| IFK | IRB | INFORLEX | GAZETA PRAWNA | INFORORGANIZER | APLIKACJA MOBILNA | SKLEP
reklama
Jesteś tutaj: STRONA GŁÓWNA > Biura rachunkowe > Prowadzę biuro rachunkowe > Odpowiedzialność sprawozdawczo-rachunkowa jednostki – sankcje cywilne, karnoskarbowe i podatkowe

Odpowiedzialność sprawozdawczo-rachunkowa jednostki – sankcje cywilne, karnoskarbowe i podatkowe

Jedną z fundamentalnych podstaw zaufania w obrocie gospodarczym jest rzetelna sprawozdawczość finansowa. Brak wywiązania się z obowiązków w zakresie rzetelnej sprawozdawczości finansowej przez podmioty/jednostki wiąże się z powstaniem po ich stronie odpowiedzialności cywilnej, karnoskarbowej czy podatkowej.

W związku z bardzo szeroką definicją rachunkowości (zawartą w art. 4 ust. 3 uor) odpowiedzialność za rachunkowość jednostki jest znaczna.

Polecamy: Ustawa o rachunkowości z komentarzem do zmian (książka)

Jednostki obowiązane są bowiem:

● stosować przyjęte zasady (politykę) rachunkowości,

● rzetelnie i jasno przedstawiać sytuację majątkową i finansową oraz wynik finansowy.

Zdarzenia, w tym operacje gospodarcze, jednostka powinna ujmować w księgach rachunkowych i wykazywać w sprawozdaniu finansowym zgodnie z ich treścią ekonomiczną.

Jednostka może w ramach przyjętych zasad (polityki) rachunkowości stosować uproszczenia, pod tym jednak warunkiem, że nie wywiera to istotnie ujemnego wpływu na realizację obowiązku rzetelnego i jasnego przedstawiania sytuacji majątkowej oraz wyniku finansowego jednostki.

Zasadniczą odpowiedzialność w tym zakresie ponosi kierownik jednostki.

Kierownik jednostki ponosi odpowiedzialność za wykonywanie obowiązków w zakresie rachunkowości określonych ustawą o rachunkowości, w tym z tytułu nadzoru, również w przypadku gdy określone obowiązki w zakresie rachunkowości (z wyłączeniem odpowiedzialności za przeprowadzenie inwentaryzacji w formie spisu z natury) zostaną powierzone innej osobie lub przedsiębiorcy, za ich zgodą. Przyjęcie odpowiedzialności przez inną osobę lub przedsiębiorcę powinno być stwierdzone w formie pisemnej. Gdy kierownikiem jednostki jest organ wieloosobowy, a nie została wskazana osoba odpowiedzialna, odpowiedzialność ponoszą wszyscy członkowie tego organu.

UWAGA!

Przyjęcie przez księgowego odpowiedzialność za prowadzenie ksiąg rachunkowych nie zwalnia kierownika z odpowiedzialności za rachunkowość.

Polecamy: Jak rozliczyć wypłatę dywidendy - w podatkach i rachunkowości

1. Odpowiedzialność kierownika za rachunkowość jednostki

Kierownik jednostki oraz członkowie rady nadzorczej lub innego organu nadzorującego jednostki są zobowiązani do zapewnienia, aby sprawozdanie finansowe oraz sprawozdanie z działalności spełniały wymagania przewidziane w uor, zgodnie z przepisem zawartym w art. 4a uor.

Przez kierownika jednostki należy rozumieć członka zarządu lub innego organu zarządzającego, a jeżeli organ jest wieloosobowy – członków tego organu, z wyłączeniem pełnomocników ustanowionych przez jednostkę. W przypadku spółki jawnej i spółki cywilnej za kierownika jednostki uważa się wspólników prowadzących sprawy spółki, w przypadku spółki partnerskiej – wspólników prowadzących sprawy spółki albo zarząd, a w odniesieniu do spółki komandytowej i spółki komandytowo-akcyjnej – komplementariuszy prowadzących sprawy spółki. W przypadku osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą za kierownika jednostki uważa się tę osobę. Za kierownika jednostki uważa się również likwidatora, a także syndyka lub zarządcę ustanowionego w postępowaniu upadłościowym.

