Jak korzystnie przejść z renty na emeryturę

Problem przejścia z renty na emeryturę należy oddzielnie rozpatrywać w stosunku do dwóch grup osób. Pierwszą z nich stanowią renciści, którzy ukończyli powszechny wiek emerytalny, i którym ZUS z urzędu przyznaje emeryturę, zabierając jednocześnie dotychczasową rentę z tytułu niezdolności do pracy. Natomiast druga grupa to renciści, którzy nie ukończyli jeszcze powszechnego wieku emerytalnego, ale spełniają warunki do przyznania wcześniejszej emerytury. W tym przypadku mogą o­ni sami zdecydować, czy chcą pozostać przy dotychczasowym świadczeniu, czy też pobierać emeryturę. Mają również możliwość wyboru sposobu obliczenia podstawy wymiaru tego ostatniego świadczenia.

Od 1 stycznia 2006 r. ZUS w pewnych przypadkach przyznaje z urzędu emeryturę, zamiast pobieranej renty z tytułu niezdolności do pracy. Dotyczy to osób, które osiągnęły powszechny wiek emerytalny (60 lat dla kobiet lub 65 dla mężczyzn) oraz podlegały na przestrzeni swojej kariery zawodowej (przez jakikolwiek okres) ubezpieczeniu społecznemu (przed 1 stycznia 1999 r.) lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym (po 31 grudnia 1998 r.).

Należy zaznaczyć, że emeryturę z urzędu mogą otrzymać tylko osoby uprawnione do renty z tytułu niezdolności do pracy na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a także na podstawie przepisów emerytalnych obowiązujących przed wejściem jej w życie.

Emerytura przyznana z urzędu obliczana jest w oparciu o podstawę wymiaru dotychczas pobieranej renty i przy zastosowaniu kwoty bazowej ostatnio przyjętej do obliczenia renty. Należy zaznaczyć, że ustawodawca wprowadził gwarancję, iż emerytura przyznawana z urzędu nie może być niższa od pobieranej dotychczas renty z tytułu niezdolności do pracy. Z ogólnych zasad zawartych w ustawie emerytalnej wynika natomiast gwarancja najniższej emerytury, która jednak – przypomnijmy – nie obowiązuje w stosunku do osób, które udowodniły okres składkowy i nieskładkowy w niższym wymiarze niż 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn (przykład 1).

PRZYKŁAD 1

Przede wszystkim, należy podkreślić, że – co do zasady – warto ubiegać się o emeryturę, która w odróżnieniu od renty jest świadczeniem dożywotnim i zazwyczaj jest wyższa od tego pierwszego. W przypadku, gdyby była mniej korzystna od renty, zawsze można zrezygnować z jej pobierania i wnioskować o jej zawieszenie i kontynuację wypłaty renty z tytułu niezdolności do pracy. Inną sprawą jest odpowiedź na pytanie, czy warto ubiegać się o emeryturę, gdy prawo do renty przysługuje jeszcze przez długi okres. Ze względu na to, że kwota bazowa, od której jest ustalana podstawa wymiaru i tzw. część socjalna świadczenia, jest zmieniana corocznie, być może korzystniej byłoby wstrzymać się ze złożeniem wniosku o nowe świadczenie, aby otrzymać nowszą, zazwyczaj wyższą kwotę bazową. Takie posunięcie wiąże się z ryzykiem, polegającym na tym, że mogą zmienić się przepisy stanowiące podstawę do przyznania wcześniejszej emerytury.

Osoba uprawniona do renty, która zdecydowała się ubiegać o emeryturę, ma do wyboru dwie możliwości. Jako podstawę wymiaru tego drugiego świadczenia może wybrać podstawę wymiaru renty (w wysokości uwzględniającej rewaloryzację oraz wszystkie kolejne waloryzacje przypadające w okresie następującym po ustaleniu prawa do renty) albo też wnioskować o ustalenie tej podstawy na nowo – według ogólnych zasad, tj.:

• z 10 kolejnych lat kalendarzowych z ostatnich 20 lat kalendarzowych albo

• z 20 lat kalendarzowych dowolnie wybranych z całego okresu podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym.

Należy przy tym zaznaczyć, że wszystkie lata podane przez osobę zainteresowaną do obliczenia na nowo podstawy wymiaru emerytury muszą przypadać przed rokiem złożenia wniosku o to świadczenie.

