| INFORLEX | GAZETA PRAWNA | KONFERENCJE | INFORORGANIZER | APLIKACJE | KARIERA | SKLEP
Jesteś tutaj: STRONA GŁÓWNA > Akty prawne

OBWIESZCZENIE
MINISTRA ZDROWIA

z dnia 5 września 2019 r.

w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie standardów jakości dla medycznych laboratoriów diagnostycznych i mikrobiologicznych

1. Na podstawie art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 1461) ogłasza się w załączniku do niniejszego obwieszczenia jednolity tekst rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 23 marca 2006 r. w sprawie standardów jakości dla medycznych laboratoriów diagnostycznych i mikrobiologicznych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1665), z uwzględnieniem zmian wprowadzonych rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 15 grudnia 2017 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie standardów jakości dla medycznych laboratoriów diagnostycznych i mikrobiologicznych (Dz. U. poz. 2394).

2. Podany w załączniku do niniejszego obwieszczenia tekst jednolity rozporządzenia nie obejmuje § 2 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 15 grudnia 2017 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie standardów jakości dla medycznych laboratoriów diagnostycznych i mikrobiologicznych (Dz. U. poz. 2394), który stanowi:

"§ 2. Rozporządzenie wchodzi w życie z dniem 1 stycznia 2018 r.".

Minister Zdrowia: wz. J. Szczurek-Żelazko

Załącznik 1. [Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 23 marca 2006 r. w sprawie standardów jakości dla medycznych laboratoriów diagnostycznych i mikrobiologicznych]

Załącznik do obwieszczenia Ministra Zdrowia
z dnia 5 września 2019 r. (poz. 1923)

ROZPORZĄDZENIE
MINISTRA ZDROWIA
1)

z dnia 23 marca 2006 r.

w sprawie standardów jakości dla medycznych laboratoriów diagnostycznych i mikrobiologicznych

Na podstawie art. 17 ust. 4 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o diagnostyce laboratoryjnej (Dz. U. z 2019 r. poz. 849) zarządza się, co następuje:

§ 1. 1. Określa się standardy jakości dla medycznych laboratoriów diagnostycznych i mikrobiologicznych, zwanych dalej "laboratoriami", w zakresie czynności laboratoryjnej diagnostyki medycznej, w tym immunologii medycznej, oceny ich jakości i wartości diagnostycznej oraz laboratoryjnej interpretacji i autoryzacji wyniku badań, stanowiące załącznik nr 1 do rozporządzenia.

2. Określa się standardy jakości w zakresie mikrobiologicznych badań laboratoryjnych, w tym badań technikami biologii molekularnej, oceny ich jakości i wartości diagnostycznej oraz laboratoryjnej interpretacji i autoryzacji wyniku badań, stanowiące załącznik nr 2 do rozporządzenia.

3. Przy stosowaniu standardów jakości maksymalny czas od pozyskania materiału do wykonania badania określa załącznik nr 3 do rozporządzenia, o ile w szczegółowych zaleceniach wytwórców wyrobu medycznego stosowanego do diagnostyki in vitro nie dopuszczono innego czasu. Jeżeli badanie jest wykonywane po upływie maksymalnego czasu od pozyskania materiału do wykonania badania, to w dokumentacji odnotowuje się przyczyny oraz zaznacza na formularzu wyników fakt wykonania badania po tym czasie.

4. Określa się standardy jakości dla laboratorium w zakresie czynności laboratoryjnej genetyki medycznej oraz laboratoryjnej interpretacji i autoryzacji wyniku badań, stanowiące załącznik nr 4 do rozporządzenia.

5. Określa się standardy jakości dla laboratorium w zakresie czynności złuszczeniowej cytomorfologii medycznej, oceny ich jakości i wartości diagnostycznej oraz laboratoryjnej interpretacji i autoryzacji wyniku badań, stanowiące załącznik nr 5 do rozporządzenia.

6. Określa się standardy jakości dla laboratorium w zakresie czynności laboratoryjnej immunologii transfuzjologicznej, oceny ich jakości i wartości diagnostycznej oraz laboratoryjnej interpretacji i autoryzacji wyniku badań, stanowiące załącznik nr 6 do rozporządzenia.

§ 2. Laboratoria mają obowiązek dostosować działalność do wymagań określonych w § 1 ust. 1-3 do dnia 31 marca 2009 r.

§ 3. Rozporządzenie wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia2).

Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia
z dnia 23 marca 2006 r.

Załącznik nr 1

STANDARDY JAKOŚCI W ZAKRESIE CZYNNOŚCI LABORATORYJNEJ DIAGNOSTYKI MEDYCZNEJ, W TYM IMMUNOLOGII MEDYCZNEJ, OCENY ICH JAKOŚCI I WARTOŚCI DIAGNOSTYCZNEJ ORAZ LABORATORYJNEJ INTERPRETACJI I AUTORYZACJI WYNIKU BADAŃ

1. Zlecenie badania laboratoryjnego

1.1. Laboratorium opracowuje, wdraża i stosuje procedurę zlecania badania laboratoryjnego oraz udostępnia ją zleceniodawcom, którzy potwierdzają zapoznanie się z tą procedurą. Wszyscy zleceniodawcy zlecają wykonanie badań przez laboratorium zgodnie z tą procedurą.

1.2. Procedury zlecania określają w szczególności formularze zlecenia badań laboratoryjnych.

1.3. Formularz zlecenia badania laboratoryjnego zawiera w szczególności pola:

1) dane pacjenta:

a) imię i nazwisko,

b) data urodzenia,

c) miejsce zamieszkania/oddział szpitalny,

d) płeć,

e) numer PESEL, a w przypadku osoby nieposiadającej numeru PESEL - nazwa i numer dokumentu potwierdzającego tożsamość,

f) numer identyfikacyjny pacjenta (podawany przy braku innych danych);

2) pieczęć i podpis lekarza zlecającego badanie lub imię i nazwisko oraz nazwa i numer dokumentu potwierdzającego tożsamość innej osoby upoważnionej do zlecenia badania;

3) dane jednostki zlecającej badania;

4) miejsce przesłania wyniku badania lub dane osoby upoważnionej do odbioru wyniku lub sprawozdania z badania;

5) rodzaj materiału i jego pochodzenie;

6) zlecone badania;

7) tryb wykonywania badania;

8) data i godzina pobrania materiału do badania;

9) dane osoby pobierającej materiał do badania;

10) data i godzina przyjęcia materiału do laboratorium;

11) istotne dane kliniczne pacjenta.

1.4. Zlecenie może być wystawione w formie elektronicznej z zachowaniem wymagań, o których mowa w ust. 1.1.-1.3.

1.5. Na jednym formularzu może być zlecone więcej niż jedno badanie.

1.6. Dokumentacja medyczna w laboratorium, w tym zlecenie badań laboratoryjnych, jest prowadzona, przechowywana i przetwarzana zgodnie z przepisami dotyczącymi dokumentacji medycznej.

2. Pobieranie materiału do badań laboratoryjnych

2.1. Materiał pobierany do badań jest traktowany jako zakaźny.

2.2. Sposób pobierania materiału do badań nie może zmieniać jego właściwości.

2.3. Laboratorium opracowuje, wdraża i stosuje procedury pobierania materiału do badań oraz udostępnia je zleceniodawcom, którzy potwierdzają zapoznanie się z tymi procedurami. Wszyscy zleceniodawcy pobierają materiał do badań laboratoryjnych zgodnie z tymi procedurami.

