Przepisy nie przewidują jednoznacznych zasad umożliwiających bliskim dostęp do dokumentacji osobistej zmarłych

Kinga Piwowarska
Doktor nauk prawnych, adwokat, adiunkt na Wydziale Prawa Uniwersytetu Andrzeja Frycza Modrzewskiego w Krakowie w Katedrze Prawa Pracy i Zabezpieczenia Społecznego
rozwiń więcej
dokumentacja, zmarły, dostęp, RPO / Przepisy nie przewidują jednoznacznych zasad umożliwiających bliskim dostęp do dokumentacji osobistej zmarłych / Shutterstock

Przepisy nie przewidują jasnych i jednoznacznych zasad dostępu do dokumentów osobistych zmarłych przez ich bliskich. Powoduje to problemy osób, które chcą poznać przeszłość swoich najbliższych. Rzecznik Praw Obywatelskich występuje do MSWiA o podjęcie prac legislacyjnych ws. jednoznacznych przesłanek takiego dostępu do historycznych dokumentów ewidencji ludności osób zmarłych - czytamy w komunikacie biura RPO.

W dobie cyfryzacji i coraz większego zainteresowania genealogią, wielu obywateli próbuje odtworzyć historię swoich rodzin. Chcą poznać losy przodków, zrozumieć ich wybory, a czasem odkryć dramatyczne epizody, które na zawsze odcisnęły piętno na ich życiu. Niestety, droga do tych informacji bywa długa i trudna — szczególnie gdy chodzi o dostęp do dokumentów osobistych osób zmarłych.

W poszukiwaniu śladów przeszłości: walka o dostęp do dokumentów zmarłych bliskich

W komunikacie biura RPO czytamy: "Przepisy nie przewidują jasnych i jednoznacznych zasad dostępu do dokumentów osobistych zmarłych przez ich bliskich. Powoduje to problemy osób, które chcą poznać przeszłość swoich najbliższych. Rzecznik Praw Obywatelskich występuje do MSWiA o podjęcie prac legislacyjnych ws. jednoznacznych przesłanek takiego dostępu do historycznych dokumentów ewidencji ludności osób zmarłych. Resort odpisał, że przygotował zmianę przepisów przewidującą, iż członkowie najbliższej rodziny, bez konieczności wykazywania interesu prawnego, będą mogli zapoznać się z dokumentami znajdującymi się w tzw. dokumentacji dowodowej, zgromadzonej w związku z postępowaniem o wydanie dowodu osobistego".

Brak jasnych przepisów — realny problem dla obywateli

Obowiązujące przepisy nie przewidują jednoznacznych zasad umożliwiających bliskim dostęp do dokumentacji osobistej zmarłych. Choć prawo dopuszcza możliwość wnioskowania o takie dokumenty, to w praktyce urzędy często wymagają wykazania tzw. interesu prawnego. A to, jak pokazuje rzeczywistość, bywa barierą nie do pokonania.

Przykład

Do Biura Rzecznika Praw Obywatelskich napływają liczne skargi. Jedna z nich dotyczyła kobiety, która chciała uzyskać dostęp do tzw. kopert dowodowych swoich rodziców — dokumentów mogących zawierać informacje o ich pobycie w obozie Auschwitz-Birkenau. Mimo że wskazała podstawę prawną i uzasadniła swój wniosek celami genealogicznymi, urząd miasta odmówił, powołując się na brak interesu prawnego. Dopiero Archiwa Państwowe udostępniły jej te materiały.

Interes prawny — pojęcie niejednoznaczne i trudne do udowodnienia

Zgodnie z ustawą o dowodach osobistych, dokumentacja związana z dowodami może być udostępniona na uzasadniony wniosek. Jednak bliscy zmarłych muszą wykazać interes prawny — czyli powiązanie z konkretną normą prawa materialnego.

Ważne

Problem polega na tym, że prawo do kultu pamięci po zmarłych, choć uznawane za dobro osobiste, nie zawsze wystarcza jako podstawa prawna.

W praktyce oznacza to, że osoby chcące poznać historię swoich rodzin — nie z powodów majątkowych czy prawnych, lecz emocjonalnych i tożsamościowych — są traktowane jako wnioskodawcy bez wystarczającego uzasadnienia. Ich potrzeba odtworzenia rodzinnych dziejów jest uznawana za interes faktyczny, a nie prawny. To rozróżnienie ma ogromne konsekwencje.