W przypadku gdy rencista ubiegający się o przyznanie emerytury wskazuje jako podstawę jej wymiaru podstawę wymiaru renty, wówczas – co oczywiste – podstawa wymiaru emerytury ustalona jest od tej samej starej kwoty bazowej, którą ZUS zastosował przy obliczaniu pierwszego z tych świadczeń. Od takiej kwoty bazowej ustala się w tej sytuacji również tzw. część socjalną świadczenia, a tak obliczoną emeryturę podwyższa się w ramach waloryzacji przypadających aż do dnia nabycia do niej prawa. Jedynie wówczas, gdy rencista po nabyciu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy podlegał co najmniej przez 30 miesięcy ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, ZUS oblicza część socjalną emerytury przy zastosowaniu nowej kwoty bazowej, tj. obowiązującej w dacie zgłoszenia wniosku o to świadczenie (lub powstania prawa do emerytury, jeśli ta data jest późniejsza).

Natomiast w przypadku, gdy osoba uprawniona do renty wnioskuje o obliczenie na nowo podstawy wymiaru emerytury, ZUS stosuje nową kwotę bazową zarówno do ustalenia tej podstawy, jak i do obliczenia części socjalnej świadczenia.

Nie można jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, kiedy emerytura zawsze jest wyższa od poprzednio ustalonej renty, a kiedy występuje sytuacja odwrotna. Zależy to bowiem od wielu czynników, takich jak m.in. rodzaj stopnia niezdolności do pracy, z tytułu której była przyznana renta, przyjęcie (lub nie) przy jej ustalaniu tzw. okresów hipotetycznych, wysokość zarobków podanych do ustalenia obydwu świadczeń, wykonywanie pracy zarobkowej po przyznaniu renty czy też aktualnie obowiązująca kwota bazowa.

Przykładowo emerytura powinna być zazwyczaj wyższa od renty, jeśli osoba zainteresowana jest uprawniona do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, która – zgodnie z przepisami – wynosi 75 proc. obliczonego przez ZUS świadczenia. W przypadku emerytury takie ograniczenie nie występuje, a przysługuje o­na w pełnej wysokości, z jedynym zastrzeżeniem, że nie może być wyższa (wraz ze zwiększeniami z tytułu okresów rolnych) niż 100 proc. podstawy jej wymiaru.

Z kolei przykładem, kiedy emerytura może okazać się niższa od renty, jest sytuacja, gdy przy ustalaniu tego pierwszego świadczenia ZUS uwzględnił (obok części socjalnej oraz części należnej za okresy składkowe i nieskładkowe) po 0,7 proc. podstawy jej wymiaru za każdy rok tzw. stażu hipotetycznego. Staż hipotetyczny to okres przypadający od dnia zgłoszenia wniosku o rentę do dnia, w którym rencista ukończyłby 60 lat, uwzględniany w rozmiarze nie większym niż brakujący do pełnych 25 lat okresów składkowych i nieskładkowych. Przy ustalaniu wysokości emerytury nie występuje część należna za tzw. okresy hipotetyczne, co może skutkować niższą jej wysokością od kwoty renty z tytułu niezdolności do pracy, przy ustalaniu której zostały uwzględnione te okresy (przykład 2).

PRZYKŁAD 2

Nie
Możliwość wyboru sposobu ustalania podstawy wymiaru emerytury (na nowo albo w oparciu o podstawę wymiaru renty) dotyczy tylko takiej sytuacji, gdy osoba zainteresowana w dacie przyznawania emerytury jest uprawniona do renty z tytułu niezdolności do pracy. Jeśli natomiast warunku tego nie spełnia, ZUS może jej ustalić jedynie na nowo podstawę wymiaru emerytury.

Tak
Wskutek uchwały Sądu Najwyższego z 15 lutego 2006 r. (sygn. akt II UZP 16/2005), w przypadku gdy podstawa wymiaru emerytury została obliczona nie od podstawy wymiaru renty, lecz na nowo, na wniosek osoby zainteresowanej ZUS może jeszcze raz obliczyć emeryturę, tym razem od podstawy wymiaru renty. Również wówczas, gdy w podstawie wymiaru emerytury została wcześniej uwzględniona podstawa wymiaru renty, emeryt może obecnie zgłosić wniosek o ponowne obliczenie podstawy wymiaru emerytury na nowo. W obydwu sytuacjach ZUS stosuje do ponownego obliczenia świadczenia kwotę bazową obowiązującą w dacie zgłoszenia wniosku o emeryturę lub powstania prawa do tego świadczenia.

Tak
Zawsze trzeba rozważyć, czy zarobki, które obecnie chce się wskazać do podstawy wymiaru emerytury, są tak samo korzystne jak te, które zostały wskazane do obliczenia renty. Jeśli nie, wówczas być może korzystniejsze będzie pozostanie przy podstawie wymiaru renty, chyba że zastosowanie nowej kwoty bazowej do obliczenia na nowo podstawy wymiaru emerytury zrekompensuje stratę.

Jeśli nie można wskazać, która podstawa wymiaru świadczenia jest najkorzystniejsza, można wnioskować, by ZUS sam dokonał takiego wyboru.