Kot domowy (Felis catus) został wpisany do bazy danych Gatunki Obce w Polsce, prowadzonej przez Instytut Ochrony Przychody PAN, ponieważ „istnieją jednoznaczne dowody naukowe na to, że kot domowy w niepożądany sposób oddziałuje i zagraża bioróżnorodności i powiązanym usługom ekosystemowym w Polsce”. Czy oznacza to, że podlega on zakazowi wypuszczania z domu bez nadzoru właściciela zwierzęcia, wynikającemu z ustawy z dnia 11 sierpnia 2021 r. o gatunkach obcych? W zakresie tym, narosło sporo mitów.
- Czy kot domowy jest inwazyjnym gatunkiem obcym w rozumieniu ustawy z dnia 11 sierpnia 2021 r. o gatunkach obcych i co to oznacza dla właścicieli zwierząt?
- Zakaz wypuszczania zwierzęcia samopas (tj. bez nadzoru właściciela zwierzęcia), wynikający z ustawy z dnia 11 sierpnia 2021 r. o gatunkach obcych – czy dotyczy kota domowego?
- Nieobjęcie kota domowego zakazami wynikającymi z ustawy z dnia 11 sierpnia 2021 r. o gatunkach obcych – nie oznacza jednak braku odpowiedzialności właściciela za brak nadzoru nad zwierzęciem i za szkody, które wyrządzi kot
Czy kot domowy jest inwazyjnym gatunkiem obcym w rozumieniu ustawy z dnia 11 sierpnia 2021 r. o gatunkach obcych i co to oznacza dla właścicieli zwierząt?
Jak podaje Instytut Ochrony Przychody PAN – kot domowy (Felis catus) został udomowiony prawdopodobnie około 10 000 lat temu na obszarze kolebki wielkich cywilizacji starożytnego Bliskiego Wschodu, na terenach rozciągających się od doliny Nilu do południowej części Mezopotamii. Zatem z czysto naukowej perspektywy, na terenie Europy, a zatem również w Polsce, może on być uważany za gatunek obcy.
Ponadto – „ponieważ istnieją jednoznaczne dowody naukowe na to, że kot domowy w niepożądany sposób oddziałuje i zagraża bioróżnorodności i powiązanym usługom ekosystemowym w Polsce, może on być zaliczany w naszym kraju do inwazyjnych gatunków obcych. Opinia ta jest spójna z opinią sformułowaną przez zespół zajmujący się inwazyjnymi gatunkami obcymi w ramach działań Komisji Europejskiej, według której z naukowego punktu widzenia kot może zostać uznany za inwazyjny gatunek obcy w Unii Europejskiej.”
Klasyfikacja taka – w ocenie Instytutu Ochrony Przychody PAN – jest zgodna z definicjami przyjętymi w bazie danych Gatunki Obce w Polsce. Są to definicje obowiązujące w ustawie z dnia 11 sierpnia 2021 r. o gatunkach obcych oraz w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 1143/2014 z dnia 22 października 2014 r. w sprawie działań zapobiegawczych i zaradczych w odniesieniu do wprowadzania i rozprzestrzeniania inwazyjnych gatunków obcych.
Baza danych Gatunki obce w Polsce, prowadzona przez Instytutu Ochrony Przychody PAN (LINK do bazy), stanowi źródło informacji o niemal 1800 gatunkach obcych w Polsce. Znaczna część z nich, zgodnie z przyjętymi definicjami, to inwazyjne gatunki obce. Został do nich zaliczony również kot domowy (Felis catus). Informacje w ww. bazie – nie są jednak w Polsce prawnie wiążące. Mają one charakter wyłącznie naukowy. Przepisy ustawy z dnia 11 sierpnia 2021 r. o gatunkach obcych natomiast – dotyczące m.in. konieczności występowania o zezwolenia na przetrzymywanie zwierzęcia, jego sprzedawanie i kupowanie oraz prowadzenia działań zaradczych, izolacji, kontroli populacji i eliminacji – obejmują wyłącznie kilkadziesiąt gatunków zwierząt, spośród uwzględnionych w bazie Instytutu Ochrony Przychody PAN, które na podstawie przepisów, zaliczane są do jednej z dwóch niżej wymienionych grup, tj.:
- inwazyjnych gatunków obcych stwarzających zagrożenie dla Polski lub
- inwazyjnych gatunków obcych stwarzających zagrożenie dla Unii Europejskiej.