Z kolei przez członka organu jednostki należy rozumieć osobę fizyczną pełniącą funkcję członka zarządu lub innego organu zarządzającego, członka rady nadzorczej lub innego organu nadzorującego, jak również innego organu administrującego jednostki, powołaną do pełnienia tej funkcji zgodnie z postanowieniami umowy spółki, statutu lub innymi obowiązującymi jednostkę przepisami prawa.

W zakresie spełnienia obowiązków kierownika osoby pełniące te funkcje odpowiadają solidarnie wobec danej jednostki za powstałą szkodę wyrządzoną swoim działaniem lub zaniechaniem, które to zachowanie stanowi w świetle prawa naruszenie nałożonego na nich obowiązku.

Odpowiedzialność członków i organów spółek została uregulowana przepisami zawartymi w Kodeksie spółek handlowych (k.s.h.). Obowiązki w zakresie:

● sprawowania stałego nadzoru nad działalnością spółki, w tym obowiązek dokonywania oceny sprawozdań finansowych pod kątem ich zgodności z księgami rachunkowymi i innymi dokumentami księgowo-finansowymi oraz ich zgodności ze stanem faktycznym,

● składania zgromadzeniu wspólników corocznego sprawozdania z wyników dokonanej oceny, o której mowa powyżej,

zostały tam przewidziane jedynie w odniesieniu do rad nadzorczych spółek kapitałowych i spółki komandytowo-akcyjnej.

O ile zatem regulacje zawarte w k.s.h. odnoszą się jedynie do spółek z o.o., akcyjnych i komandytowo-akcyjnych, o tyle przepisy zawarte w uor odnoszą się do wszystkich jednostek, które podlegają przepisom tej ustawy.

2. Zakres przedmiotowy odpowiedzialności kierownika

W ramach podstawowych obowiązków sprawozdawczo-finansowych nałożonych na członków organów (nadzorczych i zarządzających) spółek, wskazanych w uor, wyróżnia się:

● obowiązek zapewnienia, aby sprawozdanie finansowe oraz sprawozdanie z działalności spełniały wymagania przewidziane w uor (obowiązek ten dotyczy kierownika jednostki oraz członków rady nadzorczej lub innego organu nadzorującego jednostki);

● obowiązek zapewnienia sporządzenia rocznego sprawozdania finansowego nie później niż w ciągu trzech miesięcy od dnia bilansowego i przedstawienia go właściwym organom, zgodnie z obowiązującymi jednostkę przepisami prawa, postanowieniami statutu lub umowy (obowiązek ten dotyczy kierownika jednostki);

● obowiązek zapewnienia udostępnienia biegłemu rewidentowi, przeprowadzającemu badanie sprawozdania finansowego, ksiąg rachunkowych, dokumentów stanowiących podstawę dokonanych w nich zapisów oraz wszelkich innych dokumentów, a także obowiązek udzielenia wyczerpujących informacji, wyjaśnień i oświadczeń niezbędnych do wydania przez biegłego rewidenta opinii o badanym sprawozdaniu finansowym (obowiązek ten dotyczy kierownika badanej jednostki);

● obowiązek złożenia we właściwym rejestrze sądowym rocznego sprawozdania finansowego, opinii biegłego rewidenta (jeżeli podlegało ono badaniu) lub informacji o rodzaju tej opinii, odpisu uchwały bądź postanowienia organu zatwierdzającego o zatwierdzeniu rocznego sprawozdania finansowego i podziale zysku lub pokryciu straty, a także sprawozdania z działalności, jeżeli jednostka jest do tego zobowiązana.

