Obowiązki pracodawcy w razie śmierci pracownika

Stosunek pracy

Obowiązki pracodawcy w razie śmierci pracownika

Ryszard Sadlik

sędzia Sądu Rejonowego w Kielcach

Kto jest uprawniony do świadczeń majątkowych wynikających ze stosunku pracy zmarłego pracownika? Czy rodzinie zmarłego pracownika należy wypłacić ekwiwalent za niewykorzystany urlop wypoczynkowy?

Śmierć pracownika jest zdarzeniem, które powoduje ustanie stosunku pracy oraz rodzi określone obowiązki po stronie pracodawcy. Zgodnie bowiem z art. 63¹ k.p. stosunek pracy, niezależnie od podstawy jego nawiązania (czyli niezależnie od tego, czy jest to umowa o pracę, powołanie lub mianowanie), wygasa z dniem śmierci danego pracownika. A zatem z dniem tym stosunek pracy wiążący dotąd strony przestaje istnieć. Natomiast pracodawca zobowiązany jest dokonać wszystkich tych czynności, które normalnie wiążą się z rozwiązaniem stosunku pracy, to jest wystawić świadectwo pracy i wydać je osobie uprawnionej oraz wypłacić ekwiwalent za niewykorzystany urlop wypoczynkowy, jeśli taki przysługiwał pracownikowi, a także wypłacić osobom uprawnionym odprawę pośmiertną.

Osoby uprawnione

Osobami uprawnionymi do świadczeń majątkowych, wynikających ze stosunku pracy zmarłego pracownika, są zasadniczo, w myśl art. 63¹ § 2 k.p., małżonek oraz inne osoby spełniające warunki do uzyskania renty rodzinnej, zgodnie z przepisami o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Osoby te są uprawnione do tych świadczeń w równych częściach, natomiast w razie ich braku prawa majątkowe wchodzą w skład spadku po zmarłym pracowniku.

A zatem najczęściej świadczenia pieniężne wynikające ze stosunku pracy zmarłego otrzymują najbliżsi członkowie jego rodziny. Przy czym należy zaznaczyć, że prawo małżonka zmarłego pracownika nie jest uzależnione od tego, czy posiada o­n uprawnienia do renty rodzinnej po zmarłym. Decydujące znaczenie ma tu fakt pozostawania w związku małżeńskim. Natomiast prawo innych członków rodziny zmarłego uzależnione jest od uprawnienia do renty rodzinnej z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. O prawie do renty rodzinnej decydują wprawdzie organy rentowe (ZUS), lecz pracodawcy nie powinni odmawiać uprawnień osobom niemającym stosownych decyzji organów rentowych, lecz samodzielnie ustalić, na podstawie przepisów ustawy z 17 grudnia 1998 r. o rentach i emeryturach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (j.t. Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn.zm.), komu to prawo przysługuje. W przeciwnym bowiem razie mogą się narazić na powstanie opóźnienia i ewentualne późniejsze roszczenia osób, które zostały pominięte przy wypłacie należnych im świadczeń. W razie sporu między osobami uprawnionymi do renty rodzinnej a pracodawcą co do wypłaty przypadającej na nich części świadczeń majątkowych po zmarłym pracowniku osoby te mogą wystąpić do sądu pracy z powództwem o zapłatę, gdyż ich roszczenie jest pochodną uprawnienia przysługującego zmarłemu pracownikowi.

Jeżeli po danym pracowników brak jest w ogóle osób wskazanych w art. 63¹ § 2 k.p. (tak może być np. w razie śmierci młodego pracownika, który nie założył jeszcze własnej rodziny i którego rodzice nie uzyskali prawa do renty rodzinnej), to świadczenia te należy wypłacić spadkobiercom wskazanym w prawomocnym postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku po zmarłym pracowniku, które powinno być okazane pracodawcy. Zgodnie bowiem z art. 1027 k.c. spadkobierca może wobec pracodawcy udowodnić swe prawa z tytułu dziedziczenia tylko stwierdzeniem nabycia spadku. Przy czym świadczenia te powinny być wówczas wypłacone spadkobiercom w częściach wskazanych w tym postanowieniu.

