Ostatnia deska ratunku przy braku szans na świadczenie

Ustawodawca przewidział dwa rozwiązania, które są dla osób znajdujących się w szczególnych, trudnych sytuacjach jedynym sposobem otrzymania świadczenia zapewniającego środki do życia. Jednym z nich jest nadzwyczajna emerytura lub renta przyznana przez prezesa Rady Ministrów. Instytucja ta jest dość powszechnie znana w związku z licznymi kontrowersjami, jakie budzi. Była o­na wielokrotnie przedmiotem krytyki mediów. Drugim rozwiązaniem znacznie mniej znanym jest świadczenie przyznawane w drodze wyjątku przez prezesa ZUS.

Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnia łącznie następujące warunki:

• jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,

• nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń w „zwykłym” trybie wskutek szczególnych okoliczności,

• nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,

• nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Gdy wnioskodawca nie spełni którejkolwiek z wymienionych przesłanek, wykluczona jest możliwość przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane zarówno osobie, która była ubezpieczona, jak i pozostałym po niej członkom rodziny, którym w normalnym trybie przyznano by rentę rodzinną.

Świadczenie przyznawane w drodze wyjątku nie ma charakteru socjalnego. Jest o­no swego rodzaju „wentylem bezpieczeństwa” wprowadzonym na wypadek, gdy na skutek nadzwyczajnych okoliczności osoba nie może uzyskać świadczenia w normalnym trybie, a nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz nie ma niezbędnych środków utrzymania. Nadzwyczajnymi okolicznościami są na przykład: nagła choroba lub wypadek śmiertelny, który przerwał okres ubezpieczenia. Warto tu wskazać, iż zarówno w praktyce ZUS jak i orzecznictwie NSA takimi okolicznościami nie są: alkoholizm i narkomania, pobyt w zakładzie karnym, opieka nad dzieckiem, nawet jeśli dziecko wymaga stałej opieki, opieka nad osobą obłożnie chorą czy wreszcie bezrobocie. Bezwzględnie świadczenie nie przysługuje osobie, która prowadząc samodzielną działalność gospodarczą nie opłacała składek albo pracowała na czarno.

Świadczenie w drodze wyjątku może otrzymać tylko taka osoba, która nie dostanie innego świadczenia, m.in. z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Niedopuszczalne jest też występowanie o takie świadczenie po to, aby uzupełnić sobie inne świadczenie.

PRZYKŁAD

Kolejną przesłanką uzyskania świadczenia w drodze wyjątku jest brak możliwości podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Oznacza to, że osoby, wobec których lekarz orzecznik ZUS orzekł częściową niezdolność, nie mogą otrzymać świadczenia. Natomiast otrzymają je dzieci osoby zmarłej (ubezpieczonego), jednak tylko wtedy, gdy nie osiągnęły wieku 18 lat. Po ukończeniu 18 lat, nawet jeśli się uczą, nie mogą otrzymywać świadczenia, ponieważ przepis wyraźnie wskazuje, że dotyczy sytuacji, w których osoba jest niezdolna do pracy. Młody człowiek, który ukończył 18 lat i nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy, może podjąć pracę, a więc nie spełnia przesłanki do otrzymania świadczenia.

Przesłanką otrzymania świadczenia w drodze wyjątku jest też brak niezbędnych środków utrzymania. Jeśli zatem warunki materialne wnioskodawcy są dobre – na przykład ma o­n duży dom, który może wynająć, zgromadzone oszczędności, nie otrzyma świadczenia. W praktyce wnioskodawcy, uzasadniając wystąpienie o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wskazują, że są osobami ubogimi, zapominając, że samo ubóstwo nie wystarczy do otrzymania świadczenia, ponieważ świadczenie nie ma charakteru socjalnego, ale, o czym już była mowa, jest ściśle powiązane z ubezpieczeniem wnioskodawcy. Inaczej mówiąc, samo ubóstwo nie jest warunkiem otrzymania świadczenia.

PRZYKŁAD

Wysokość świadczenia nie jest określona w przepisach. Z informacji uzyskanych z ZUS wynika, że jest o­no wypłacane w wielkości najniższej renty. Skargi na wysokość świadczenia są oddalane przez sądy administracyjne, które uznają, że w tej kwestii władztwo ma prezes ZUS i dotychczasowa praktyka jest prawidłowa.

Podkreślić też trzeba, że świadczenia przyznawanego przez prezesa ZUS w drodze wyjątku nie można odziedziczyć. Oznacza to, że jeżeli zmarły otrzymywał świadczenie w drodze wyjątku, to na przykład jego żona, dzieci nie dostaną po nim renty rodzinnej jak po osobie uprawnionej do zwykłej emerytury czy renty z tytułu niezdolności do pracy.

Przemysław Szustakiewicz