Przepis art. 49 kodeksu postępowania cywilnego nie ogranicza wyłączenia do sytuacji, w której wątpliwości co do bezstronności sędziego wywoływałby stosunek osobisty między sędzią a jedną ze stron lub jej przedstawicielem ustawowym.
Wystarczy jakakolwiek okoliczność, która może stać się uzasadnioną przyczyną wątpliwości co do bezstronności sędziego w danej sprawie.
Należy odróżnić kontakty urzędowe łączące sędziów z innymi osobami w związku z wykonywanymi przez te osoby obowiązkami zawodowymi (jak np. z adwokatami, ławnikami, prokuratorami, radcami prawnymi, kuratorami itp.) od stosunków osobistych natury emocjonalnej (np. pokrewieństwa, przyjaźni) lub gospodarczej (osobiste powiązanie majątkowe, kredytowe itp.). Tylko te drugie stosunki mogą wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego i być podstawą do wyłączenia sędziego (Postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 25 sierpnia 1971 r. I CZ 121/71).
Zobacz: Kodeks postępowania cywilnego
Podkreślić przy tym należy, że podstawą wyłączenia jest już sama możliwość powstania wątpliwości, i to zarówno u podmiotów zgłaszających wniosek o wyłączenie, jak i u innych występujących w procesie, jak również u osób spoza procesu. Strona zgłaszająca taki wniosek musi je jedynie uprawdopodobnić.
We wniosku o wyłączenie sędziego można również wskazywać na wszystkie te okoliczności, które winny spowodować wyłączenie sędziego z mocy samego prawa.
Pobierz: Bezpłatny wniosek o wyłączenie sędziego
W praktyce spotyka się również wnioski, które zawierają ogólne roszczenie wyłączenia wszystkich sędziów danego sądu. W orzecznictwie prezentowany jest pogląd, że wniosek taki jest wadliwy. Ustawa nie przewiduje możliwości wyłączenia sądu, a jedynie wyłączenie sędziego. Wniosek o wyłączenie wszystkich sędziów danego sądu jest w istocie wnioskiem o wyłączenie sądu. Wyłączenie sądu miałoby więc miejsce wówczas, gdyby między jedną ze stron lub jej przedstawicielem a wszystkimi sędziami danego sądu zachodził stosunek osobisty tego rodzaju, że mógłby wywołać wątpliwości co do bezstronności każdego z nich.
Niezbędne jest wykazanie zarzutu osobno dla każdego z sędziów. Podstawą wniosku nie może być bowiem okoliczność, że sędzia orzekający w sprawie pozostaje z innymi osobami np. sędzią tego sądu w przyjacielskich stosunkach. Nie jest bowiem istotne, co łączy sędziego orzekającego z innymi osobami, ale to, co ewentualnie łączy go z jedną ze stron lub jej przedstawicielem.
Wniosek o wyłączenie sędziego strona zgłasza na piśmie lub ustnie do protokołu w sądzie, w którym sprawa się toczy, uprawdopodabniając przyczyny wyłączenia. Wniosek jest wolny od opłat.
O wyłączeniu sędziego rozstrzyga sąd, w którym sprawa się toczy, a gdyby sąd ten nie mógł wydać postanowienia z powodu braku dostatecznej liczby sędziów - sąd nad nim przełożony. Postanowienie wydaje sąd w składzie trzech sędziów zawodowych po złożeniu wyjaśnienia przez sędziego, którego wniosek dotyczy. Postanowienie może być wydane na posiedzeniu niejawnym.