2.4. Procedury pobierania materiału do badań uwzględniają w szczególności:

1) sposób przygotowania pacjenta;

2) rodzaj i objętość pobieranego materiału;

3) sposób pobrania materiału do badania:

a) krew do badań wykonywanych rutynowo pobierana jest od osób badanych:

- rano, po wypoczynku nocnym,

- na czczo,

- przy zachowaniu dotychczasowej diety,

- przed leczeniem lub po ewentualnym odstawieniu leków mogących wpływać na poziom mierzonego składnika, o ile nie zaburza to procesu leczenia,

b) mocz do wykonywanego rutynowo badania ogólnego pozyskiwany jest od osób badanych:

- z pierwszej porannej mikcji,

- po wypoczynku nocnym,

- na czczo,

- przy zachowaniu dotychczasowej diety,

- przed leczeniem lub po ewentualnym odstawieniu leków mogących wpływać na poziom mierzonego składnika, o ile nie zaburza to procesu leczenia,

c) tkankowy materiał biopsyjny przeznaczony do badania immunologicznego pozostawia się nieutrwalony i umieszcza się w oziębionym do temp. od 2°C do 4°C naczyniu na gaziku zwilżonym PBS i niezwłocznie transportuje się do laboratorium w oziębionym termosie lub w innym przystosowanym do tego celu pojemniku;

4) wymagania dotyczące sprzętu i pojemników stosowanych do pobierania materiału, w szczególności:

a) stosowanie do pobierania krwi żylnej systemów zamkniętych jednorazowego użytku, pozwalających na pobieranie krwi w objętości i kolejności wynikającej z zakresu zleconych badań oraz rodzaju stosowanych metod badawczych,

b) stosowanie do pobierania krwi tętniczej przeznaczonych do tego celu strzykawek,

c) stosowanie do pobierania krwi włośniczkowej nakłuwaczy oraz kapilarów i przeznaczonych do tego celu pojemników,

d) stosowanie do pozyskiwania moczu przeznaczonych do tego celu zamykanych pojemników jednorazowego użytku;

5) sposób postępowania ze sprzętem i wyrobami medycznymi stosowanymi przy pobieraniu materiału wraz z ich utylizacją;

6) oznakowanie pojemników z pobranym materiałem imieniem i nazwiskiem, numerem PESEL lub numerem dokumentu potwierdzającego tożsamość pacjenta albo numerem identyfikacyjnym pacjenta, albo kodem kreskowym;

7) obowiązki osoby pobierającej materiał, w szczególności:

a) stosowanie przy każdym pacjencie nowych rękawiczek jednorazowego użytku tylko w celu pobrania materiału,

b) dokonywanie jednoznacznej identyfikacji i weryfikacji tożsamości pacjenta, od którego został pobrany materiał,

c) potwierdzenie podpisem pobrania materiału zgodnego z wymaganiami, o których mowa w lit. a i b, oraz procedurą pobierania materiału.

3. Transport materiału do badań laboratoryjnych

3.1. Materiał do badań laboratoryjnych jest transportowany i dostarczany do laboratorium przez upoważnione osoby. Materiał jest transportowany w zamkniętych probówkach lub pojemnikach, w zamkniętym opakowaniu zbiorczym, oznakowanym "materiał zakaźny". Materiał do badań jest transportowany w warunkach niezmieniających jego właściwości.

3.2. Laboratorium opracowuje, wdraża i stosuje procedury transportu materiału do badań oraz udostępnia je zleceniodawcom, którzy potwierdzają zapoznanie się z tymi procedurami. Wszyscy zleceniodawcy transportują materiał do badań laboratoryjnych zgodnie z tymi procedurami.

3.3. Procedury transportu materiału zawierają w szczególności informacje dotyczące:

1) zabezpieczenia materiału przed uszkodzeniem,

2) zapewnienia bezpieczeństwa osoby transportującej materiał,

3) minimalizacji skutków skażenia w wypadku uszkodzenia opakowania zbiorczego lub opakowania indywidualnego transportowanego materiału,

4) sposobu dekontaminacji w przypadku skażenia,

5) opisu pojemników i opakowań zbiorczych przeznaczonych do transportu,

6) dopuszczalnego czasu transportu,

7) dopuszczalnego zakresu temperatury transportu

- z uwzględnieniem rodzajów materiału.

4. Przyjmowanie materiału do badań laboratoryjnych

4.1. Laboratorium opracowuje, wdraża i stosuje procedury przyjmowania, rejestrowania i laboratoryjnego oznakowania materiału i zlecenia na badanie.

4.2. Laboratorium sprawdza zgodność danych ze zlecenia z oznakowaniem materiału oraz ocenia przydatność materiału do badania.

4.3. W przypadku stwierdzenia przez laboratorium niezgodności otrzymanego materiału do badań z wymaganiami dotyczącymi pobierania lub transportu lub jakiegokolwiek innego rodzaju nieprawidłowości powodującej, że materiał nie może być wykorzystany do badania, pracownik zgłasza to kierownikowi laboratorium lub osobie przez niego upoważnionej, którzy w razie potwierdzenia niezgodności mogą zakwalifikować materiał jako niezdatny do badania i odmówić wykonania badania. Odmowę wykonania badania odnotowuje się w dokumentacji i zawiadamia się o tym fakcie zleceniodawcę. Dalsze postępowanie z materiałem laboratorium uzgadnia ze zleceniodawcą.

5. Przechowywanie materiału do badań laboratoryjnych

5.1. Laboratorium opracowuje, wdraża i stosuje procedury przechowywania materiału do badania laboratoryjnego dla wszystkich rodzajów wykonywanych badań, określające warunki i maksymalny czas przechowywania materiału od jego pozyskania do wykonania badania oraz po wykonaniu badania, z uwzględnieniem w szczególności aktualnej wiedzy medycznej i zaleceń wytwórców wyrobów medycznych stosowanych do diagnostyki in vitro.

5.2. Materiał do badań jest przechowywany w warunkach niewpływających na jego właściwości.

5.3. Laboratorium prowadzi dokumentację dotyczącą przechowywanego materiału przed i po wykonaniu badania, z uwzględnieniem:

1) miejsca;

2) czasu;

3) temperatury;

4) sposobów przechowywania;

5) danych osób odpowiedzialnych za przechowywanie materiału.

6. Metody badawcze

6.1. Laboratorium stosuje metody badawcze, które odpowiadają aktualnej wiedzy medycznej i są:

1) opublikowane w piśmiennictwie międzynarodowym lub krajowym lub

2) rekomendowane przez ośrodki referencyjne, lub

3) rekomendowane przez krajowego konsultanta w danej dziedzinie medycyny, lub

4) zgodne z zaleceniami producentów wyrobów medycznych do diagnostyki in vitro, lub

5) opracowane i opisane dla potrzeb danego laboratorium, z uwzględnieniem udokumentowanego przez laboratorium procesu walidacji.

6.2. Metody badawcze stosowane w laboratorium są zwalidowane. Walidacja metody badawczej obejmuje:

1) dla metod komercyjnych (opracowanych i opisanych przez producenta) - ocenę precyzji i poprawności;

2) dla metod komercyjnych modyfikowanych w laboratorium - ocenę powtarzalności, odtwarzalności, poprawności, a także porównanie wiarygodności wyników badań uzyskiwanych przy użyciu procedury zalecanej przez producenta oraz procedury zmodyfikowanej przez laboratorium;

3) dla metod opracowywanych w laboratorium - pełną walidację metody.

6.3. Laboratorium ustala listę wykonywanych badań i udostępnia ją zleceniodawcom.

6.4. Laboratorium opracowuje, wdraża i stosuje procedury stosowanych metod badawczych, które zawierają w szczególności:

1) cel i zasadę wykonywania badania;

2) wykaz wyrobów medycznych do diagnostyki in vitro, w tym odczynników, kalibratorów i materiałów kontrolnych wraz z warunkami ich przechowywania oraz sprzętu laboratoryjnego i aparatury pomiarowo-badawczej;

3) ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące użytkowania odczynników;

4) instrukcje przygotowania materiału do badań;

5) opis postępowania analitycznego;

6) opis charakterystyki parametrów analitycznych metody zwalidowanej przez laboratorium;

7) wykaz czynników interferujących;

8) zakres biologicznych wartości referencyjnych uzyskiwanych przy stosowaniu danej metody, z podaniem źródła informacji;

9) sposób obliczania i formułowania wyników.

7. Zapewnienie jakości badań laboratoryjnych

7.1. Laboratorium prowadzi stałą wewnętrzną kontrolę jakości badań, zgodnie z opartą na dowodach naukowych wiedzą, z wykorzystaniem nowoczesnych narzędzi kontrolnych dla wszystkich rodzajów badań wykonywanych w laboratorium.