RPO apeluje o zmiany, MSWiA odpowiada

Rzecznik Praw Obywatelskich, Marcin Wiącek, zwrócił się do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji z apelem o podjęcie prac legislacyjnych, które uregulują dostęp do dokumentów osobistych zmarłych. W odpowiedzi Tomasz Szymański, sekretarz stanu w MSWiA, poinformował, że resort przygotował projekt nowelizacji ustawy o dowodach osobistych. Zgodnie z proponowanymi zmianami, członkowie najbliższej rodziny — małżonkowie, dzieci, rodzice, rodzeństwo — będą mogli zapoznać się z dokumentacją dowodową bez konieczności wykazywania interesu prawnego. To krok w stronę większej dostępności i poszanowania prawa do kultu pamięci. Projekt ustawy, który obejmuje także kwestie rejestracji stanu cywilnego i dokumentów paszportowych, znajduje się obecnie na końcowym etapie uzgodnień wewnątrzresortowych. Jeśli zostanie przyjęty, może znacząco ułatwić życie tysiącom obywateli.

Ochrona danych osobowych — konieczność wyważenia interesów

Nie można jednak zapominać o drugiej stronie medalu. W dokumentach osobistych zmarłych mogą znajdować się dane innych osób — świadków, urzędników, członków dalszej rodziny. Dlatego dostęp do takich materiałów musi być regulowany w sposób, który nie naruszy ich prawa do prywatności. RPO podkreśla, że konieczne jest stworzenie procedur, które uwzględnią ryzyko konfliktu interesów między różnymi grupami uprawnionych. Tylko wtedy możliwe będzie wyważenie prawa do informacji z ochroną dóbr osobistych.

Obywatele, którzy próbują odnaleźć swoje korzenie, nie powinni być zmuszeni do prowadzenia batalii sądowych z organami administracji. Niestety, obecna sytuacja prawna często prowadzi do niejednolitych decyzji i rozbieżności w orzecznictwie sądów administracyjnych. To z kolei podważa zaufanie do państwa i jego instytucji. Dlatego tak ważne jest, by ustawodawca jasno określił, kto i na jakich zasadach może uzyskać dostęp do dokumentów zmarłych bliskich. Historia rodzinna to nie tylko zbiór faktów — to fundament tożsamości, który zasługuje na szacunek i ochronę.

Prawo
Jak uniknąć niechcianego spadku – poradnik na 2025 r.
29 sie 2025

Niechciany spadek kojarzy się przede wszystkim z dziedziczeniem długów i innych kłopotliwych zobowiązań. W polskim prawie spadkobierca dziedziczy zarówno prawa, jak i obowiązki majątkowe. Obejmują one m.in. kredyty, zaległe alimenty i inne długi. Aby uniknąć przejęcia cudzych zobowiązań, trzeba w odpowiednim terminie podjąć świadomą decyzję. Poniżej przedstawiamy najważniejsze sposoby uniknięcia niechcianego spadku w świetle aktualnych przepisów obowiązujących w 2025 r.

Sądy kwestionują WIBOR w umowach kredytowych i pożyczkowych. Kluczowe orzeczenia o braku transparentności klauzul zmiennego oprocentowania
29 sie 2025

Pojawiły się nowe rozstrzygnięcia sądów powszechnych, w których to sędziowie, nie czekając na zbliżające się rozstrzygnięcie TSUE, zakwestionowali odesłanie do wskaźnika WIBOR w umowach kredytowych i pożyczkowych. Orzeczenia te, wydane w sprawach konsumenckich oraz między przedsiębiorcami, wskazują na istotne naruszenia obowiązków informacyjnych banków i pożyczkodawców, skutkujące uznaniem klauzul oprocentowania za nieważne lub abuzywne. Te omawiane niżej orzeczenia rzucają nowe światło na problem stosowania wskaźnika WIBOR w umowach finansowych, wskazując na konieczność zapewnienia pełnej transparentności przez instytucje finansowe w toku zawierania umowy kredytu bądź pożyczki.

Nowelizacja ustawy o podatku od spadków i darowizn 2025 – rząd szykuje rewolucję: łatwiejsze zasady dziedziczenia, przywracanie terminów i koniec z pułapkami podatkowymi
29 sie 2025

Rząd planuje istotne zmiany w podatku od spadków i darowizn. Na stronie Rządowego Centrum Legislacji opublikowano projekt nowelizacji, który ma wprowadzić większą przejrzystość, uproszczenie procedur oraz ochronę spadkobierców przed utratą zwolnień podatkowych. Najważniejsze rozwiązania to możliwość przywrócenia terminu na zgłoszenie spadku oraz doprecyzowanie momentu powstania obowiązku podatkowego, co ma zakończyć wieloletnie wątpliwości i pułapki prawne.

Przepisy nie przewidują jednoznacznych zasad umożliwiających bliskim dostęp do dokumentacji osobistej zmarłych
29 sie 2025

Przepisy nie przewidują jasnych i jednoznacznych zasad dostępu do dokumentów osobistych zmarłych przez ich bliskich. Powoduje to problemy osób, które chcą poznać przeszłość swoich najbliższych. Rzecznik Praw Obywatelskich występuje do MSWiA o podjęcie prac legislacyjnych ws. jednoznacznych przesłanek takiego dostępu do historycznych dokumentów ewidencji ludności osób zmarłych - czytamy w komunikacie biura RPO.

