W przypadku wyrządzenia szkody przez dziecko — na przykład poprzez wybicie szyby piłką, zniszczenie szkolnej ławki czy zarysowanie samochodu podczas jazdy hulajnogą — często pojawia się pytanie o to, kto ponosi konsekwencje takiego zdarzenia. Odpowiedzialność odszkodowawcza spoczywa z reguły na rodzicach, ale może obciążać też samo dziecko, w zależności od takich czynników jak np. wiek czy stopień dojrzałości.
- Wiek dziecka jako przesłanka odpowiedzialności
- Odpowiedzialność rodziców i obowiązek nadzoru
- Ubezpieczenie na wypadek szkody
- Szczególne przypadki odpowiedzialności małoletniego
- Podsumowanie
Wiek dziecka jako przesłanka odpowiedzialności
Na podstawie art. 426 Kodeksu cywilnego (KC) małoletni, którzy nie ukończyli trzynastego roku życia, nie ponoszą odpowiedzialności za wyrządzone szkody. Ta odpowiedzialność spoczywa zaś na osobach zobowiązanych do sprawowania nad nimi nadzoru na podstawie art. 427 KC, czyli zazwyczaj rodzicach, opiekunach prawnych oraz innych osobach sprawujących opiekę, takich jak niania czy opiekunka. Obowiązek nadzoru spoczywa również na nauczycielach, wychowawcach kolonijnych, lekarzach czy pielęgniarkach. Osiągnięcie trzynastego roku życia nie oznacza automatycznie zdolności do poniesienia odpowiedzialności odszkodowawczej, gdyż nie zawsze można przypisać dziecku winę za konkretne zachowanie. Przyjmuje się, że małoletni musi być na tyle dojrzały pod kątem intelektualnym i emocjonalnym, aby rozpoznawać znaczenie swojego zachowania, choć to poszkodowany ma obowiązek wykazania, że sprawca może odpowiadać za wyrządzoną szkodę. W czasie postępowania sądowego możliwe jest również powołania przez sąd z urzędu biegłego w celu zbadania przedmiotowej okoliczności.
Odpowiedzialność rodziców i obowiązek nadzoru
W przypadku osób zobowiązanych do nadzoru obowiązuje konstrukcja winy w nadzorze. Oznacza to, że taki podmiot, najczęściej rodzic, aby uwolnić się od odpowiedzialności za szkodę musi wykazać, że nadzór nad dzieckiem sprawowany był należycie (np. że nie pozostawiał dziecka bez opieki) albo że szkoda i tak byłaby powstała. Innymi słowy rodzic musi wykazać, że dołożył wszelkiej staranności, aby wywiązać się z ciążących na nim obowiązków.
Co istotne, poza wspomnianymi wyżej osobami, obowiązek nadzoru obciąża również osoby faktycznie sprawujące opiekę nad dzieckiem jak np. nowy partner czy partnerka jednego z rodziców. Przedmiotową odpowiedzialność uzasadnia się w ten sposób, że to na rodzicach spoczywa ciężar obowiązku ochrony osób trzecich, a także ochrona samych małoletnich dzieci, przed grożącymi im niebezpieczeństwami i szkodami, których z racji wieku nie są w stanie dostrzegać i unikać (wyr. SN z dnia 2.12.1982 r., IV CR 484/82).
Warto też podkreślić, że samo zawinienie rodziców nie ma wpływu na zakres obowiązku odszkodowawczego osoby trzeciej w stosunku do małoletniego, może natomiast uzasadniać jego odpowiedzialność odszkodowawczą wobec małoletniego (wyr. SN z dnia 24.02.2017 r., V CSK 163/16).
Ubezpieczenie na wypadek szkody
Rodzice mogą zabezpieczyć się na wypadek szkody spowodowanej przez dziecko i wykupić ubezpieczenie OC obejmujące zarówno straty rzeczowe (zniszczenie laptopa, zarysowanie karoserii) jak i osobowe (np. koszty leczenia czy rehabilitacji), które w praktyce mogą być znacznie wyższe.
Szczególne przypadki odpowiedzialności małoletniego
Szczególnym przypadkiem jest sytuacja, w której małoletni nie może ponieść odpowiedzialności za szkodę (np. z uwagi na wiek), a brak jest osób zobowiązanych do nadzoru albo gdy nie można od nich uzyskać naprawienia szkody (ze względu na brak środków lub wyżej opisane uwolnienie się od odpowiedzialności). W takich okolicznościach poszkodowany może dochodzić naprawienia szkody w całości lub części bezpośrednio od małoletniego sprawcy w oparciu o tzw. zasadę słuszności.
Jedną z przesłanek tej odpowiedzialności może być w szczególności porównanie stanu majątkowego poszkodowanego i sprawcy i istniejąca między nimi znaczna dysproporcji, która będzie miała miejsce np. w sytuacji, gdy małoletni posiada majątek, ponieważ np. otrzymał od dziadków pokaźny spadek lub darowiznę, a poszkodowany jest osobą niezamożną. Warto jednak zaznaczyć, że porównanie stanu majątkowego sprawcy i poszkodowanych nie jest jedynym kryterium uzasadniającym przedmiotową odpowiedzialność uregulowaną w art. 428 KC (wyr. SA w Gdańsku z 12.04.2018 r., V ACa 353/17). Do szczególnych okoliczności zalicza się również rodzaj i rozmiar wyrządzonej szkody, sposób naruszenia dóbr osobistych, oraz przebieg samego zdarzenia sprawczego, wiek sprawcy i poszkodowanych. Warto też zaznaczyć, że jest to szczególny rodzaj odpowiedzialności, stanowiący uzupełnienie ochrony poszkodowanego na podstawie art. 427 KC.
Podsumowanie
Sprawcami szkody często mogą być osoby małoletnie. Ich odpowiedzialność uzależniona jest od takich czynników jak wiek czy stopień dojrzałości. Do ukończenia trzynastego roku życia przez dziecko odpowiedzialność ponoszą opiekunowie prawni, najczęściej rodzice, ale możliwa jest odpowiedzialność innych osób zobowiązanych do nadzoru takich jak nauczyciele, wychowawcy, opiekunki czy nianie. Osiągnięcie przez dziecko trzynastego roku życia nie oznacza automatycznie, że małoletni będzie odpowiadał za wyrządzoną szkodę, ponieważ nie zawsze będzie na tyle dojrzały pod kątem intelektualnym czy emocjonalnym, aby przypisać mu za dane zachowanie winę. Osoby zobowiązane do nadzoru mogą uwolnić się od odpowiedzialności, wykazując że nadzór nad dzieckiem sprawowany był prawidłowo albo że szkoda i tak byłaby powstała. Sensownym rozwiązaniem wydaje się być zakup ubezpieczenia OC na wypadek wyrządzenia przez dziecko szkody.
Bartłomiej Heichel, LL.M.
Prawo dla Nas (https://www.prawodlanas.pl/)