Emerytura a praca w szczególnych warunkach

Anna Kowalik

Ubezpieczonym urodzonym przed 1 stycznia 1949 r. będącym pracownikami zatrudnionymi w szczególnych warunkach przysługuje emerytura w wieku niższym niż 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn (art. 32 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – DzU z 2004 r. nr 39, poz. 353 – zwanej dalej ustawą emerytalną). Stwierdzenie, iż prawo do emerytury przysługuje wyłącznie pracownikom zatrudnionym w szczególnych warunkach oznacza, że świadczenie to przysługuje wyłącznie wówczas, gdy praca w szczególnych warunkach wykonywana była w ramach stosunku pracy. Natomiast jeżeli taka sama praca wykonywana jest np. przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą, z tytułu jej wykonywania nie przysługują uprawnienia do emerytury w obniżonym wieku.

Ustawa emerytalna – w zakresie wieku, rodzajów prac lub stanowisk oraz warunków, na podstawie których osobom wykonującym pracę w szczególnych warunkach lub wykonującym pracę w szczególnym charakterze przysługuje prawo do emerytury – odsyła do przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (DzU nr 8, poz. 43).

Wiek emerytalny dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach waha się od 40 do 55 lat dla kobiet i od 45 do 60 lat dla mężczyzn. W niektórych przypadkach prawo do emerytury uzależnione jest ponadto od osiągnięcia niższego wieku emerytalnego w czasie wykonywania pracy w szczególnych warunkach bądź w czasie innej pracy, do której wykonywania skierowano pracownika ze względów zdrowotnych.

Pracownicy urodzeni przed 1 stycznia 1949 r. nabywają prawo do emerytury po osiągnięciu niższego wieku emerytalnego oraz po udowodnieniu co najmniej 20-letniego (kobieta) i 25-letniego (mężczyzna) stażu pracy (składkowego i nieskładkowego), w tym co najmniej 15-letniego okresu pracy w szczególnych warunkach (w niektórych wypadkach okres ten może wynosić mniej niż 15 lat, lecz co najmniej 10 lat).

Pracownicy urodzeni po 31 grudnia 1948 r., lecz przed 1 stycznia 1969 r. nabywają prawo do emerytury na zasadach określonych w art. 46 ustawy emerytalnej, po spełnieniu najpóźniej do 31 grudnia 2006 r. podanych wyżej warunków oraz po rozwiązaniu stosunku pracy (jeżeli w momencie ubiegania się o świadczenie będą pozostawali w stosunku pracy). Rozwiązanie stosunku pracy może nastąpić po 31 grudnia 2006 r. Pracownicy ci nie mogą być jednak członkami OFE.

• udowodnili na dzień 1 stycznia 1999 r. staż pracy (okres składkowy i nieskładkowy), wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn, w tym co najmniej 15-letni (lub co najmniej 10-letni) okres pracy w szczególnych warunkach,

• nie przystąpili do Otwartego Funduszu Emerytalnego,

• rozwiązali stosunek pracy, jeżeli ubiegając się o emeryturę pozostawali w stosunku pracy.

Ta grupa ubezpieczonych nabywa uprawnienia emerytalne na zasadach określonych w art. 184 ustawy emerytalnej.

przykład

Do celów ustalenia uprawnień do emerytury w wieku niższym niż 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uznaje się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia.

Do 23 czerwca 2004 r., tj. do dnia ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 14 czerwca 2004 r. – prawo do emerytury z tytułu pracy wykonywanej w szczególnych warunkach mogła nabyć wyłącznie osoba, która była zatrudniona w podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk ustalone na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, które zawierają wykazy (A i B) prac uznanych w poszczególnych działach gospodarki narodowej za prace wykonywane w szczególnych warunkach oraz wydanych na podstawie przepisów tego rozporządzenia zarządzeń właściwych ministrów, kierowników urzędów centralnych oraz centralnych związków spółdzielczych określających konkretne stanowiska pracy, na których w poszczególnych zakładach pracy są wykonywane prace w szczególnych warunkach.

• które powstały w drodze przekształcenia przedsiębiorstwa państwowego w inne przedsiębiorstwo, w przedsiębiorstwa, w spółkę lub w spółki,

• które zostały przekazane organom samorządu terytorialnego,

• dla których uprawnienia i obowiązki organu założycielskiego przejęli wojewodowie lub inne organy państwowe.

Przy ustalaniu okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach, uzasadniającego prawo do emerytury w wieku określonym w rozporządzeniu, uwzględnia się jedynie te okresy, w których praca w szczególnych warunkach była wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy (§ 2 ust. 1 rozporządzenia).