„W piątek w naszej szkole odbyła się Droga Krzyżowa” – czy w szkole mogą być odprawiane obrządki religijne?

• W jednym z publicznych liceów w województwie podlaskim, co roku organizowana jest droga krzyżowa na korytarzach budynku szkoły
• Szkoła w Białymstoku nie stanowi wyjątku – w innych placówkach, przed Wielkanocą, również odbywają się obrzędy religijne
• W Polsce kościoły i inne związki wyznaniowe są oddzielone od państwa
• Czy szkoła może organizować rekolekcje i drogę krzyżową?
• Obowiązki szkoły w czasie rekolekcji wobec uczniów niebiorących w nich udziału

W jednym z publicznych liceów w województwie podlaskim, co roku organizowana jest droga krzyżowa na korytarzach budynku szkoły

W ostatnim czasie, a dokładnie 28 marca br., w jednym z publicznych liceów, znajdujących się na terenie województwa podlaskiego, odbyła się droga krzyżowa, która – jak sama placówka opisuje na swojej stronie internetowej – tradycyjnie już przeszła korytarzami szkoły. „W wielkopostny piątek rozważaliśmy mękę, śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa”, „Społeczność szkolna idąc w skupieniu stacja po stacji rozważała Mękę Pańską” – czytamy w komunikatach zamieszczonych przez szkołę na swojej stronie internetowej i na profilu w mediach społecznościowych. Z dołączonej fotorelacji wynika natomiast, że uczniowie i nauczyciele obnosili po budynku szkoły brzozowy krzyż, w obecności księdza i przy akompaniamencie gitary i katolickich pieśni oraz klękali do nabożeństw na szkolnej sali gimnastycznej. Pozostaje pytanie – gdzie w tym momencie przebywali uczniowie innych wyznań (jak choćby prawosławni czy muzułmanie, którzy stanowią istotne mniejszości religijne w tym regionie) i czy – zgodnie z obecnie obowiązującymi przepisami – szkoła jest właściwym miejscem dla odprawiania takich obrządków religijnych?

Poniżej – dla przykładu – grafika opracowana przez GUS, obrazująca liczbę ludności, deklarującą przynależność do Kościoła Prawosławnego, której najwięcej w całym kraju, jest właśnie w województwie podlaskim¹:

Szkoła w Białymstoku nie stanowi wyjątku – w innych placówkach, przed Wielkanocą, również odbywają się obrzędy religijne

Jak donosi na swoim profilu w mediach społecznościowych Rafał Betlejewski – autor petycji obywatelskiej w sprawie wprowadzenia zakazu spowiadania dzieci do 18 roku życia, o której więcej można przeczytać w poniższym artykule:

wspomniana powyżej szkoła w Białymstoku – nie jest jedynym miejscem, w którym w okolicy Świąt Wielkanocnych, odbywają się drogi krzyżowe i im podobne obrządki religijne, związane ze Świętami Wielkanocnymi. Zgodnie z wiadomościami nadsyłanymi przez rodziców uczniów – problem dotyczyć ma również m.in. jednej ze szkół podstawowych w Tomaszowie Mazowieckim, w której „apel był obowiązkowy dla wszystkich uczniów, a treści religijne przykryte hasłem „tradycje wielkanocne”” oraz szkoły podstawowej w Nowej Suchej, w której – zgodnie z nadesłaną fotorelacją – odbyła się, odegrana przez uczniów, inscenizacja ukrzyżowania Jezusa Chrystusa.

Zaniepokojeni rodzice – prosząc o anonimowość, z uwagi na obawy przed przykrymi konsekwencjami, które w związku z ujawnieniem, mogłyby spotkać w szkole ich dziecko – donoszą również o przymusowym udziale uczniów w rekolekcjach. Jedna z mam pisze: „Proszę o absolutną anonimowość, bo moje dziecko nie będzie miało życia w tej szkole. (...) Na te rekolekcje zaciągnięto wszystkich uczniów, również tych, którzy nie chodzą na religię pod pretekstem zapewnienia opieki. Samo przedstawienie to usilne nawracanie, koszmarny spektakl”.

W Polsce kościoły i inne związki wyznaniowe są oddzielone od państwa

O tym, że Polska jest państwem świeckim, neutralnym w sprawach religii i przekonań – stanowi wprost art. 10 ust. 1 ustawy z dnia z dnia 17.05.1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, która to (ww. ustawa) jest wykonaniem postanowienia Konstytucji RP o wolności sumienia i wyznania.