Brak wypełniania lub brak należytego wypełniania tych obowiązków pociąga za sobą odpowiedzialność organów nadzorczych, zarządzających i administrujących w spółkach, tj. zarówno odpowiedzialność cywilną, jak i odpowiedzialność karną.

Monitor Księgowego

2.1. Odpowiedzialność cywilna

Kierownik jednostki oraz członkowie rady nadzorczej lub innego organu nadzorującego jednostki odpowiadają solidarnie wobec jednostki za szkodę wyrządzoną działaniem lub zaniechaniem stanowiącym naruszenie obowiązku polegającego na zapewnieniu, aby sprawozdanie finansowe oraz sprawozdanie z działalności spełniały wymagania przewidziane w uor. Odpowiadają oni wobec jednostki za szkodę powstałą po stronie jednostki w związku z niewykonaniem bądź błędnym wykonaniem obowiązku.

Do przesłanek tej odpowiedzialności należą:

● naruszenie obowiązku poprzez niezapewnienie sporządzenia sprawozdania finansowego i sprawozdania z działalności spółki w zgodzie z przepisami uor,

● powstanie szkody po stronie jednostki lub osoby trzeciej (tj. banku, wierzycieli, kontrahentów oraz innych osób podejmujących decyzje finansowe/biznesowe na podstawie sprawozdania finansowego sporządzonego przez spółkę).

Jeżeli sprawozdanie finansowe lub sprawozdanie z działalności zostanie sporządzone wprawdzie niezgodnie z przepisami uor, ale w wyniku tego jednostka lub osoba trzecia nie poniesie żadnej szkody, wówczas odpowiedzialność cywilna w ogóle nie powstanie.

W przypadku gdy jednostka lub osoba trzecia poniosą szkodę w związku z brakiem dopełnienia obowiązku przez kierownika, naprawienie szkody wiązać się będzie z obowiązkiem wyrównania całego uszczerbku. Odpowiednio pokrycie powstałej szkody obejmować będzie zarówno tzw. szkodę rzeczywistą, jak i utracone korzyści. Przy czym rozmiar szkody podlegającej usunięciu jest tutaj oceniany według zasady adekwatnego związku przyczynowego.

Odpowiedzialność cywilna zostaje zatem ograniczona do odpowiedzialności za normalne (typowe, zazwyczaj występujące, adekwatne) następstwa działania lub zaniechania, z których szkoda wynikła. Istnienie związku przyczynowego jako zjawiska obiektywnego jest determinowane określonymi okolicznościami faktycznymi konkretnej sprawy i dlatego bada się je w okolicznościach faktycznych określonej sprawy. Tak wynika m.in. z wyroku SN z 8 grudnia 2005 r. (sygn. akt III CK 298/05).

2.2. Odpowiedzialność karna

Odpowiedzialność karna za niedopełnienie obowiązków sprawozdawczo-finansowych została przewidziana w art. 77 i 79 uor.

Tabela. Odpowiedzialność karna wynikająca z uor

Przepisy ustawy o rachunkowości

Czyny

Kara

Art. 77

● nieprowadzenie ksiąg rachunkowych, prowadzenie ich wbrew przepisom ustawy lub podawania w tych księgach nierzetelnych danych

● niesporządzenie sprawozdania finansowego, sporządzenie go niezgodnie z przepisami ustawy lub zawarcie w sprawozdaniu nierzetelnych danych

Grzywna lub kara pozbawienia wolności do lat 2 albo obie te kary łącznie

Art. 79

● niepoddanie sprawozdania finansowego badaniu przez biegłego rewidenta

● nieudzielanie lub udzielanie niezgodnych ze stanem faktycznym informacji, wyjaśnień, oświadczeń biegłemu rewidentowi albo niedopuszczanie go do pełnienia obowiązków

● nieskładanie sprawozdania finansowego do ogłoszenia

● nieskładanie sprawozdania finansowego lub sprawozdania z działalności we właściwym rejestrze sądowym

● nieudostępnianie sprawozdania finansowego i innych dokumentów

Grzywna albo kara ograniczenia wolności

Odpowiedzialność karna przewidziana w art. 77 uor dotyczy przypadku, gdy sprawozdania w ogóle nie sporządzono albo gdy zostało ono sporządzone w sposób niekompletny lub z przekroczeniem terminów ustawowych.