7.2. Laboratorium powinno monitorować całodobowo temperaturę w urządzeniach z możliwością określenia minimalnej i maksymalnej temperatury.

7.3. Liczba oraz sposób interpretacji wyników badań kontrolnych są powiązane z jakością kontrolowanej metody badawczej, określoną na etapie oceny wstępnej/walidacji.

7.4. Laboratorium, formułując zasady wewnętrznej kontroli jakości badań, uwzględnia w szczególności dane dotyczące:

1) rodzaju stosowanych materiałów kontrolnych;

2) wielkości dopuszczalnych błędów pomiarów;

3) częstotliwości pomiarów kontrolnych;

4) stosowanych kart kontrolnych;

5) kryteriów akceptacji badań kontrolnych;

6) postępowania w przypadku przekroczenia kryteriów akceptacji badań kontrolnych;

7) dokumentowania badań kontrolnych.

7.5. Laboratorium stosuje materiały kontrolne o różnych poziomach wartości. Materiał kontrolny jest traktowany jako potencjalnie zakaźny.

7.6. Każdy materiał kontrolny podlega ocenie wstępnej w celu ustalenia podstawowych cech rozkładu wyników badań kontrolnych. Jeżeli wyniki badań kontrolnych spełniają wymagania jakościowe, określone w procedurze kontroli jakości, stają się podstawą założenia kart kontrolnych.

7.7. W przypadku gdy nie są dostępne stabilne materiały kontrolne, minimalną formą kontroli jest kontrola powtarzalności, oparta na badaniach wykonywanych w próbkach pochodzących od pacjentów.

7.8. W przypadku stwierdzenia niezgodności lub błędów, laboratorium wprowadza działania korygujące i zapobiegawcze w swoim zakresie kompetencji.

7.9. Laboratorium prowadzi dokumentację wewnętrznej kontroli jakości, w której odnotowuje poświadczone przez wykonawcę:

1) wyniki badań kontrolnych;

2) stwierdzone przekroczenia granic dopuszczalnych błędów;

3) podjęte działania korygujące i zapobiegawcze.

7.10.3) Laboratorium bierze stały udział w programie zewnętrznej oceny w ramach międzylaboratoryjnej oceny jakości badań organizowanej przez Centralny Ośrodek Badań Jakości w Diagnostyce Laboratoryjnej. Program zewnętrznej oceny jest realizowany w cyklu rocznym, obejmującym cztery edycje, z użyciem dwóch materiałów kontrolnych w każdej z nich. Udział laboratorium w programie zewnętrznej oceny kończy się wydaniem:

1) zaświadczenia - potwierdzającego udział i ocenę laboratorium w programie zewnętrznej oceny;

2) świadectwa - tylko w przypadku spełnienia przez laboratorium kryteriów jakościowych dla wytypowanych analitów i uzyskania wyłącznie ocen bardzo dobrych i dobrych w proporcji:

a) bardzo dobrych na poziomie nie niższym niż 75%,

b) dobrych na poziomie nie wyższym niż 25%.

Ocenę bardzo dobrą dla pojedynczego analitu otrzymuje laboratorium, które uzyskało pozytywne oceny w czterech edycjach programu zewnętrznej oceny w cyklu rocznym.

Ocenę dobrą dla pojedynczego analitu otrzymuje laboratorium, które tylko w jednej z czterech edycji programu zewnętrznej oceny w cyklu rocznym nie uzyskało oceny pozytywnej.

Ocenę pozytywną dla pojedynczego analitu otrzymuje laboratorium, które w dwóch materiałach kontrolnych w danej edycji programu zewnętrznej oceny uzyskało dwa wyniki spełniające kryteria, określone przez Centralny Ośrodek Badań Jakości w Diagnostyce Laboratoryjnej. Niedostarczenie do Centralnego Ośrodka Badań Jakości w Diagnostyce Laboratoryjnej wyników dla co najmniej jednego materiału kontrolnego w danej edycji programu zewnętrznej oceny skutkuje dla laboratorium nieuzyskaniem oceny pozytywnej w tej edycji.

W celu uzyskania świadectwa w programie zewnętrznej oceny w zakresie chemii klinicznej ocenie obowiązkowej podlegają następujące anality, wytypowane spośród wszystkich ocenianych w programie: sód, potas, chlorki, wapń całkowity, magnez, żelazo, białko całkowite, mocznik, kreatynina, kwas moczowy, glukoza, bilirubina całkowita, cholesterol, HDL-cholesterol, triglicerydy, aminotransferaza asparaginianowa, aminotransferaza alaninowa, fosfataza alkaliczna, amylaza, gammaglutamylotransferaza.

W przypadku analitów nieobjętych programami zewnętrznej oceny w ramach międzylaboratoryjnej oceny jakości badań, organizowanej przez Centralny Ośrodek Badań Jakości w Diagnostyce Laboratoryjnej, laboratorium bierze udział w innych krajowych lub międzynarodowych programach zewnętrznej oceny.

7.11. Laboratorium stosuje się do następujących warunków dobrego uczestnictwa w programach zewnętrznej oceny jakości:

1) realizuje badania w otrzymanym materiale kontrolnym w sposób identyczny z normalnie przyjętą praktyką postępowania z próbkami pacjentów;

2) poddaje ocenie zewnętrznej wyłącznie wyniki uzyskane przy wykorzystaniu aparatury pomiarowo-badawczej stanowiącej jego wyposażenie oraz wymienionych w procedurze metody badawczej wyrobów medycznych stosowanych do diagnostyki in vitro;

3) uczestniczy w programach zewnętrznej oceny jakości z właściwą częstością, określaną przez organizatora tych programów;

4) dokonuje oceny poprawności wszystkich rodzajów badań wykonywanych w laboratorium i dostępnych w konkretnym programie zewnętrznej oceny jakości;

5) analizuje wszystkie wyniki uzyskane w programach oceny zewnętrznej i podejmuje działania korygujące i zapobiegawcze w przypadku uzyskania wyników niezadowalających.

7.12. Poświadczeniu przez kierownika laboratorium podlegają:

1) wyniki uzyskane w programach zewnętrznej oceny jakości;

2) analiza wyników jakości oceny i badań z wyjaśnieniem wykazanych niezgodności;

3) podejmowane działania korygujące i zapobiegawcze.

7.13. Za prowadzenie wewnętrznej kontroli jakości oraz uczestnictwo w programach zewnętrznej oceny jakości odpowiada kierownik laboratorium lub wyznaczony przez niego pracownik.

7.14. Dokumentacja kontroli jakości wyników badań jest przechowywana przez czas określony w przepisach dotyczących dokumentacji medycznej.

8. Przedstawianie i wydawanie sprawozdań z badań laboratoryjnych

8.1. Laboratorium opracowuje, wdraża i stosuje procedury wydawania sprawozdań z badań laboratoryjnych ze szczególnym uwzględnieniem informacji o wynikach znajdujących się w zakresie wartości krytycznych. Procedury wydawania sprawozdań opisują w szczególności formularze sprawozdań z badania laboratoryjnego.

8.2. Formularz sprawozdań z badania laboratoryjnego zawiera w szczególności pola:

1) data wydruku i wykonania badania;

2) rodzaj badania;

3) dane pacjenta:

a) imię i nazwisko,

b) data urodzenia,

c) miejsce zamieszkania/oddział szpitalny,

d) płeć,

e) numer PESEL, a w przypadku osoby nieposiadającej numeru PESEL - nazwa i numer dokumentu potwierdzającego tożsamość,

f) numer identyfikacyjny pacjenta (podawany przy braku innych danych);

4) miejsce przesłania sprawozdania z badania lub dane osoby upoważnionej do odbioru wyniku lub sprawozdania z badania;

5) dane laboratorium wykonującego badanie;

6) data i godzina pobrania materiału do badań;

7) data i godzina przyjęcia materiału do badań;

8) wyniki badań w formie liczbowej lub opisowej;

9) zakres biologicznych wartości referencyjnych;

10) laboratoryjna interpretacja wyników;

11) informacje dotyczące widocznych zmian właściwości próbki, które mogą mieć wpływ na wynik badania;

12) podpis i pieczęć osoby upoważnionej do jego autoryzacji.