Przykład

Adam Z. był pracownikiem spółki X. Na skutek wypadku samochodowego zmarł. Adam Z. był kawalerem i nie miał dzieci. Jego spadkobiercami ustawowymi są ojciec oraz dwóch braci po 1/3 części. Ojciec Adama Z. zwrócił się do spółki X o wypłacenie mu kwoty 560 zł, stanowiących ekwiwalent za niewykorzystany przez Adama Z. urlop wypoczynkowy. Spółka X zażądała od niego przedstawienia postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Po otrzymaniu tego postanowienia wypłaciła wszystkim spadkobiercom po 186 zł.

Ekwiwalent za urlop

Wskazane powyżej zasady co do ustalania osób uprawnionych mają pełne zastosowanie także, gdy chodzi o wypłatę ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy. Przy czym należy tu stosować art. 155¹ k.p. określający proporcjonalny wymiar urlopu, a w szczególności § 1 pkt 1 tego przepisu, w myśl którego pracownikowi, którego stosunek pracy ustał w ciągu roku, przysługuje u dotychczasowego pracodawcy urlop w wymiarze proporcjonalnym do okresu przepracowanego u tego pracodawcy w roku ustania stosunku pracy, chyba że przed ustaniem stosunku pracy pracownik wykorzystał już urlop w przysługującym lub wyższym wymiarze. A zatem rodzinie pracownika zmarłego w ciągu roku należy wypłacić ekwiwalent za niewykorzystane dni urlopu, których liczbę trzeba określić proporcjonalnie do daty śmierci pracownika oraz do jego stażu pracy, który ma również wpływ na wymiar urlopu.

Szczegółowe zasady obliczania i wypłacania ekwiwalentu pieniężnego za urlop określa rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop (Dz.U. Nr 2, poz. 14).

Odprawa pośmiertna

Inaczej wygląda krąg uprawnionych, gdy chodzi o wypłatę odprawy pośmiertnej. Zgodnie bowiem z art. 93 § 4 k.p. odprawę tę wypłaca się małżonkowi oraz innym członkom rodziny uprawnionym do uzyskania renty rodzinnej. Jest to zamknięty katalog uprawnionych, co ma istotne znaczenie, gdyż w razie braku takich osób, pracodawca po prostu nie wypłaca odprawy pośmiertnej i nie wchodzi o­na do spadku po zmarłym. Należy bowiem uznać ten przepis za przepis szczególny w stosunku do ogólnej normy art. 63¹ § 2 k.p., który zgodnie z zasadą pierwszeństwa przepisów szczególnych wyłącza zastosowanie przepisu ogólnego.

Odprawę pośmiertną wypłaca się ww. członkom rodziny pracownika, który zmarł w czasie trwania stosunku pracy lub w czasie pobierania po rozwiązaniu stosunku pracy zasiłku z tytułu niezdolności do pracy wskutek choroby. A zatem przyczyna śmierci pracownika nie ma tu znaczenia (wskazywał na to Sąd Najwyższy w wyroku z 14 marca 1980 r., sygn. akt I PR 87/79).

Wysokość odprawy jest uzależniona od zakładowego stażu pracy. W myśl bowiem § 2 art. 93 k.p. jej wysokość jest określona w stosunku do okresu zatrudnienia u danego pracodawcy i jest równa jednomiesięcznemu wynagrodzeniu, gdy pracownik był zatrudniony krócej niż 10 lat, trzymiesięcznemu wynagrodzeniu, jeśli był o­n zatrudniony co najmniej 10 lat, oraz sześciomiesięcznemu wynagrodzeniu, jeśli był zatrudniony co najmniej 15 lat.

Przy obliczaniu tego stażu należy jednak pamiętać, że odpowiednio stosuje się tu przepis art. 36 § 1¹ k.p. Przewiduje o­n, że do okresu zatrudnienia wlicza się pracownikowi okres zatrudnienia u poprzedniego pracodawcy, jeżeli zmiana pracodawcy nastąpiła na zasadach określonych w art. 23¹ k.p. (przejście zakładu pracy na nowego pracodawcę), a także w innych przypadkach, gdy z mocy odrębnych przepisów nowy pracodawca jest następcą prawnym w stosunkach pracy nawiązanych przez pracodawcę poprzednio zatrudniającego tego pracownika.

Odprawę wypłaca się w częściach równych uprawnionym członkom rodziny zmarłego. Jeżeli jednak uprawniona jest tylko jedna osoba, np. tylko żona zmarłego pracownika, to odprawę wypłaca się w wysokości połowy kwoty, która wynika ze stażu pracy zmarłego.