Gwarancjami owej wolności sumienia i wyznania w stosunkach państwa z kościołami i innymi związkami wyznaniowymi – co wnika z art. 9 ust. 2 ww. ustawy – są:

1. oddzielenie kościołów i innych związków wyznaniowych od państwa,
2. swoboda wypełniania przez kościoły i inne związki wyznaniowe funkcji religijnych oraz
3. równouprawnienie wszystkich kościołów i innych związków wyznaniowych, bez względu na formę uregulowania ich sytuacji prawnej.

Szkoły – niezależnie od tego czy publiczne, czy niepubliczne – nie są, co prawda, organami państwa, ale – w świetle art. 70 Konstytucji RP i przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe – bezspornie, wykonują zadania publiczne, za których realizację państwo bierze odpowiedzialność. Są instytucjami powoływanymi przez organ władzy, w celu realizowania określonego zadania publicznego – kształcenia i wychowania dzieci i młodzieży i – jako takie – powinny pozostać niezależne od kościołów i innych związków wyznaniowych.

Warto przy tym również podkreślić, że prawo do nauczania swojej religii w szkołach mają wszystkie kościoły i związki wyznaniowe – a nie tylko Kościół katolicki.

Czy szkoła może organizować rekolekcje i drogę krzyżową?

W tym miejscu, należy przytoczyć przepisy pochodzące z kilku aktów prawnych, a mianowicie:

1. Przywołanej już wyżej ustawy z dnia 17.05.1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, zgodnie z którą – „Nie wolno zmuszać obywateli do niebrania udziału w czynnościach lub obrzędach religijnych ani do udziału w nich” (o czym stanowi art. 6 ust. 2 ww. ustawy), co nie pozostawia wątpliwości, iż nikt nie ma prawa do zmuszania uczniów do udziału w rekolekcjach czy odbywającej się w ramach nich drodze krzyżowej. Nie oznacza to oczywiście, że tak było w tym konkretnym przypadku – ale należy mieć tego świadomość;
2. Konstytucji RP, która również stanowi, że – „Nikt nie może być zmuszany do uczestniczenia ani do nieuczestniczenia w praktykach religijnych” (w art. 53 ust. 6) oraz
3. Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14.04.1992 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach, z którego nie wynika co prawda zakaz przeprowadzania rekolekcji na terenie szkoły, ale ich organizatorem powinien być podmiot zewnętrzny, a nie dyrektor placówki – „Szczegółowe zasady dotyczące organizacji rekolekcji, jak również inny termin rekolekcji, są przedmiotem odrębnych ustaleń między organizującymi rekolekcje a szkołą.” (par. 10 ust. 5 ww. rozporządzenia) oraz „O terminie rekolekcji dyrektor szkoły powinien być powiadomiony przez organizujących rekolekcje na co najmniej miesiąc przed terminem rozpoczęcia rekolekcji.” (par. 10 ust. 3 ww. rozporządzenia). Ww. regulacje nie zakazują zatem wprost przeprowadzania rekolekcji (a w ramach nich – m.in. drogi krzyżowej) na terenie szkoły, ale jest jeden bardzo istotny warunek – „W czasie trwania rekolekcji szkoła nie jest zwolniona z realizowania funkcji opiekuńczej i wychowawczej” względem uczniów, którzy nie biorą w nich udziału (par. 10 ust. 1 ww. rozporządzenia). W każdym indywidualnym przypadku – rozpatrując, czy w danej szkole, rekolekcje i związane z nimi obrządki religijne, odbyły się zgodnie z prawem – należy zatem odpowiedzieć sobie na pytanie – czy w czasie ich trwania, kiedy cała lub niemalże cała kadra nauczycielska była zaangażowana w organizację rekolekcji (lub jakiegoś związanego z nimi obrządku religijnego) nie zapomniano o pozostałych uczniach – innych wyznań lub bezwyznaniowych i czy szkoła – w tym czasie – należycie wypełniała wobec nich ww. obowiązek „sprawowania funkcji opiekuńczej i wychowawczej”;
4. Ostatecznie – należy jeszcze zwrócić uwagę na brzmienie art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 17.05.1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, zgodnie z którym – „Nikt nie może być dyskryminowany bądź uprzywilejowany z powodu religii lub przekonań w sprawach religii” i zastanowić się – czy organizacja, na terenie szkoły i przez szkołę, obrządków religijnych wyznawców tylko jednej religii – nie stanowi przejawu dyskryminacji uczniów innych wyznań lub niewierzących i czy – w tym kontekście – szkoła rzeczywiście pozostaje właściwym miejscem odprawiania tego typu rytuałów.

