Za odmowę można stracić pracę

Zakaz konkurencji w czasie trwania stosunku pracy unormowany jest w art. 101¹ par. 1 k.p., w myśl którego w zakresie określonym w odrębnej umowie pracownik nie może prowadzić działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy ani też świadczyć pracy w ramach stosunku pracy lub na innej podstawie na rzecz podmiotu prowadzącego taką działalność. Natomiast z pracownikami mającymi dostęp do szczególnie ważnych informacji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę, możliwe jest zawarcie umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy. W umowie takiej musi być określony czas obowiązywania zakazu oraz wysokość odszkodowania należnego pracownikowi od pracodawcy.

Pracodawca nie może jednak zakazać pracownikowi każdej dodatkowej pracy. Zakaz może bowiem dotyczyć tylko działalności konkurencyjnej lub pracy na rzecz konkurenta pracodawcy. Podobnie na zakres zakazu konkurencji wskazywał Sąd Najwyższy w wyroku z 8 maja 2002 r. (I PKN 221/01, OSNP 2004/6/98), w myśl którego zakaz prowadzenia działalności konkurencyjnej musi być odniesiony do przedmiotu działalności pracodawcy określonego w przepisach prawa lub w postanowieniach aktów założycielskich, statutów lub umów tworzących dany podmiot prawa, wobec czego umowa o zakazie konkurencji nie może zawierać postanowień, które zobowiązywałyby pracownika do niepodejmowania działalności niepokrywającej się z przedmiotem działalności pracodawcy.

Zakaz konkurencji może powstać tylko na mocy umowy stron. Umowa ta powinna być w zasadzie odrębna od umowy o pracę. Obecnie coraz powszechniej uznaje się jednak, że zakaz konkurencji może być zamieszczony także w treści umowy o pracę. Wówczas będzie miał charakter tzw. klauzuli autonomicznej. Niewystarczający jest natomiast odpowiedni zapis w układzie zbiorowym pracy czy regulaminie pracy.

Pracodawca nie może zmusić swojego pracownika do zawarcia umowy o zakazie konkurencji poprzez wydanie mu polecenia służbowego z powołaniem się na zapis w regulaminie pracy o obowiązku dbałości o dobro zakładu pracy. Zapis taki nie daje bowiem podstawy do zobowiązania pracownika do zawarcia umowy o zakazie konkurencji. Nie można także skłonić pracownika do zawarcia takiej umowy poprzez nałożenie na niego kary porządkowej, np. nagany. Jest to bowiem sprzeczne z art. 108 k.p.

Odmowa podpisana umowy o zakazie konkurencji może stanowić jednak uzasadnioną przyczynę wypowiedzenia pracownikowi umowy o pracę, gdyż pracodawca ma prawo w ten sposób chronić swoje słuszne interesy. Tak też wskazywał Sąd Najwyższy w wyroku z 24 września 2003 r. (I PK 411/02, OSNP 2004/18/316), podnosząc, że odmowa podpisania przez lekarza zatrudnionego w samodzielnym publicznym zakładzie opieki zdrowotnej umowy o zakazie konkurencji w czasie trwania stosunku pracy (art. 101¹ k.p.) może stanowić uzasadnioną przyczynę wypowiedzenia umowy o pracę (art. 45 par. 1 k.p.). Wynika to z faktu, że pracownik ma obowiązek dbać o dobro zakładu pracy (art. 100 par. 2 pkt 4 k.p.), a zachowania naruszające ten obowiązek, w tym zwłaszcza powodujące szkodę lub narażające na jej powstanie albo powodujące dla pracodawcy inne niekorzystne skutki, uzasadniają wypowiedzenie mu umowy o pracę. Dlatego też pracownik, który nie zgadza się na podpisanie umowy o zakazie konkurencji, musi liczyć się z tym, że pracodawca może w sposób uzasadniony wypowiedzieć mu umowę o pracę.

Warto też zaznaczyć, że zajmowanie się interesami konkurencyjnymi to nie tylko praca na rzecz konkurencji, ale również udział, w celach zarobkowych, w przedsięwzięciach lub transakcjach handlowych, których skutki odnoszą się, chociażby częściowo, do tego samego kręgu odbiorców. Nie ma więc przeszkód, aby także w takiej sytuacji pracodawca dążył do zawarcia umowy o zakazie konkurencji, a odmowa jej podpisania przez pracownika może być potraktowana jako uzasadniona przyczyna wypowiedzenia mu umowy o pracę w rozumieniu art. 45 par. 1 k.p.

PRZYKŁAD

Odmowa podpisania umowy o zakazie konkurencji będzie stanowiła uzasadnioną przyczynę wypowiedzenia tylko w sytuacji, gdy umowa ta jest zgodna z prawem. Natomiast przedłożenie pracownikowi do podpisania umowy o zakazie konkurencji, której projekt zawierałby zapisy niezgodne z prawem pracy, uprawnia go do odmowy zawarcia takiej umowy. Odmowy takiej nie można traktować jako uzasadnionej podstawy wypowiedzenia. Tak też wskazywał Sąd Najwyższy w wyroku z 2 października 2002 r. (I PKN 549/0, Pr. Pracy 2003/5/31) oraz w wyroku z 3 listopada 1997 r. (I PKN 333/97, OSNP 1998/17/499), gdzie stwierdził, że odmowa podpisania przez pracownika umowy o zakazie prowadzenia działalności konkurencyjnej nie jest uzasadnioną przyczyną wypowiedzenia umowy o pracę, jeżeli przedstawiony przez pracodawcę projekt tej umowy zawierał postanowienia niezgodne z przepisami kodeksu pracy.

PRZYKŁAD

Ryszard Sadlik