Szczegółowe zasady obliczania wysokości odprawy określa rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w kodeksie pracy (Dz.U. Nr 62, poz. 289 z późn.zm.). Przy czym w myśl § 2 ust. 1 pkt 8 tego rozporządzenia do obliczenia odprawy pośmiertnej przysługującej rodzinie zmarłego pracownika stosuje się zasady obowiązujące przy ustalaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop.

Należy zaznaczyć, że odprawa pośmiertna nie przysługuje ww. członkom rodziny, jeżeli pracodawca ubezpieczył pracownika na życie, a odszkodowanie wypłacone przez instytucję ubezpieczeniową jest nie niższe niż odprawa pośmiertna przysługująca zgodnie z § 2 i 6 art. 93 k.p. Jeżeli zaś odszkodowanie to jest niższe od odprawy pośmiertnej, pracodawca jest obowiązany wypłacić rodzinie tylko różnicę między tymi świadczeniami (art. 93 § 7 k.p.).

Słownik terminologiczny

Odprawa pośmiertna – przysługuje małżonkowi zmarłego pracownika oraz innym członkom rodziny spełniającym warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej w myśl przepisów ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (j.t. Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn.zm.). Są to m.in. dzieci własne, dzieci drugiego małżonka oraz dzieci przysposobione; przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności wnuki, rodzeństwo i inne dzieci, w tym również w ramach rodziny zastępczej; rodzice, przy czym za rodziców uważa się również ojczyma i macochę oraz osoby przysposabiające. Dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione mają prawo do renty rodzinnej: do ukończenia 16 lat; do ukończenia nauki w szkole, jeżeli przekroczyły 16 lat życia, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia, albo bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolne do pracy w tych okresach. Jeżeli dziecko osiągnęło 25 lat życia, będąc na ostatnim roku studiów w szkole wyższej, prawo do renty rodzinnej przedłuża się do zakończenia tego roku studiów. Przyjęte na wychowanie i utrzymanie wnuki, rodzeństwo i inne dzieci mają prawo do renty rodzinnej, jeżeli spełniają określone wyżej warunki, a ponadto: zostały przyjęte na wychowanie i utrzymanie co najmniej na rok przed śmiercią ubezpieczonego (emeryta lub rencisty), chyba że śmierć była następstwem wypadku, oraz nie mają prawa do renty po zmarłych rodzicach, a gdy rodzice żyją, jeżeli nie mogą zapewnić im utrzymania albo ubezpieczony (emeryt lub rencista) lub jego małżonek był ich opiekunem ustanowionym przez sąd.

Wydanie świadectwa pracy

Zgodnie z § 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 15 maja 1996 r. w sprawie szczegółowej treści świadectwa pracy oraz sposobu i trybu jego wydawania i prostowania (Dz.U. Nr 60, poz. 282 z późn.zm.) w razie wygaśnięcia stosunku pracy z powodu śmierci pracownika (art. 63¹ § 1 k.p.) pracodawca sporządza świadectwo pracy i włącza je do akt osobowych zmarłego pracownika. Tak więc w aktach zmarłego pracownika powinno być zawsze złożone jego świadectwo pracy. Ponadto pracodawca zobowiązany jest na wniosek członka rodziny zmarłego pracownika, a także innej osoby będącej jego spadkobiercą do wydania jej świadectwa pracy zmarłego.

Przykład

Anna S. była pracownikiem spółdzielni Y. Na skutek długotrwałej choroby zmarła. Spółdzielnia Y sporządziła wówczas świadectwo pracy obrazujące okres jej zatrudnienia. Syn zmarłej wystąpił do spółdzielni Y z prośbą o wydanie mu tego świadectwa. Spółdzielnia odmówiła wydania podnosząc, że nie przedstawił o­n postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po zmarłej. Syn zmarłej wystąpił wtedy z powództwem do sądu domagając się wydania mu tego świadectwa pracy. Sąd uwzględnił jego roszczenie, gdyż prawo do otrzymania świadectwa pracy przez członka rodziny zmarłego pracownika nie zależy od tego, czy jest o­n jego spadkobiercą.

Podstawa prawna:

ustawa z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (j.t. Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn.zm.).

Masz wątpliwości, napisz: prawo.autorzy@infor.pl