Stwierdzenie, że spadkodawca wyraził swoją ostatnią wolę poprzez rozporządzenie swoim majątkiem w obecności trzech świadków, czyli że doszło do sporządzenia testamentu ustnego należy do sądu. Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, gdy przedmiotem postępowania jest ważność testamentu ustnego ma szczególny przebieg.
- Testament ustny
- Obawa rychłej śmierci spadkodawcy
- Niemożność zachowania zwykłej formy testamentu
- Świadek testamentu ustnego
Testament ustny
Testament ustny jest najpopularniejszym rodzajem testamentu szczególnego. Aby sąd uznał, że spadkodawca sporządził swoją ostatnią wolę w sposób zgodny z przepisami prawa musi zostać spełnionych łącznie szereg elementów:
- Obawa rychłej śmierci spadkodawcy albo jeśli w skutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwie lub bardzo utrudnione,
- Jednoczesna obecność co najmniej trzech świadków,
- Spisanie treści oświadczenia spadkodawcy przez jednego ze świadków albo inną osobę oraz podpisanie jej przez spadkodawcę i dwóch świadków albo wszystkich świadków. Na powyższą czynność jest rok od dnia, kiedy spadkodawca wyraził swoją ostatnią wolę. Druga możliwość, to zgodne oświadczenia trzech świadków - w wyjątkowych okolicznościach dwóch z nich - złożone przed sądem w ciągu 6 miesięcy od dnia otwarcia spadku tj. śmierci spadkodawcy
Obawa rychłej śmierci spadkodawcy
Czy istotnie taka okoliczność zaistniała ocenia sąd w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku w oparciu o zeznania świadków testamentu ustnego, ewentualnie innych osób, a także posiłkując się opiniami biegłego lub biegłych lekarzy. Ważne jest ustalenie, czy spadkodawca w chwili wyrażenia swojej ostatniej woli istotnie był w złym stanie zdrowia nie rokującym poprawy albo np. przygotowywał się do trudnej operacji. Subiektywna ocena spadkodawcy, iż jego kres jest bliski, nie oparta na przesłankach medycznych nie spełnia warunku uprawniającego do skorzystania z formy testamentu ustnego.
Niemożność zachowania zwykłej formy testamentu
Sytuacje takie mają miejsce zdecydowanie rzadziej. Ich przykładem może być niemożność napisania przez spadkodawcę swojej ostatniej woli z uwagi na uraz ręki którą się posługuje czy znajdowanie się w miejscu w którym nie ma kartki ani przyborów do pisania.
Świadek testamentu ustnego
Wypowiedź spadkodawcy powinny słyszeć przynajmniej trzy osoby. Nie jest wystarczająca obecność w tym samym pomieszczeniu. Świadkowie powinni być zainteresowani słowami spadkodawcy, które przed sądem powinni przytoczyć w podobny sposób. Jakiekolwiek rozbieżności w tym zakresie są poddawane ocenie sądu. Aby uzyskać wiarygodny materiał dowodowy, sąd powinien wezwać na jeden termin rozprawy wszystkich trzech świadków i zadawać im te same pytania nie tylko związane ze słowami spadkodawcy, ale i okolicznościami związanymi z wyrażeniem jego ostatniej woli np. pora dnia, pogoda. Aby wyeliminować możliwość porozumiewania się między sobą świadków sąd powinien po przesłuchaniu pierwszego świadka nie zezwolić na opuszczenie przez niego sali rozpraw i przesłuchać drugiego świadka. Wtedy dopiero zezwolić pierwszym dwóm świadkom na wyjście a następnie wezwać trzeciego z nich.
Również, aby mieć pewność, iż świadkowie testamentu nie zostali przygotowani do swojej wypowiedzi przez osoby zainteresowane konkretną treścią testamentu, co się w praktyce czasem dzieje np. poprzez czytanie z kartki czy słuchanie niewidocznych podpowiedzi, świadek testamentu ustnego nie powinien odpowiadać na pytania sądu zdalnie.
Należy pamiętać również, że świadek testamentu ustnego zeznający nieprawdę czy pomijający pewne istotne okoliczności może zostać pociągnięty do odpowiedzialności karnej. Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa powinien złożyć sąd, przez którym toczy się postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku.