można zrekompensować odliczeniem od dochodu wykazanego w zeznaniu rocznym dokonanych w roku podatkowym zwrotów nienależnie pobranych świadczeń, które uprzednio zwiększyły dochód podlegający opodatkowaniu, w kwotach uwzględniających pobrany podatek dochodowy, jeżeli zwroty te nie zostały potrącone przez płatnika (ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych). Sąd Apelacyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie art. 26 ust. 1 pkt 5 pogląd ten w całości podziela, uznając, że ma on odpowiednie zastosowanie.
Analogicznie zwrotu nadpłaty składek na ubezpieczenie zdrowotne można domagać się od NFZ.
Sąd Najwyższy o brutto / netto i zwrocie emerytury
Chodzi o wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2009 r., sygn. I UK 333/08.
Czego dotyczył ten wyrok (brutto/netto)?
Sprawa dotyczyła nienależnie pobranego świadczenia z ubezpieczeń społecznych i odpowiedzi na pytanie, czy zwraca się je w kwocie brutto (zawierającej zaliczkę na podatek i składki), czy netto.
SN stwierdził, że nienależnie pobrane świadczenie podlega zwrotowi w kwocie brutto, czyli wraz z częścią potrąconą na podatek i składki, bo cała ta kwota była świadczeniem „dla” ubezpieczonego.
O jakie pieniądze chodziło i skąd się wzięły?
Stan faktyczny w tej sprawie wyglądał następująco.
Były górnik pobierał emeryturę górniczą i jednocześnie pracował w Zakładzie Technicznym „P.” w O. W latach 2003–2005 osiągnął przychody z pracy przekraczające roczne limity (jeżeli chciał łączyć pracę z emeryturą). ZUS za dwa lata ustalił obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń emerytalnych w łącznej kwocie 84 881,22 zł. ZUS nie tylko wygrał, ale uzyskał potwierdzenie, że otrzyma kwoty brutto.