Oba wskazane występki (z art. 77 i 79 uor) stanowią przestępstwa umyślne, a wymiar kar ustalany jest zgodnie z przepisami Kodeksu karnego (k.k.).

Grzywnę wymierza się w stawkach dziennych, określając liczbę stawek oraz wysokość jednej stawki. Najniższa liczba stawek wynosi 10, najwyższa 540 (ten zakres ma zastosowanie do art. 77 i 79 uor). Ustalając stawkę dzienną, sąd bierze pod uwagę dochody sprawcy, jego warunki osobiste, rodzinne, stosunki majątkowe i możliwości zarobkowe. Stawka dzienna nie może być jednak niższa od 10,00 zł, ani przekraczać kwoty 2000,00 zł. Oznacza to, że kara grzywny za niedopełnienie obowiązków sprawozdawczych może wynieść od 100,00 zł do 1 080 000,00 zł.

Kara pozbawienia wolności wynosi od 1 miesiąca do 2 lat. Jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, kara ograniczenia wolności trwa najkrócej miesiąc, najdłużej 12 miesięcy – wymierza się ją w miesiącach.

Odpowiedzialność karna za nienależyte wykonywanie obowiązków została także przewidziana w art. 587 k.s.h. Zgodnie z tym przepisem, kto przy wykonywaniu obowiązków wymienionych w tytule III i IV k.s.h. ogłasza dane nieprawdziwe albo przedstawia je organom spółki, władzom państwowym lub osobie powołanej do rewizji – podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Jeżeli zaś sprawca działa nieumyślnie – podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

Zasady odpowiedzialności cywilnej i karnej z tytułu niedopełnienia lub nienależytego dopełnienia obowiązków sprawozdawczo-finansowych dotyczą tych członków organów jednostki (osób), którzy rzeczywiście pełnią/pełnili w danym okresie sprawozdawczym, na podstawie prawidłowego powołania, funkcję w organach jednostki (zarządzie lub radzie nadzorczej), niezależnie od tego, czy byli wpisani do rejestru, albowiem odpowiedzialność tych osób dotyczy okresu pełnienia przez nie funkcji w organach jednostki. Odpowiednio prawidłowe powołanie danej osoby do pełnienia określonej funkcji w organie jednostki stanowi wyłączne źródło tej odpowiedzialności. Nie ma zatem znaczenia, czy daną osobę łączy z jednostką stosunek pracy czy stosunek cywilnoprawny.

3. Odpowiedzialność sprawozdawczo-finansowa księgowych

Prowadzenie ksiąg rachunkowych niezgodnie z wymienionymi zasadami skutkuje odpowiedzialnością zarówno kierownika danej jednostki, jak i podmiotu (księgowego) prowadzącego w sposób nieprawidłowy księgi rachunkowe tej jednostki.

Prawidłowy sposób prowadzenia ksiąg rachunkowych określają art. 9–25 uor. Na podmiotach prowadzących księgi rachunkowe jednostki ciąży obowiązek ich prowadzenia przede wszystkim w sposób rzetelny, bezbłędny, sprawdzalny i bieżący.

Księgi rachunkowe są prowadzone przez jednostkę. Jednostka może jednak powierzyć prowadzenie ksiąg rachunkowych przedsiębiorcy.

3.1. Zasady odpowiedzialności księgowych

Przedsiębiorcy prowadzący usługowo księgi rachunkowe są obowiązani do zawarcia umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone w związku z prowadzoną działalnością. Obowiązek ten nie dotyczy jedynie będących przedsiębiorcami biegłych rewidentów oraz doradców podatkowych, jeżeli ubezpieczyli się od odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone przy wykonywaniu tych zawodów w zakresie usługowego prowadzenia ksiąg rachunkowych.