8.3. Sprawozdanie z badania laboratoryjnego może być przekazane w formie elektronicznej z zachowaniem wymagań, o których mowa w ust. 8.1. i 8.2.

8.4. Kopia sprawozdania z badania laboratoryjnego wraz z zapisami umożliwiającymi pełne odtworzenie przebiegu badania są przechowywane przez czas określony w przepisach dotyczących dokumentacji medycznej.

Załącznik nr 2

STANDARDY JAKOŚCI W ZAKRESIE MIKROBIOLOGICZNYCH BADAŃ LABORATORYJNYCH, W TYM BADAŃ TECHNIKAMI BIOLOGII MOLEKULARNEJ, OCENY ICH JAKOŚCI I WARTOŚCI DIAGNOSTYCZNEJ ORAZ LABORATORYJNEJ INTERPRETACJI I AUTORYZACJI WYNIKU BADAŃ

1. Zlecenie badania laboratoryjnego

1.1. Laboratorium opracowuje, wdraża i stosuje procedurę zlecania badania laboratoryjnego oraz udostępnia ją zleceniodawcom, którzy potwierdzają zapoznanie się z tą procedurą. Wszyscy zleceniodawcy zlecają wykonanie badań przez laboratorium zgodnie z tą procedurą.

1.2. Procedura zlecenia określa w szczególności formularz zlecenia badania laboratoryjnego.

1.3. Formularz zlecenia badania laboratoryjnego zawiera w szczególności pola:

1) dane pacjenta:

a) imię i nazwisko,

b) data urodzenia,

c) miejsce zamieszkania/oddział szpitalny,

d) płeć,

e) numer PESEL, a w przypadku osoby nieposiadającej numeru PESEL - nazwa i numer dokumentu potwierdzającego tożsamość,

f) numer identyfikacyjny pacjenta (podawany przy braku innych danych);

2) pieczęć i podpis lekarza zlecającego badanie lub imię i nazwisko oraz nazwa i numer dokumentu potwierdzającego tożsamość innej osoby upoważnionej do zlecenia badania;

3) dane jednostki zlecającej badanie;

4) miejsce przesłania sprawozdania z badania lub dane osoby upoważnionej do odbioru wyniku lub sprawozdania z badania;

5) rodzaj materiału i jego pochodzenie;

6) zlecone badanie;

7) data i godzina pobrania materiału do badania;

8) dane osoby pobierającej materiał do badania;

9) data i godzina przyjęcia materiału do laboratorium;

10) istotne kliniczne dane pacjenta, w szczególności: rozpoznanie, występujące czynniki ryzyka zakażenia, w tym wcześniejsza antybiotykoterapia, wcześniejsza hospitalizacja, choroby towarzyszące, zabiegi chirurgiczne.

1.4. Zlecenie może być wystawione w formie elektronicznej, z zachowaniem wymagań, o których mowa w ust. 1.1.-1.3.

1.5. Na jednym formularzu może być zlecone więcej niż jedno badanie.

1.6. Dokumentacja medyczna w laboratorium, w tym zlecenie badań laboratoryjnych, jest prowadzona, przechowywana i przetwarzana zgodnie z przepisami dotyczącymi dokumentacji medycznej.

2. Pobieranie materiału do badań laboratoryjnych

2.1. Materiał pobierany do badań jest traktowany jako zakaźny.

2.2. Sposób pobierania materiału do badań nie może zmieniać jego właściwości.

2.3. Laboratorium opracowuje, wdraża i stosuje procedury pobierania materiału do badań oraz udostępnia je zleceniodawcom, którzy potwierdzają zapoznanie się z tymi procedurami. Wszyscy zleceniodawcy pobierają materiał do badań laboratoryjnych zgodnie z tymi procedurami.

2.4. Procedury pobierania materiału do badań uwzględniają w szczególności:

1) przygotowanie pacjenta;

2) godziny pobierania materiału;

3) sposób pobierania materiału;

4) rodzaj i objętość pobieranego materiału;

5) pojemniki na materiał i ich oznakowania (podłoży hodowlanych, zestawów transportowych, transportowo-namnażających i innych nośników);

6) postępowanie ze sprzętem i materiałami medycznymi stosowanymi przy pobieraniu oraz sposób ich utylizacji;

7) postępowanie z materiałem pobranym metodami inwazyjnymi.

2.5. Osoba pobierająca:

1) przy każdym pacjencie stosuje nową parę rękawiczek jednorazowego użytku tylko w celu pobrania materiału;

2) weryfikuje tożsamość pacjenta;

3) oznakowuje zgodnie ze zleceniem pojemnik z materiałem;

4) sprawdza zgodność oznakowania ze zleceniem;

5) składa na zleceniu podpis potwierdzający pobranie materiału zgodnie z wymaganiami, o których mowa w pkt 1-4, oraz procedurą pobierania materiału.

2.6. Laboratorium wykonujące badania materiału ze zwłok opracowuje, wdraża i stosuje procedury jego pobierania, odpowiednio zachowując wymagania, o których mowa w ust. 2.1.-2.5., oraz udostępnia je zleceniodawcom, którzy potwierdzają zapoznanie się z tymi procedurami i stosują je przy pobieraniu materiału do badań.

2.7. Laboratorium wykonujące badania materiału ze środowiska opracowuje, wdraża i stosuje procedury jego pobierania, odpowiednio zachowując wymagania, o których mowa w ust. 2.1.-2.5., oraz udostępnia je zleceniodawcom, którzy potwierdzają zapoznanie się z tymi procedurami i stosują je przy pobieraniu materiału do badań.

3. Transport materiału do badań laboratoryjnych

3.1. Materiał do badań laboratoryjnych jest transportowany i dostarczany do laboratorium przez upoważnione osoby. Materiał jest transportowany w zamkniętych probówkach lub pojemnikach, w zamkniętym opakowaniu zbiorczym, oznaczonym jako "materiał zakaźny". Materiał do badań jest transportowany w warunkach niezmieniających jego właściwości.

3.2. Laboratorium opracowuje, wdraża i stosuje procedury transportu materiału do badań od chwili jego pozyskania do momentu przyjęcia do laboratorium oraz udostępnia je zleceniodawcom, którzy potwierdzają zapoznanie się z tymi procedurami. Wszyscy zleceniodawcy transportują materiał do badań laboratoryjnych zgodnie z tymi procedurami.

3.3. Procedury transportu materiału zawierają w szczególności informacje dotyczące:

1) zabezpieczenia materiału przed uszkodzeniem,

2) zabezpieczenia odpowiednich warunków dla zachowania żywotności drobnoustrojów w zależności od rodzaju materiału,

3) zapewnienia bezpieczeństwa osoby transportującej materiał,

4) opisu pojemników i opakowań zbiorczych przeznaczonych do transportu,

5) dopuszczalnego czasu transportu,

6) dopuszczalnego zakresu temperatury transportu,

7) minimalizacji skutków skażenia w przypadku uszkodzenia transportowanego materiału oraz sposobu dekontaminacji w przypadku skażenia,

8) postępowania z materiałem pobranym metodami inwazyjnymi

- z uwzględnieniem rodzajów materiału.

4. Przyjmowanie materiału do badań laboratoryjnych

4.1. Laboratorium opracowuje, wdraża i stosuje procedury przyjmowania, rejestrowania i laboratoryjnego oznakowania materiału do badań oraz udostępnia je zleceniodawcom, którzy potwierdzają zapoznanie się z tymi procedurami.

4.2. Procedury przyjmowania, rejestrowania i laboratoryjnego oznakowania materiału do badań zawierają w szczególności informacje dotyczące:

1) daty i godziny przyjęcia materiału do laboratorium;

2) sposobu rejestrowania i oznakowania materiału;

3) osoby przyjmującej materiał do badania.