Kot domowy (Felis catus) nie należy do żadnej z tych dwóch grup. Zatem przepisy ustawy z dnia 11 sierpnia 2021 r. o gatunkach obcych – nie odnoszą się do kota domowego.
Jak podkreśla Instytut – „Należy jednak dążyć, w zgodzie z istniejącymi przepisami dotyczącymi m.in. dobrostanu zwierząt, do zmniejszenia niepożądanego oddziaływania kota domowego na bioróżnorodność i usługi ekosystemowe. Jednym z najprostszych sposobów może być ograniczanie czasu przebywania kotów poza pomieszczeniami zamkniętymi w czasie sezonu lęgowego ptaków. Należy również promować programy mające na celu ograniczanie bezdomności kotów.”1
Dlaczego kot domowy nie został zaliczony do inwazyjnych gatunków obcych przez UE (i w ślad za przepisami unijnymi – przez polskiego ustawodawcę)?
Jak wyjaśnia Instytut Ochrony Przychody PAN – mimo jednoznacznych dowodów na niepożądane oddziaływanie kota domowego na bioróżnorodność i powiązane usługi ekosystemowe, gatunek ten nie został zaliczony do inwazyjnych gatunków obcych stwarzających zagrożenie dla Unii (w rozumieniu rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 1143/2014 z dnia 22 października 2014 r. w sprawie działań zapobiegawczych i zaradczych w odniesieniu do wprowadzania i rozprzestrzeniania inwazyjnych gatunków obcych), ponieważ nie spełnia on niektórych spośród wymienionych w art. 4 ust. 3 ww. rozporządzenia kryteriów, jakie są w tym celu wymagane, a konkretnie kryterium wymienionego pod lit. e – ze względu na masowe występowanie tego gatunku w hodowlach domowych, a także w środowisku przyrodniczym, jest mało prawdopodobne, że włączenie kota domowego do wykazu unijnego skutecznie zapobiegłoby jego oddziaływaniu, zminimalizowałoby je lub je złagodziło. Ponadto – zgodnie z art. 4 ust. 6 rozporządzenia – przyjmując lub aktualizując wykaz unijny, Komisja Europejska uwzględnia m.in. aspekty społeczno-gospodarcze. Z powodu bardzo dużej roli kotów domowych, w tym względzie, gatunek ten nie jest obecnie włączony do wykazu unijnego (i w ślad za nim – nie podlega ustawie z dnia 11 sierpnia 2021 r. o gatunkach obcych).
Jednocześnie należy jednak zauważyć, że prawo UE nie zabrania władzom lokalnym podejmowania środków w celu zarządzania populacjami zdziczałych kotów, o ile odbywa się to zgodnie z odpowiednimi przepisami krajowymi.
Zakaz wypuszczania zwierzęcia samopas (tj. bez nadzoru właściciela zwierzęcia), wynikający z ustawy z dnia 11 sierpnia 2021 r. o gatunkach obcych – czy dotyczy kota domowego?
Jak zostało wyjaśnione powyżej – kot domowy (Felis catus) został zakwalifikowany jako gatunek obcy przez Instytut Ochrony Przychody PAN i uwzględniony w bazie danych Gatunki obce w Polsce, prowadzonej przez ww. Instytut. Baza ta, nie stanowi jednak źródła powszechnie obowiązującego prawa, a przepisy unijne, jak i ustawa z dnia 11 sierpnia 2021 r. o gatunkach obcych – nie kwalifikują kota domowego jako inwazyjnego gatunku obcego.
Kot domowy nie jest zatem objęty zakazem wynikającym z art. 7 ust. 1 ww. ustawy, tj. – zakazem wprowadzania do środowiska oraz przemieszczania w środowisku gatunków obcych, który potocznie może być rozumiany jako zakaz wypuszczania zwierzęcia samopas/zakaz jego swobodnego przemieszczanie się w środowisku, bez nadzoru właściciela.