Osoby/podmioty prowadzące księgi rachunkowe w jednostce podlegają odpowiedzialności cywilnej i karnej niezależnie od tego, czy czynności te (z zakresu prowadzenia ksiąg rachunkowych) wykonują na podstawie stosunku pracy, zlecenia czy w ramach działalności własnego przedsiębiorstwa jako podmiot uprawniony do usługowego prowadzenia ksiąg rachunkowych.

Zgodnie z omawianymi w niniejszym opracowaniu podstawowymi zasadami rachunkowości księgi rachunkowe powinny być prowadzone rzetelnie, tj. zgodnie ze stanem rzeczywistym. Zasadniczą odpowiedzialność w tym zakresie ponosi kierownik jednostki (tj. głównie członkowie organu zarządzającego lub wspólnicy prowadzący sprawy spółki). Jeśli określone obowiązki w tym zakresie zostaną powierzone na piśmie innej osobie, wówczas kierownik jednostki ponosi odpowiedzialność z tytułu nadzoru.

Odpowiednio zatem księgowy/główny księgowy będzie ponosić odpowiedzialność za prowadzenie ksiąg rachunkowych spółki, pod warunkiem że tę odpowiedzialność przyjmie na piśmie. Niezależnie jednak od przyjęcia lub nieprzyjęcia tej odpowiedzialności księgowi ponoszą odpowiedzialność cywilną i karną za nieprawidłowości w księgach rachunkowych.

3.2. Odpowiedzialność w ramach stosunku pracy

Księgowy prowadzący w jednostce rachunkowość w ramach stosunku pracy, będąc pracownikiem, odpowiada za należyte wykonanie obowiązków na zasadach ogólnych zawartych w Kodeksie pracy (k.p.). Księgowy obowiązany jest wykonywać pracę sumiennie i starannie. Za brak należytego wykonywania swoich obowiązków ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną pracodawcy. Odpowiedzialność ta oparta jest na zasadzie winy. Jeżeli księgowy, któremu powierzono w ramach stosunku pracy obowiązki prowadzenia ksiąg rachunkowych (rachunkowości) w jednostce, będzie je wykonywać w sposób nienależyty lub nie będzie ich wykonywać w ogóle (chodzi przede wszystkim o takie zawinienia, jak: nierzetelne prowadzenie ksiąg rachunkowych, nieterminowe zamknięcie ksiąg rachunkowych, nieterminowe sporządzenie sprawozdania finansowego, nieterminowe rozliczenia z budżetem), wskutek czego ze swej winy wyrządzi pracodawcy szkodę, wówczas ponosi odpowiedzialność materialną wobec tej jednostki.

Odpowiedzialność materialna ograniczona jest do trzykrotności miesięcznego wynagrodzenia przysługującego w dniu wyrządzenia szkody, chyba że szkoda ta została wyrządzona umyślnie – wtedy powstaje obowiązek jej naprawienia w pełnej wysokości.

Na jednostce jako pracodawcy ciąży w takim przypadku obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających odpowiedzialność księgowego oraz wysokość powstałej szkody. Szkoda w granicach rzeczywistej straty poniesionej przez pracodawcę nie obejmuje spodziewanych korzyści, które pracodawca mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono. W odróżnieniu bowiem od odszkodowania cywilnego, które obejmuje stratę i utracony zysk osiągalny w razie niewyrządzenia szkody (art. 361 § 2 k.c.), pracownicze odszkodowanie w razie nieumyślnego wyrządzenia szkody nie przekracza wartości tego, co pracodawca posiadał i czego został pozbawiony z nieumyślnej winy pracownika (tak m.in. SN w wyroku z 11 kwietnia 1975 r., sygn. akt I PR 291/74, OSNCP 1976, nr 1, poz. 15).