4.3. Laboratorium sprawdza zgodność zlecenia z oznakowaniem materiału oraz przydatność materiału do badania.

4.4. Materiał do badań mikrobiologicznych pobrany metodami inwazyjnymi jest traktowany jako priorytetowy.

4.5. W przypadku stwierdzenia przez laboratorium niezgodności otrzymanego materiału do badań z wymaganiami dotyczącymi pobierania lub transportu lub jakiegokolwiek innego rodzaju nieprawidłowości powodującej, że materiał nie może być wykorzystany do badania, pracownik zgłasza to kierownikowi laboratorium lub osobie przez niego upoważnionej, którzy w razie potwierdzenia niezgodności mogą zakwalifikować materiał jako niezdatny do badania i odmówić wykonania badania po uprzedniej konsultacji z jego zleceniodawcą. Odmowę wykonania badania odnotowuje się w dokumentacji, a dalsze postępowanie z materiałem laboratorium także ustala ze zleceniodawcą.

5. Przechowywanie materiału do badań laboratoryjnych

5.1. Laboratorium opracowuje, wdraża i stosuje procedury przechowywania materiału do badania laboratoryjnego dla wszystkich rodzajów wykonywanych badań, określające warunki przechowywania materiału od jego pozyskania do wykonania badania oraz po wykonaniu badania, z uwzględnieniem w szczególności aktualnej wiedzy medycznej i szczegółowych zaleceń wytwórców wyrobów medycznych stosowanych do diagnostyki in vitro.

5.2. Materiał do badań jest przechowywany w warunkach niewpływających na jego właściwości.

5.3. Laboratorium prowadzi dokumentację dotyczącą przechowywanego materiału przed i po wykonaniu badania, z uwzględnieniem:

1) miejsca;

2) czasu;

3) temperatury;

4) sposobów przechowywania;

5) danych osób odpowiedzialnych za przechowywanie materiału.

6. Metody badawcze

6.1. Laboratorium stosuje metody badawcze, które odpowiadają aktualnej wiedzy medycznej i są:

1) opublikowane w piśmiennictwie międzynarodowym lub krajowym lub

2) rekomendowane przez ośrodki referencyjne, lub

3) rekomendowane przez konsultanta krajowego w dziedzinie mikrobiologii lekarskiej, lub

4) zgodne z zaleceniami wytwórców wyrobów medycznych do diagnostyki in vitro, lub

5) opracowane i opisane na potrzeby danego laboratorium

- z uwzględnieniem udokumentowanego przez laboratorium procesu walidacji.

6.2. Metody badawcze stosowane w laboratorium są zwalidowane. Walidacja metody badawczej obejmuje:

1) dla metod komercyjnych (opracowanych i opisanych przez producenta) - ocenę precyzji i poprawności;

2) dla metod komercyjnych modyfikowanych w laboratorium - ocenę powtarzalności, odtwarzalności, poprawności, a także porównanie wiarygodności wyników badań uzyskiwanych przy użyciu procedury zalecanej przez producenta oraz procedury zmodyfikowanej przez laboratorium;

3) dla metod opracowywanych w laboratorium - pełną walidację metody.

6.3. Laboratorium ustala listę wykonywanych badań i udostępnia ją zleceniodawcom.

6.4. Laboratorium opracowuje, wdraża i stosuje procedury stosowanych metod badawczych, które zawierają:

1) cel i zasadę wykonania badania;

2) wykaz wyrobów medycznych stosowanych do diagnostyki in vitro, w tym odczynników, podłoży, płynów, testów diagnostycznych, kalibratorów i materiałów odniesienia wraz z określeniem warunków ich przechowywania oraz sprzętu laboratoryjnego i aparatury pomiarowo-badawczej;

3) ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące użytkowania odczynników;

4) opis postępowania dotyczący przygotowania poszczególnych rodzajów próbek materiału do badań diagnostycznych, uwzględniający rodzaj badania, dobór podłoży i techniki posiewu;

5) instrukcje wykonania testów właściwych dla celu i rodzaju badania;

6) opis charakterystyki parametrów analitycznych metody zwalidowanej przez laboratorium;

7) w zależności od rodzaju wykonywanych badań:

a) instrukcje identyfikacji grupowej lub gatunkowej oraz serologicznej izolowanych drobnoustrojów z użyciem metod fenotypowych i genotypowych lub

b) instrukcje oznaczania wrażliwości drobnoustrojów na leki oraz wykrywania mechanizmów oporności etiologicznych czynników zakażeń, zgodnie z zaleceniami Krajowego Ośrodka Referencyjnego do spraw Lekowrażliwości Drobnoustrojów, lub

c) instrukcje przygotowania i oceny preparatów mikroskopowych;

8) zasady laboratoryjnej interpretacji wyników.

6.5. Laboratorium opracowuje, wdraża i stosuje procedury przechowywania szczepów drobnoustrojów po zakończeniu badania oraz szczepów wzorcowych i innych traktowanych jako szczepy odniesienia.

7. Zapewnienie jakości badań laboratoryjnych

7.1. Laboratorium prowadzi stałą wewnętrzną kontrolę jakości badań, zgodnie z opartą na dowodach naukowych wiedzą, z wykorzystaniem nowoczesnych narzędzi kontrolnych dla wszystkich rodzajów badań wykonywanych w laboratorium.

7.2. Laboratorium powinno monitorować całodobowo temperaturę w urządzeniach z możliwością określenia minimalnej i maksymalnej temperatury.

7.3. Liczbę oraz sposób interpretacji wyników badań kontrolnych należy powiązać z jakością kontrolowanej metody badawczej, określoną na etapie oceny wstępnej/walidacji.

7.4. Laboratorium, formułując zasady wewnętrznej kontroli jakości badań, uwzględnia w szczególności dane dotyczące:

1) rodzaju stosowanych materiałów kontrolnych;

2) wielkości dopuszczalnych błędów pomiarów;

3) częstotliwości pomiarów kontrolnych;

4) stosowanych kart kontrolnych;

5) kryteriów akceptacji badań kontrolnych;

6) postępowania w przypadku przekroczenia kryteriów akceptacji badań kontrolnych;

7) dokumentowania badań kontrolnych.

7.5. Laboratorium dysponuje wzorcowymi szczepami drobnoustrojów pochodzącymi z uznanych kolekcji kultur typowych oraz innymi materiałami kontrolnymi o różnych poziomach ocenianego składnika.

7.6. W przypadku stwierdzenia niezgodności lub błędów, laboratorium wprowadza działania korygujące i zapobiegawcze w swoim zakresie kompetencji.

7.7. Laboratorium prowadzi dokumentację wewnętrznej kontroli jakości badań, w której odnotowuje poświadczone przez wykonawcę:

1) wyniki badań kontrolnych;

2) stwierdzone odstępstwa od wymaganego standardu badania;

3) podjęte działania korygujące, naprawcze i zapobiegawcze.

7.8.4) Laboratorium bierze stały udział w programie zewnętrznej oceny w ramach międzylaboratoryjnej oceny jakości badań organizowanej przez Centralny Ośrodek Badań Jakości w Diagnostyce Mikrobiologicznej. Udział laboratorium w programie zewnętrznej oceny kończy się wydaniem:

1) zaświadczenia - potwierdzającego udział w programie zewnętrznej oceny;

2) świadectwa - potwierdzającego udział w programach zewnętrznej oceny prowadzonych w cyklu rocznym i uzyskanie wyników pozytywnych z programów zewnętrznej oceny, według kryteriów przyjętych dla poszczególnych programów określonych przez Centralny Ośrodek Badań Jakości w Diagnostyce Mikrobiologicznej.

W przypadku badań nieobjętych programem zewnętrznej oceny w ramach międzylaboratoryjnej oceny jakości badań, organizowanej przez Centralny Ośrodek Badań Jakości w Diagnostyce Mikrobiologicznej, laboratorium bierze również udział w międzylaboratoryjnej ocenie jakości badań organizowanej przez krajowe lub zagraniczne ośrodki referencyjne.

