Nowe świadczenia dla wdów i wdowców, po działaczach opozycji antykomunistycznej. Jesteśmy przed ważną decyzją

• Świadczenia pieniężne dla wdów i wdowców po zmarłych działaczach
• Pominięta grupa beneficjentów. Czas na przywrócenie zapisów pierwotnego projektu w odniesieniu do wdów i wdowców
• Treść petycji P11-41/24 dotyczącej świadczenia dla małżonka zmarłej osoby uprawnionej

Senacka Komisja Petycji zajmie się petycją dotyczącą zmiany ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych. Nowelizacja miałaby objąć wdowy i wdowców po zmarłych działaczach świadczeniem pieniężnym, które pierwotnie było planowane, lecz ostatecznie wykreślone z ustawy uchwalonej dziesięć lat temu. Decyzja w tej sprawie może mieć szczególne znaczenie w kontekście zbliżającej się 45. rocznicy powstania „Solidarności”.

Świadczenia pieniężne dla wdów i wdowców po zmarłych działaczach

W dniu 20 marca na stronie internetowej Senatu RP ukazała się informacja o posiedzeniu Komisji Petycji, które odbędzie się 25 marca br. W punkcie drugim porządku obrad znajduje się rozpatrzenie petycji w sprawie podjęcia przez Senat inicjatywy ustawodawczej dotyczącej zmiany art. 8 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych.

Proponowana zmiana miałaby na celu dodanie ust. 5, który przyznałby świadczenie pieniężne małżonkom zmarłych osób uprawnionych (P11-41/24). Posiedzenie Komisji rozpocznie się o godzinie 13 i będzie transmitowane w internecie.

Pominięta grupa beneficjentów. Czas na przywrócenie zapisów pierwotnego projektu w odniesieniu do wdów i wdowców

Warto zauważyć, że 20 marca 2025 r. oznacza dziesiątą rocznicę uchwalenia wspomnianej ustawy. Dodatkowo, za kilka miesięcy minie 45 lat od powstania NSZZ „Solidarność” i podpisania Porozumień Sierpniowych. Okoliczności te nadają szczególne znaczenie obecnym pracom nad rozszerzeniem zakresu ustawy.

W pierwotnym projekcie ustawy z 2015 r. znajdował się zapis regulujący zasady przyznawania świadczenia specjalnego oraz pomocy finansowej dla wdów i wdowców po działaczach opozycji antykomunistycznej i osobach represjonowanych z powodów politycznych. Jednakże w toku prac legislacyjnych grupa ta została pominięta. Jednym z powodów takiej decyzji była niepewność co do liczby potencjalnych beneficjentów – w 2015 r. zakładano, że może ich być nawet kilkaset tysięcy. Na posiedzeniu senackiej Komisji Petycji w dniu 4 czerwca 2024 r. dyrektor Tomasz Lis z UdSKiOR wskazał jednak, że liczba osób uprawnionych obecnie nie przekracza 15 tysięcy.

Po dziesięciu latach obowiązywania ustawy oraz jej wielokrotnych nowelizacjach nadszedł czas na przywrócenie zapisów pierwotnego projektu w odniesieniu do wdów i wdowców. Kwestia ta nabiera dodatkowego znaczenia w kontekście zbliżającej się 45. rocznicy powstania „Solidarności”. Decyzja dotycząca dalszego biegu petycji zapadnie podczas posiedzenia Komisji Petycji 25 marca br. Jak zawsze, obrady będą transmitowane na stronie Senatu RP.

Treść petycji P11-41/24 dotyczącej świadczenia dla małżonka zmarłej osoby uprawnionej

Na posiedzeniu Komisji zostanie przedstawiona pełna treść dokumentu zatytułowanego „Informacja o petycji P11-41/24 Działacze opozycji antykomunistycznej oraz osoby represjonowane z powodów politycznych - świadczenie pieniężne dla małżonka zmarłej osoby uprawnionej”. Zawiera on szczegółowe argumenty przemawiające za nowelizacją oraz uzasadnienie potrzeby rozszerzenia zakresu ustawy.