Księgowy jako pracownik nie ponosi:

● odpowiedzialności za szkodę w zakresie, w jakim sam pracodawca lub inna osoba przyczynili się do jej powstania lub zwiększenia,

● ryzyka związanego z działalnością pracodawcy, w szczególności odpowiedzialności za szkodę wynikłą w związku z działaniem w granicach dopuszczalnego ryzyka.

3.3. Odpowiedzialność karnoskarbowa

Księgowy w ramach stosunku pracy podlega także odpowiedzialności karnej w trybie przepisów zawartych w Kodeksie karnym skarbowym (k.k.s.). Jeśli np. w wyniku przeprowadzonej kontroli skarbowej jednostki stwierdza się nieprawidłowości (m.in. uchylanie się od obowiązku podatkowego, zatajenie działalności gospodarczej, nieprawdziwe dane podatkowe, naruszenie terminu wpłaty podatku, nieprowadzenie ksiąg rachunkowych, prowadzenie ksiąg rachunkowych w sposób nierzetelny albo wadliwy), a dowody zebrane w toku postępowania przygotowawczego o przestępstwo skarbowe wyraźnie będą wskazywać, że osobą odpowiedzialną za podawanie nieprawdy organowi podatkowemu jest księgowa, konsekwencją będą sankcje karne w postaci grzywny, a nawet kary pozbawienia wolności. Przy czym kierownik i organ nadzorujący jednostki ponoszą odpowiedzialność karną mimo powierzenia obowiązku prowadzenia ksiąg rachunkowych innej osobie, w tym osobie uprawnionej do prowadzenia ksiąg rachunkowych.

Księgowa/osoby zajmujące się sprawami rachunkowymi/gospodarczymi podatnika/jednostki mogą być pociągnięte do odpowiedzialności karnej i karnoskarbowej. Za przestępstwa lub wykroczenia skarbowe odpowiada bowiem jak sprawca także ten, kto na podstawie przepisu prawa, decyzji właściwego organu, umowy lub faktycznego wykonywania zajmuje się sprawami gospodarczymi, w szczególności finansowymi, osoby fizycznej, osoby prawnej albo jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, której odrębne przepisy przyznają zdolność prawną.

Księgowy zatrudniony w ramach stosunku cywilnoprawnego (tj. w ramach współpracy z zewnętrznym biurem rachunkowym/rachunkowo-podatkowym), podobnie jak księgowy zatrudniony na podstawie umowy o pracę, podlega także odpowiedzialności karnej w trybie przepisów zawartych w k.k.s. Przepisy Kodeksu karnoskarbowego przewidują sankcje karne za wskazanie nieprawdy organom podatkowym w postaci grzywny, a nawet kary pozbawienia wolności.

Przepisy zawarte w k.k.s. stanowią m.in., że kto wbrew obowiązkowi nie prowadzi księgi, podlega karze grzywny do 240 stawek dziennych. Z kolei kto wbrew obowiązkowi nie przechowuje księgi w miejscu wykonywania działalności lub w miejscu wskazanym przez podatnika jako jego siedziba, przedstawicielstwo lub oddział, a jeżeli prowadzenie księgi zostało zlecone biuru rachunkowemu lub innemu uprawnionemu podmiotowi – w miejscu określonym w umowie z biurem rachunkowym lub w miejscu wskazanym przez kierownika jednostki, podlega karze grzywny do 240 stawek dziennych. Tej samej karze podlega także ten podatnik lub płatnik, który nie zawiadamia w terminie właściwego organu o prowadzeniu księgi przez doradcę podatkowego lub inny podmiot upoważniony do prowadzenia ksiąg w jego imieniu i na jego rzecz. W przypadku mniejszej wagi ustawodawca przewidział karę grzywny za wykroczenie skarbowe.

Narzędzia

reklama

POLECANE

reklama

Eksperci portalu infor.pl

Małopolski Instytut Studiów Podatkowych

Doradztwo podatkowe, rachunkowość, audyt, obsługa i pomoc w trakcie postępowań z organami podatkowymi

Zostań ekspertem portalu Infor.pl »