7.9. Laboratorium stosuje się do następujących warunków dobrego uczestnictwa w programach zewnętrznej oceny jakości:

1) realizuje badania w otrzymanym materiale kontrolnym w sposób identyczny z normalnie przyjętą praktyką postępowania z próbkami pacjentów;

2) poddaje ocenie zewnętrznej wyłącznie wyniki uzyskane przy wykorzystaniu aparatury pomiarowo-badawczej stanowiącej jego wyposażenie oraz wymienionych w procedurze metody badawczej wyrobów medycznych stosowanych do diagnostyki in vitro;

3) uczestniczy w programach zewnętrznej oceny jakości z właściwą częstością, określaną przez organizatora tych programów;

4) dokonuje oceny poprawności wszystkich rodzajów badań wykonywanych w laboratorium i dostępnych w konkretnym programie zewnętrznej oceny jakości;

5) analizuje wszystkie wyniki uzyskane w programach oceny zewnętrznej i podejmuje działania korygujące i zapobiegawcze w przypadku uzyskania wyników niezadowalających.

7.10. Poświadczeniu przez kierownika laboratorium podlegają:

1) wyniki uzyskane w programach zewnętrznej oceny jakości;

2) analiza wyników oceny jakości badań z wyjaśnieniem wykazanych niezgodności;

3) podejmowane działania korygujące i zapobiegawcze.

7.11. Za prowadzenie wewnętrznej kontroli jakości oraz uczestnictwo w programach zewnętrznej oceny jakości odpowiada kierownik laboratorium lub wyznaczony przez niego pracownik.

7.12. Dokumentacja kontroli jakości wyników badań jest przechowywana przez czas określony w przepisach dotyczących dokumentacji medycznej.

8. Przedstawianie i wydawanie sprawozdań z badań laboratoryjnych

8.1. Laboratorium opracowuje, wdraża i stosuje procedury wydawania sprawozdań z badań laboratoryjnych ze szczególnym uwzględnieniem informacji o wynikach znajdujących się w zakresie wartości krytycznych. Procedury wydawania sprawozdań z badań laboratoryjnych opisują w szczególności formularze sprawozdań z badania laboratoryjnego.

8.2. Formularz sprawozdania z badania laboratoryjnego zawiera w szczególności pola:

1) data wydruku/wykonania badania;

2) rodzaj badania;

3) dane pacjenta:

a) imię i nazwisko,

b) data urodzenia,

c) miejsce zamieszkania/oddział szpitalny,

d) płeć,

e) numer PESEL, a w przypadku osoby nieposiadającej numeru PESEL - nazwa i numer dokumentu potwierdzającego tożsamość,

f) numer identyfikacyjny pacjenta (podawany przy braku innych danych);

4) miejsce przesłania sprawozdania z badania lub dane osoby upoważnionej do odbioru wyniku lub sprawozdania z badania;

5) dane laboratorium wykonującego badanie;

6) data i godzina pobrania materiału do badań;

7) data i godzina przyjęcia materiału do badań;

8) wyniki badania w formie liczbowej lub opisowej;

9) zakres biologicznych wartości referencyjnych;

10) laboratoryjna interpretacja wyników;

11) informacje dotyczące widocznych zmian właściwości próbki materiału, które mogą mieć wpływ na wynik badania;

12) podpis i pieczęć osoby upoważnionej do jego autoryzacji.

8.3. Sprawozdanie z badania laboratoryjnego może być przekazane w formie elektronicznej z zachowaniem wymagań, o których mowa w ust. 8.1. i 8.2.

8.4. Kopia sprawozdania z badania laboratoryjnego wraz z zapisami umożliwiającymi odtworzenie przebiegu badania są przechowywane przez czas określony w przepisach dotyczących dokumentacji medycznej.

Załącznik nr 3

MAKSYMALNY CZAS OD POZYSKANIA MATERIAŁU DO WYKONANIA BADANIA

Objaśnienia

Celem ilościowego badania laboratoryjnego jest określenie stężenia lub aktywności diagnostycznie istotnego składnika analizowanego w płynach ustrojowych w celu uzyskania informacji o sytuacji klinicznej pacjenta. Oznacza to, że skład próbek poddawanych analizie nie może ulec zmianie podczas fazy przedanalitycznej (pobieranie próbek, transportowanie, przechowywanie, przygotowywanie próbek).

Stabilność jest zdolnością materiału badawczego do zachowania początkowych właściwości mierzonego składnika przez okres mieszczący się w określonych granicach, podczas gdy próbka przechowywana jest w określonych warunkach.

Pomiar niestabilności opisany jest jako różnica bezwzględna, jako współczynnik lub odsetek odchylenia wyników uzyskanych w pomiarze w czasie 0 oraz po określonym czasie.

Maksymalna dopuszczalna niestabilność jest odchyleniem wyniku, które odpowiada maksymalnej dopuszczalnej nieprecyzyjności pomiaru. Zostało to określone jako 1/12 biologicznego przedziału referencyjnego. Odchylenie to powinno być mniejsze od połowy całkowitego błędu wyprowadzonego z sumy zmienności biologicznej i technicznej. Stabilność próbki krwi w fazie przedanalitycznej określona jest poza innymi czynnikami przez temperaturę i czynniki mechaniczne. Ponieważ czas ma również istotny wpływ, stabilność określa się jako maksymalny dopuszczalny czas przechowywania w określonych warunkach.

Maksymalny dopuszczalny czas przechowywania (maksymalny czas od pozyskania materiału do wykonania badania) stanowi okres, w którym wymóg stabilności jest spełniany przez 95% próbek. Jest to wymóg minimalny, ponieważ w warunkach patologicznych stabilność składnika w próbce może ulegać istotnemu zmniejszeniu (patrz przykłady w tabeli 1). Czas przechowywania podany jest w stosownych jednostkach czasu (dni, godziny, minuty). Musi być dokonane jasne rozróżnienie pomiędzy przechowywaniem próbki pierwotnej (krew, mocz, płyn mózgowo-rdzeniowy) a przechowywaniem próbki badanej (np. osocze, surowica, osad, rozmaz krwi).

Czas przechowywania przedstawiony jest dla:

przechowywania próbki pierwotnej w temperaturze pokojowej (20-25°C),

przechowywania próbki badanej w temperaturze pokojowej (20-25°C), w temperaturze lodówki (4-8°C) oraz głęboko zamrożonej (-20°C).

Czas transportu jest różnicą pomiędzy czasem pobrania próbki (mówiąc ogólnie, co najmniej z dokładnością do 15 minut) a czasemprzyjęcia zlecenia i/lub dotarcia próbki do laboratorium.

Czas przedanalityczny w laboratorium jest różnicą pomiędzy czasem wykonania badania a czasem przyjęcia zlecenia/próbki.

Legenda oznaczeń i skrótów w tabelach:

Å próbka zalecana,

+ próbka może być zastosowana bez zmian wyniku,

(+) próbka może być zastosowana z uwzględnieniem ograniczeń (patrz komentarze, w przypadku osocza cytrynianowego podkreśla to potrzebę wzięcia pod uwagę rozcieńczenia przez cytrynian),

- próbka niezalecana.

Zwiększenie ä lub zmniejszenie æ wartości może być stwierdzane w porównaniu do zalecanych próbek.

Litery greckie odnoszą się do informacji podanych przez firmy zajmujące się diagnostyką. Poniżej oprócz nazwy firmy podano również nazwę systemu diagnostycznego, którego informacja dotyczy:

α - ORTHO-Clincal Diagnostics (Vitros Systems),

β - Abbott (Axsym, Architect),

γ - Roche Diagnostics (Hitachi, Elecsys, Modular),

γγ - Roche Diagnostics (Cobas® INTEGRA),

δ - Beckman-Coulter (Synchron LX/CX, Immage/Array, Access),

ε - Dade Behring (Dimension®, BN Systems, Stratus CS),

κ - DPC Immulite,

λ - Bio-Rad,

µ - Bayer (ADVIA Centaur/ACS 180).