Zgodnie z odpowiedzią Ministerstwa Edukacji Narodowej, na pytanie TOK FM o to czy w szkole może odbywać się droga krzyżowa (i czy jest to zgodne z prawem) – MEN stwierdziło, że to jak wyglądają rekolekcje (i gdzie się odbywają), ustalają wspólnie szkoła i organizator rekolekcji: „Dyrektor szkoły z organizatorem rekolekcji ustala: formę, miejsce, czas odbywania rekolekcji z zachowaniem wszystkich zasad bezpieczeństwa i opieki nad uczniami” – wynikało z informacji przekazanej ww. redakcji przez ministerstwo.² Jest to stanowisko, które MEN zajęło w 2013 r., nie ma więc pewności co do tego – w jaki sposób, podeszłaby do tego tematu, w dniu dzisiejszym, aktualna Minister Edukacji. Tym bardziej, że przytoczone powyżej przepisy nie są, w powyższej kwestii, wcale jednoznaczne i wszystko zależy, tak naprawdę, od tego w jakich okolicznościach odbywają się dane rekolekcje (i w ramach nich ewentualnie – odprawiana jest droga krzyżowa): tj. czy odbywa się to na zasadzie dobrowolności czy przymusu i czy – w czasie ich trwania – szkoła w należyty sposób realizuje funkcję opiekuńczo-wychowawczą wobec pozostałych uczniów, niebiorących w nich udziału.

Obowiązki szkoły w czasie rekolekcji wobec uczniów niebiorących w nich udziału

Jak wynika ze stanowiska Ministerstwa Edukacji Narodowej z dnia 27 czerwca 2017 r. – w czasie rekolekcji, szkoła zobowiązana jest nie tylko do pełnienia „funkcji opiekuńczo-wychowawczej” nad uczniami, którzy nie biorą w nich udziału (co wynika wprost z przepisów), ale również do organizacji dla nich zajęć szkolnych, które odbywać się będą w godzinach ustalonego stałego planu zajęć:

– „Uczniowie nieuczestniczący w rekolekcjach są zobowiązani do udziału w zajęciach szkolnych odbywających się w godzinach ustalonego stałego planu zajęć i mają odnotowywany fakt obecności na tych zajęciach. Nieuprawnione jest więc informowanie rodziców, że w czasie rekolekcji nie ma zajęć – z wyjątkiem sytuacji, gdy wszyscy uczniowie szkoły uczęszczają na religię”.³

W świetle powyższego – niezgodnym z prawem działaniem szkoły, będzie zatem informowanie rodziców uczniów, że w dniu, w którym w szkole odbywają się rekolekcje (lub związane z nimi obrządki religijne, takie jak np. droga krzyżowa) – pozostali uczniowie, niebiorący w nich udziału, są zwolnieni z zajęć lekcyjnych.

¹ GUS, Wyznania religijne w Polsce w latach 2019-2021, Warszawa 2022

² Anna Gmiterek-Zabłocka, TOK FM, „MEN: droga krzyżowa może odbywać się w szkole. W przepisach nie ma zakazu, 27.03.2013 r.”

³ Stanowisko MEN z dnia 27.06.2017 r., przedstawione w piśmie do Fundacji Wolność od Religii (https://wolnoscodreligii.pl/czy-za-uczestnictwo-w-drodze-krzyzowej-organizowanej-na-terenie-szkoly-uczniowie-otrzymuja-jako-zachete-do-uczestnictwa-oceny-z-przedmiotow-obowiazkowych-prowadzonych-przez-wychowawcow-pytamy-dy/)

Podstawa prawna:

• Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2.04.1997 r. (Dz.U. z 1997 r., nr 78, poz. 483 z późn. zm.)
• Ustawa z dnia 17.05.1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 265)
• Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 737 z późn. zm.)
• Ustawa z dnia 7.09.1991 r. o systemie oświaty (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 750 z późn. zm.)
• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14.04.1992 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 983 z późn. zm.)
• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 11.08.2017 r. w sprawie organizacji roku szkolnego (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1211)

Polecamy: Komplet Matura 2024 TESTY i ARKUSZE Język angielski, Język polski, Matematyka