Informacja o petycji P11-41/24. Działacze opozycji antykomunistycznej oraz osoby represjonowane z powodów politycznych - świadczenie pieniężne dla małżonka zmarłej osoby uprawnionej

I. Wnoszący petycję:

Eugeniusz Szymala.
Petycja indywidualna z dnia 7 marca 2024 r.

II. Przedmiot petycji:

Podjąć inicjatywę ustawodawczą dotyczącą zmiany art. 8 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych, w celu dodania ust. 5, dotyczącego świadczenia pieniężnego dla małżonka zmarłej osoby uprawnionej.

III. Uzasadnienie wnoszącego petycję:

Autor petycji wnosi o dodanie ust. 5 do art. 8 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych. Dodany przepis miałby na celu przyznanie pozostałemu przy życiu małżonkowi osoby uprawnionej, o której mowa w art. 8 ust. 1, 50% świadczenia i pomocy, pod warunkiem, że wdowa/wdowiec złoży wniosek oraz wykaże, że spełnia warunki określone w art. 70 ust. 1-3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz nie zachodzą względem niej/niego przesłanki wskazane w art. 4 ustawy o działaczach opozycji (…). Autor petycji wskazał, że z reguły świadczenie przyznawane jest jednemu z małżonków, przeważnie mężczyźnie. Powszechnie wiadomo, że kobiety żyją znaczenie dłużej i to one zostają wdowami, pozostając przy tym w pogorszonej materialnej sytuacji.

IV. Stan prawny:

Ustawa z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 388 ze zm.) w art. 8 stanowi, że świadczenie pieniężne i pomoc pieniężną przyznaje, w drodze decyzji administracyjnej, Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na wniosek osoby uprawnionej. Wniosek o świadczenie pieniężne zawiera imię i nazwisko wnioskodawcy, datę urodzenia, numer PESEL oraz inne dane. Wniosek o przyznanie pomocy pieniężnej zawiera dane, o których mowa powyżej, a także imiona, nazwiska, stopień pokrewieństwa oraz dochód netto osób, z którymi wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe.
Do wniosku o przyznanie pomocy pieniężnej dołącza się kopie dokumentów, które będą stanowić podstawę ustalenia stanu zdrowia, sytuacji rodzinnej i materialnej osoby występującej o przyznanie pomocy lub osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe z wnioskodawcą:

1. orzeczenie o inwalidztwie, o niezdolności do pracy lub o stopniu niepełnosprawności;
2. dokument potwierdzający wysokość dochodu netto, w szczególności aktualną decyzję o waloryzacji renty lub emerytury, zaświadczenie pracodawcy o wysokości wynagrodzenia za pracę;
3. nakaz płatniczy podatku rolnego oraz zaświadczenie z urzędu gminy o wielkości gospodarstwa rolnego w hektarach przeliczeniowych;
4. zaświadczenie o kontynuowaniu przez dziecko wnioskodawcy nauki w gimnazjum, szkole ponadgimnazjalnej, szkole ponadpodstawowej lub szkole wyższej;
5. decyzję o uznaniu lub odmowie uznania danej osoby za bezrobotną oraz utracie statusu bezrobotnego, przyznaniu, odmowie przyznania, wstrzymaniu lub wznowieniu wypłaty oraz utracie lub pozbawieniu prawa do zasiłku, stypendium i innych finansowanych z Funduszu Pracy świadczeń albo oświadczenie o pozostawaniu w ewidencji bezrobotnych lub poszukujących pracy.

V. Prace legislacyjne:

Obecnie nie są prowadzone prace legislacyjne w omawianym zakresie.
W Senacie IX kadencji zostały podjęte prace nad projektem ustawy o zmianie ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych oraz ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (druk senacki nr 1035 - w załączeniu), który zawierał m.in. przepis, który miał ustanawiać świadczenie pieniężne dla wdów i wdowców po osobach represjonowanych oraz działaczach opozycji.
Zasięgnięto opinii wielu instytucji, np. ZUS, IPN oraz NSA nie wniosły uwag.
Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej wyraziło opinię negatywną, podnosząc wątpliwości dotyczące zgodności projektowanych treści regulacji, zawartych w części normatywnej, z celem ich ustanowienia wskazanym w uzasadnieniu do projektu ustawy.