Podkreśliła to również, w swoim komunikacie, Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska (GDOŚ), zgodnie z którym – kot domowy nie występuje na liście krajowej ani unijnej z wykazem inwazyjnych gatunków obcych (IGO), nie jest więc inwazyjnym gatunkiem obcym stwarzającym zagrożenie dla Polski lub Unii Europejskiej. Kot domowy nie jest objęty zakazami, jakie obowiązują w stosunku do IGO z wymienionych list. Właściciele kotów domowych nie są zobowiązani do podejmowania działań wskazanych w ustawie o gatunkach obcych – m.in. nie muszą uzyskiwać zezwoleń na ich przetrzymywanie. Kot domowy może też być legalnie, bez stosownych zezwoleń, sprzedawany i kupowany (red.: oraz nie obejmuje go zakaz, o którym mowa w art. 7 ust. 1 ww. ustawy).
Jednocześnie jednak, GDOŚ zaznaczył – „Należy przy tym zwrócić uwagę, że kot domowy może stanowić poważne zagrożenie dla zwierząt dziko żyjących w środowisku przyrodniczym – zwłaszcza dla ptaków – dlatego nie powinien być wypuszczany przez właścicieli na zewnątrz bez odpowiedniego nadzoru.”2
Nieobjęcie kota domowego zakazami wynikającymi z ustawy z dnia 11 sierpnia 2021 r. o gatunkach obcych – nie oznacza jednak braku odpowiedzialności właściciela za brak nadzoru nad zwierzęciem i za szkody, które wyrządzi kot
Pomimo, iż – zgodnie z obecnie obowiązującymi przepisami – kot nie został zaliczony do inwazyjnego gatunku obcego i – co do zasady – nie jest objęty zakazem jego wypuszczania z domu bez nadzoru właściciela – zgodnie z art. 77 kodeksu wykroczeń, właściciel kota „wychodzącego” może zostać ukarany grzywną w wysokości do 1000 zł (albo karą ograniczenia wolności lub karą nagany), jeżeli – nie zachowuje zwykłych lub nakazanych środków ostrożności przy trzymaniu zwierzęcia. Ponadto – jeżeli dopuszcza się ww. czynu przy trzymaniu zwierzęcia, które swoim zachowaniem stwarza niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia człowieka (czyli wypuszcza kota, który np. podrapie jakiegoś człowieka i nie jest np. zaszczepiony przeciwko wściekliźnie) – może zostać ukarany grzywną w wysokości sięgającej nawet 5000 zł (albo karą ograniczenia wolności lub karą nagany).
Odpowiedzialność właściciela za zwierzę wynika również z kodeksu cywilnego, a konkretnie art. 431 par. 1, zgodnie z którym – kto zwierzę chowa albo się nim posługuje, obowiązany jest do naprawienia wyrządzonej przez nie szkody niezależnie od tego, czy było pod jego nadzorem, czy też zabłąkało się lub uciekło, chyba że ani on, ani osoba, za którą ponosi odpowiedzialność, nie ponoszą winy.
Art. 431 § 2 kodeksu cywilnego przewiduje ponadto wyjątkową odpowiedzialność na zasadach słuszności – sąd może nakazać właścicielowi zwierzęcia (w tym właścicielowi kota) naprawienie szkody wyrządzonej przez zwierzę, pomimo braku winy, jeżeli – wymagają tego zasady współżycia społecznego (co wynika z okoliczności zdarzenia oraz z porównania stanu majątkowego poszkodowanego i właściciela zwierzęcia).
1 Instytut Ochrony Przyrody PAN, https://www.iop.krakow.pl/ias/problem/czesto-zadawane-pytania?utm_source=chatgpt.com
2 Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, „Uwaga na fake newsy! Kot domowy w świetle przepisów prawa NIE JEST inwazyjnym gatunkiem obcym!”, 13 lipca 2022 r. (https://www.gov.pl/web/gdos/uwaga-na-fake-newsy-kot-domowy-nie-jest-inwazyjnym-gatunkiem-obcym)
Podstawa prawna:
- Ustawa z dnia 11 sierpnia 2021 r. o gatunkach obcych (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1589 z późn. zm.)
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 1143/2014 z dnia 22 października 2014 r. w sprawie działań zapobiegawczych i zaradczych w odniesieniu do wprowadzania i rozprzestrzeniania inwazyjnych gatunków obcych (Dz.U. UE L 2014.317.35)
- Ustawa z dnia 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń (t.j. Dz.U. z 2025 r., poz. 734 z późn. zm.)
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2026 r., poz. 795)