Puste pole oznacza, że nie znaleziono żadnych danych w literaturze.

Jeżeli podana została tylko nazwa jednostki czasu, oznacza to czas rzędu kilku jednostek (np. min - kilka minut); taka sytuacja jest spowodowana nieznalezieniem w literaturze precyzyjniejszych danych.

min

- minuta,

h

- godzina,

d

- dzień,

t

- tydzień,

m

- miesiąc,

l

- rok/lat,

biol.

- biologiczny,

cytr.

- cytrynianowy,

hep.

- heparynizowany,

(nie)stab.

- (nie)stabilny,

(nie)stabiliz.

- (nie)stabilizowany,

prob.

- probówka,

temp.

- temperatura,

zamkn.

- zamknięta.

 

Tabela 1. Maksymalny czas od pozyskania materiału do wykonania badania krwi

Składniki analizowane

Próbki

Stabilność

Stabilizator

Komentarz

surowica

osocze

krew pełna

okres biol. półtrwania

we krwi
w temp.
20-25°C

w surowicy/osoczu

hep.

EDTA

cytr.

hep.

EDTA

cytr.

-20°C

4-8°C

20-25°C

3-Hydroxy-maślan

 

 

 

 

Å

 

 

 

 

 

 

 

 

Odbiałczanie krwi pełnej

Acetaminofen (patrz paracetamol)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Acetylosalicylan

+

(+)β

 

 

 

15-30 min

 

 

 

 

 

 

Adenowirus - przeciwciała

+

 

(+)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Odczyn wiązania dopełniacza, ELISA IgG, IgM

Albumina

+

+*

(+)æ

(+)

 

 

 

3 t

6 d

4 m

5 m

2,5 m

 

* W metodach kolorymetrycznych zaleca się pomiar bichromatyczny

 

 

 

 

 

 

 

 

 

14 d

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(2-6°C)

 

 

 

 

Aldosteron

+

+

Å

 

 

 

 

min

1 d æ

4 d

4 d

4 d

EDTA

 

Aluminium

-

-

-

-

 

 

 

 

d

1 l

2 t

1 t

 

Specjalna prob.

Amfetaminy

+

+

+

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Amikacyna

+

+

+ β

(+) β

 

 

 

30 min-3 h

 

 

 

2 h

 

 

Aminotransferaza alaninowa (ALAT, ALT, GPT)

+

+

+

(+)

 

 

 

47 h

4 d æ

7 d

7 d

3 d

 

 

Aminotransferaza asparaginianowa (ASAT, AST, GOT)

+ä

Å

+,
æ

(+)

 

 

 

17 h

7 d æ

3 m

7 d

4 d

 

 

Amiodaron

+

+

+

 

 

 

 

4 h-25 d

 

 

 

 

 

HPLC

Amitryptylina

+

+

+

 

 

 

 

17-40 h

 

 

 

1 d

 

HPLC

Amoniak (NH4+)

-ä

(+)ä

Å

-

+

 

 

min

15 min w EDTA

3 t

2 h

15 min

seryna 5 mmol/L +boran 2 mmol/L

Nie stosować heparyny amonowej. Możliwe zanieczyszczenie przez amoniak obecny w pocie

 

Składniki analizowane

Próbki

Stabilność

Stabilizator

Komentarz

surowica

osocze

krew pełna

okres biol. półtrwania

we krwi
w temp.
20-25°C

w surowicy/osoczu

hep.

EDTA

cytr.

hep.

EDTA

cytr.

-20°C

4-8°C

20-25°C

Amylaza

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

* Możliwe obniżenie aktywności na skutek wiązania Mg i Ca w temp. > 25°C

- trzustkowa

+

+

+γ,γγ*

(+)

 

 

 

9-18 h

4 d æ

1 l

7 d

7 d

 

- całkowita

+

+

+γ, - γγ, δ
ææ*

(+)*

 

 

 

9-18 h

4 d æ

1 l

7 d

7 d

 

Amyloid A (SAA)

+

+

 

 

 

 

 

 

 

3 m
w 25oC

8 d ε

3 d ε

 

 

Analiza DNA i RNA poprzez amplifikację (PCR)

(+)

-*

 

 

-*

Å

+

 

DNA 1 t
RNA 2 h

 

 

 

RNA:
5 mmol/L izotiocyja-nian guanidyny

* Heparyna hamuje polimerazę Taq i enzymy restrykcyjne LiCl 1,8 mol/L eliminuje ten błąd

Androstendion

+

 

 

 

 

 

 

 

1 d æ

1 l

4 d

1 d

 

 

Antygen raka płaskonabłonkowego (SCC)

+

 

 

 

 

 

 

 

7 d

1 m

1 m

7 d

Prob. zamkn.

Zwiększenie z powodu zanieczyszczenia (skóra)

Antygen rakowopłodowy (CEA)

+

+α, β, γ, µ

+ αæ, β, γ, µ

+ γ

 

 

 

3-11 d

7 d

6 m

7 d

1 d

 

EDTA zmniejsza o 13% æ α

Antykoagulant toczniowy

-

-

-

Å

 

 

 

 

 

6 m

 

4 h

 

Osocze bezpłytkowe

Antystafylolizyna

+

+

+

 

 

 

 

 

 

6 m

2 d

2 d

 

 

Antystreptodornaza B

+

 

 

 

 

 

 

 

 

3 m

8 d

 

 

 

Antystreptokinaza

+

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Antystreptolizyna

+

+ β, γ, δ, - γγ

+ β, γ, δ, - γ

 

 

 

 

 

 

6 m

8 d

2 d

 

 

Antytrombina III

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

* Test przeprowadzony przez Pharmacia-Upjohn
** Po odwirowaniu

- aktywność

-

-

-

Å

 

 

+*

30 h

8 h

1 m

2 t

2 d

 

- immunochemiczna

 

 

+ δ, ε

(+) δ, ε

 

 

 

 

2 d**

1 l

8 d

 

 

Apolipoproteina E

+

 

+

 

 

 

 

 

1 d

3 m

8 d

 

 

 

Apolipoproteiny AI, B

+ä

+ γ, δ

Åγ, δ

(+)

 

 

 

 

 

3 m

8 d

1 d

 

 

 

Składniki analizowane

Próbki

Stabilność

Stabilizator

Komentarz

surowica

osocze

krew pełna

okres biol. półtrwania

we krwi
w temp.
20-25°C

w surowicy/osoczu

hep.

EDTA

cytr.

hep.

EDTA

cytr.

-20°C

4-8°C

20-25°C

Aspergillus
- wykrywanie antygenu

+

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

- przeciwciała

+

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Barbiturany (patrz również fenobarbital)

+

+

 

 

 

 

 

50-120 h

2 d

6 m

6 m

6 m

 

 

Bartonella spp.
- przeciwciała

+

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Benzodiazepina
(patrz również diazepam, flunitrazepam)

+

+

 

 

 

 

 

25-50 h

< 1 d*

 

5 m æ

5 m æ

 

 

Białko C

-

-

-

Å

 

 

 

6-8 h

1 d

3 m

7 d

7 d

 

Należy unikać cykli zamrażanie/rozmrażanie

Białko całkowite

+ æ

Å

+ γ, γγ, δ

(+)

 

 

 

różny, w zależności od rodzaju

1 d

1 l

4 t

6 d

 

Wyniki dla osocza są większe z powodu fibrynogenu (metoda biuretowa)

Białko C-reaktywne (CRP)

+

(+)**
+
α, γ, δ, ε

(+)*
+
α, γ, δ, ε

(+),
+ γ

 

 

 

2-4 h

3 t
(2-6°C)

3 l

2 m

11 d

 

* Zależna od metody
** Niższe wyniki osobniczo zmienne

Białko S

-

-

-

Å

 

 

 

24-58 h

 

4 h

4 h

4 h

 

Oddzielić osocze bezkomórkowe bezpośrednio po odwirowaniu

Białko S100

+

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bilirubina

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

> 8 h przechowywać bez dostępu światła

- związana

+

+

+

(+)

 

 

 

h

niestab.æ

6 m

7 m

2 d

 

- całkowita (również u noworodków)

+

+

+

(+)

 

 

 

17 d

 

6 m

7 d

1 d

 

Bordetella pertussis - przeciwciała

+

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Borrelia burgdorferi (choroba z Lyme) - przeciwciała

+

 

(+)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ELISA, Western blot

Brucella (bruceloza) - przeciwciała

+

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Składniki analizowane

Próbki

Stabilność

Stabilizator

Komentarz

surowica

osocze

krew pełna

okres biol. półtrwania

we krwi
w temp.
20-25°C

w surowicy/osoczu

hep.