Propozycja przyznania wdowom i wdowcom prawa do świadczenia pieniężnego uzasadniana była dolegliwościami, których doświadczyły rodziny osób dotkniętych represjami stosowanymi przez reżim komunistyczny. Projektowane przepisy przewidywały, że świadczenie pieniężne będzie przysługiwać nie tylko wdowom i wdowcom po osobach represjonowanych, ale również po działaczach opozycji, którzy ten status uzyskali z tytułu prowadzonej przez nich działalności antykomunistycznej, a nie na skutek stosowanych względem nich represji. Tym samym nie wydaje się zasadne przyjęcie założenia, że wskazane w uzasadnieniu dolegliwości były udziałem wszystkich rodzin osób o potwierdzonym statusie działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych.

Drugą kwestią, do której ministerstwo zgłosiło zastrzeżenia to propozycja przyznania prawa do świadczenia pieniężnego osobie, która była współmałżonkiem działacza opozycji lub osoby represjonowanej w chwili śmierci, a nie osobie, która była współmałżonkiem w okresie represjonowania lub prowadzenia działalności i doznawała dolegliwości uzasadniających według projektodawców ustawy przyznanie prawa do świadczenia.

Ponadto podnoszono, że rozważenia wymaga też kwestia przyznania świadczenia osobie będącej współmałżonkiem w chwili śmierci działacza lub represjonowanego, w sytuacji gdy w czasie prowadzenia działalności lub podlegania represjom opozycjonista mógł być stanu wolnego.
Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podniósł te same wątpliwości, które zostały ujęte w ww. opinii ministerialnej. Również Związek Inwalidów Wojennych RP nie wyraził pozytywnego stanowiska dotyczącego projektowanej ustawy.
Senat, podczas III czytania, odrzucił projekt w całości.

VI. Informacje dodatkowe:

Wdowom lub wdowcom - emerytom i rencistom oraz osobom pobierającym uposażenie w stanie spoczynku lub uposażenie rodzinne - pozostałym po kombatantach i innych osobach uprawnionych przysługują poniższe świadczenia pieniężne:

• ryczałt energetyczny - 299,82 zł;
• dodatek kompensacyjny - 49,51 zł;
• ulga 51% na przejazdy w komunikacji środkami publicznego transportu zbiorowego:

1. kolejowego w 1 i 2 klasie pociągów osobowych i pospiesznych oraz autobusowego w komunikacji zwykłej i przyspieszonej – na podstawie biletów jednorazowych,
2. kolejowego w 2 klasie pociągów innych niż osobowe i pospieszne - na podstawie biletów jednorazowych.

Wdowy lub wdowcy pozostali po kombatantach i ofiarach represji wojennych i okresu powojennego, będący w szczególnie trudnej sytuacji losowej, materialnej czy zdrowotnej, mogą ubiegać się o przyznanie doraźnej pomocy pieniężnej ze środków pozostających w dyspozycji Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.
Powyższe uprawnienia wdów i wdowców przysługują osobom posiadającym obywatelstwo polskie lub Kartę Polaka, o której mowa w ustawie z dnia 7 września 2007 r. o Karcie Polaka.
Decyzje o przyznaniu uprawnień przysługujących wdowom lub wdowcom pozostałym po kombatantach i innych osobach uprawnionych wydaje Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie udokumentowanego wniosku osoby zainteresowanej.

VII. Uwagi:

Do Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych 14 sierpnia 2023 r. wpłynęła tożsama petycja. Urząd nie uwzględnił postulatów petycji, wskazał na przywileje przysługujące osobom uprawnionym. Podniósł też, że projekt ustawy o zmianie ustawy o działaczach opozycji (…), zawierający postulat tożsamy z wnioskiem petycyjnym nie uzyskał poparcia w parlamencie (odpowiedź UDSKiOR w załączeniu).