W Sejmie: Przepadły pieniądze dla osób niepełnosprawnych. Rząd zapomniał zapisać art. 136 ustawy emerytalnej
29 sie 2025

Posłanka Iwona Hartwich próbowała załatwić sprawę dodatku dopełniającego, który przepadł w efekcie śmierci osoby niepełnosprawnej. Osoba ta nabyła prawo do dodatku w styczniu 2025 r. Ponieważ dodatek wypłacano (z wyrównaniem od stycznia) dopiero w maju 2025 r. pieniądze przepadły (np. za styczeń i luty, kiedy osoba niepełnosprawna zmarła w marcu).

Apelują: dziadkowie i babcie nie róbcie tego swoim wnukom. Jak uchronić przed niechcianym spadkiem?
29 sie 2025

Wydawało się, że dziedziczenie przynosi przede wszystkim zysk - no nie zawsze. Dla pewnego młodego mężczyzny okazało się jednak, że spuścizna może mieć zupełnie inny wymiar. Gdy jego dziadek zmarł, nastoletni wówczas wnuk zdawał się jedynym spadkobiercą – i jednocześnie dłużnikiem. Taka właśnie sprawa (zresztą już nie pierwsza tego typu) rozegrała się w polskim sądzie i de facto zmusiła Rzecznika Praw Obywatelskich do interwencji. W komunikacie RPO czytamy: "Jako dziecko odziedziczył dług dziadka - po latach sąd nakazał mu spłatę. Zasadna skarga nadzwyczajna RPO". Poniżej szczegóły tego interesującego przypadku.

Fiskus wszczyna coraz mniej kontroli podatkowych. Mimo to zyskuje na skuteczności [DANE MF]
29 sie 2025

W pierwszej połowie 2025 roku liczba wszczętych kontroli podatkowych spadła o ponad 16% w porównaniu z analogicznym okresem ub.r. Spośród tego typu działań, zakończonych od stycznia do czerwca tego roku, w przeszło 99% stwierdzono nieprawidłowości. Ostatnio uszczuplenia wyniosły prawie 769 mln zł, a wpłaty pokontrolne – niespełna 208 mln zł. Część ekspertów przekonuje, że dla organów podatkowych wygodniejsze są czynności sprawdzające. Nie brakuje też opinii, że po stronie podatników zmniejsza się zjawisko nieprawidłowości.

Jawność transakcji kryptowalutowych. Jakie dane trafią do fiskusa? Czy mniejsza anonimowość to mniejsza innowacyjność?
29 sie 2025

Świat kryptowalut zawsze balansował pomiędzy wolnością a kontrolą. Dopóki branża nie stała się dochodowa, waluty wirtualne można było uznać za ciekawostkę. To właśnie wtedy jeszcze kilka lat temu były anonimowe. Z jednej strony technologia blockchain została stworzona po to, aby dawać niezależność i przejrzystość bez konieczności angażowania instytucji centralnych. Z drugiej, coraz częściej pojawiają się przepisy, które wymagają raportowania transakcji do organów podatkowych. W Polsce już wiadomo, że kolejne zmiany w tym obszarze są nieuniknione. Warto w tym zakresie odpowiedzieć sobie na kilka pytań. Czy większa jawność oznacza krok naprzód w profesjonalizacji rynku? Czy może jednak ograniczenie anonimowości jest raczej zagrożeniem dla innowacyjności? Dowiedz się więcej na ten temat właśnie w tym artykule.

Rząd informuje Polaków co mają robić, jak wybuchnie wojna – „Poradnik bezpieczeństwa” trafi do każdego domu w Polsce [udostępniamy wersję PDF]. „Ten poradnik ma czynić nas bezpieczniejszymi”
29 sie 2025

W dniu 28 sierpnia 2025 r. na stronie internetowej Rządowego Centrum Bezpieczeństwa (RCB) został opublikowany „Poradnik bezpieczeństwa” dla wszystkich Polaków, który został opracowany wspólnie przez MON, MSWiA oraz RCB. Ma on pełnić funkcję praktycznego poradnika, umożliwiającego każdemu obywatelowi skuteczne przygotowanie i działania w sytuacjach kryzysowych, takich jak wojna, klęski żywiołowe czy awarie infrastruktury. Już wkrótce, ma on trafić do wszystkich gospodarstw domowych w Polsce.

MOPS: utrata zasiłku przez rentę wdowią [Przykład]
28 sie 2025

W przypadku gdy uzyskanie dochodu z tytułu części emerytury spowoduje przekroczenie kryterium dochodowego uprawniającego do zasiłku rodzinnego i utratę prawa do świadczeń, to w omawianym w artykule przykładzie zasiłki rodzinne z dodatkami nie będą przysługiwać już od 1 września 2025 r. (źródło: MRPiPS).

pokaż więcej
Proszę czekać...