EDTA

cytr.

hep.

EDTA

cytr.

-20°C

4-8°C

20-25°C

C peptyd

+

+

Å

 

 

 

 

min

6 h

2 m

5 d

5 h

EDTA

 

CA 125

+

+ α, γ, µ

+ α, γ, µ

(+) γ

 

 

 

5-10 d

2 d æ

3 m

5 d

3 d

 

 

CA 15-3

+

+ α, γ, µ

+ α, β, γ, µ

(+) γ

 

 

 

5-7 d

 

3 m

7 d

 

 

 

CA 19-9

+

+ γ, µ

+ γ, µ

(+) γ

 

 

 

4-8 d

7 d æ

3 m

30 d

7 d

 

 

CA 72-4

+

+ γ

+ γ

(+) γ

 

 

 

3-7 d

3 d æ

3 m

30 d

7 d

 

 

Campylobacter jejuni/fetus - przeciwciała

+

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Candida albicans

- przeciwciała

+

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

- wykrywanie antygenu

+

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ceruloplazmina

+

+

+, -γγ

 

 

 

 

4 d

 

1 l

2 t

8 d

 

 

Chinidyna

+

+β, γγ

+ β

(+) β

 

 

 

6-9 h

 

1-2 t

1 d

 

 

 

Chlamydia
(C. trachomatis, C. pneumoniae)
- przeciwciała

+

 

(+)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Po rozmrożeniu zostawić na 3-4 dni w temp. 20-25°C przed oznaczaniem DNA

Chloramfenikol

+

+

(+)

 

 

 

2-5 h

 

 

 

 

 

 

Chlorki

+

+

-

-

+

 

 

1 h

1 d æ

1

7 d

7 d

 

 

Cholesterol

+

+, - α, γγ, δ

+, - α, γγ, δ

(+)

 

 

 

 

7 d ä

3 m

7 d

7 d

 

 

Cholesterol, HDL

+

+

+ δ, - α

-

 

 

 

 

2 d ä

3 m

7 d

2 d

 

 

Cholesterol, LDL

+

-, + γ

+, - γ

-

 

 

 

 

1 d æ

3 m

7 d

1 d

 

 

Cholinesteraza, w tym liczba dibukainowa

+

+

+, - γ

 

 

 

 

10 d

7 d æ

1 l

1 l

1 l

 

 

 

Składniki analizowane

Próbki

Stabilność

Stabilizator

Komentarz

surowica

osocze

krew pełna

okres biol. półtrwania

we krwi
w temp.
20-25°C

w surowicy/osoczu

hep.

EDTA

cytr.

hep.

EDTA

cytr.

-20°C

4-8°C

20-25°C

Coxiella burnetii
(Gorączka Q) - przeciwciała

+

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

CYFRA 21-1

+

+ γ

+ γ

+ (γ)

 

 

 

min

7 d

6 m

1 m

7 d

 

 

Cyklosporyna A + G

-

-

-

-

 

Å

 

10-27 h

13 d

3 m

13 d

21 d

EDTA

Przechowywać w postaci zhemolizowanej

Cynk (Zn)

-

+

-

-

 

 

 

 

30 min ä

1 l

2 t

1 t

 

Specjalna prob., unikać zanieczyszczeń z korka

Cystatyna C

+

+

+

 

 

 

 

min

7 d

6 m

1 m

7 d

 

Bardziej stab. w EDTA

Cytokiny

 

 

Å

 

 

 

 

 

2 h (krew hep.)

 

2 d

 

 

 

- IFN-α, IFN-γ, -1α
- IL-6

-æ

+ä
+

 

 

 

 

 

 

1 h
(EDTA)

 

 

 

 

 

- IL-1β, sIL-2R , sIL, 6R, TNFα

-æ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

12 hæ

 

 

 

Cytomegalowirus

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

- wykrywanie antygenu (pp65)

 

 

 

 

 

Å

 

 

 

 

 

 

 

 

- amplifikacja DNA

 

 

 

 

 

Å

 

 

 

 

 

 

 

 

- przeciwciała (CMV)

+

(+)β

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Czas batroksobinowy

-

-

-

Å

 

 

 

 

 

1 m

4 h

8 h

 

Unikać zanieczyszczenia heparynianem ä

Czas częściowej tromboplastyny (aPTT)

-

-

-

Å

 

 

 

 

8-12 h

1 m

2-8 h

2-8 h

 

Stabilność obniżona w osoczu pacjentów otrzymujących heparynę

Czas protrombinowy (czas tromboplastyny, Quicka)

-

-

-

Å

 

 

 

 

4 h-1 d*

1 m

8 h-1 d*

4 h-1 d*

 

Zależny od odczynnika

Czas trombinowy

-

-

-

Å

 

 

 

 

1-4 h ä
1 h-2 d
(2-6°C)

1 m

1 h-2 d*

1-4 h

 

* Stabilność zależna od odczynnika i heparyny

 

Składniki analizowane

Próbki

Stabilność

Stabilizator

Komentarz

surowica

osocze

krew pełna

okres biol. półtrwania

we krwi
w temp.
20-25°C

w surowicy/osoczu

hep.

EDTA

cytr.

hep.

EDTA

cytr.

-20°C

4-8°C

20-25°C

Czynniki krzepnięcia

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Czynnik II

-

-

-

Å

 

 

 

41-72 h

 

1 m

 

6 h

 

 

Czynnik V

-

-

-

Å

 

 

 

12-15 h

 

1 m

2 d

6 h

 

Odwirować w temp. 4°C

Czynnik VII

-

-

-

Å

 

 

 

2-5 h

 

 

niestab.

6 h

 

 

Czynnik VIII

-

-

-

Å

 

 

 

8-12 h

 

2 t

4 h

3 h

 

 

Czynnik VIII R: Ag

-

-

-

Å

 

 

 

6-12 h

 

6 m

7 d*

7 d*

* azydek sodu

Dopuszczalne jest pięć cykli zamrażanie-rozmrażanie

Czynnik VIII R: Co

 

 

 

Å

 

 

 

6 h

 

6 m

2 t

2 d

azydek sodu

 

Czynnik IX

-

-

-

Å

 

 

 

18-30 h

 

1 m

 

6 h

 

 

Czynnik IX: Ag

-

-

-

Å

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Czynnik X

-

-

-

Å

 

 

 

20-42 h

 

1 m

 

6 h

 

 

Czynnik XI

-

-

-

Å

 

 

 

3-4 d

 

 

niestab.

6 h

 

 

Czynnik XII

-

-

-

Å

 

 

 

50-70 h

 

 

niestab.

6 h

 

 

Czynnik XIII

-

-

-

Å

 

 

 

4-5 h

 

1 m

 

4 h

 

 

Czynniki reumatyczne

+

(+) γ

(+) γ

(+) γ

 

 

 

 

 

3 m

8 d

1 d

 

 

Podfrakcje IgA, IgG

+

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Dehydrogenaza glutaminianu

+

+

+

 

 

 

 

18 h

 

4 t

7 d

7 d

 

 

Dehydrogenaza mleczanowa (LDH)

(+)ä

Å

+

(+)

 

 

 

10-54 h
LDH 5 <
LDH 1,2

1 hä

6 t

4 d

7 d

 

LDH zależne od płytek krwi

Diazepam

+

+

+

 

 

 

 

25-50 h

 

 

5 m

5 m

 

 

Digitoksyna

+

+α, β, γ, µ

+γ, µ

 

 

 

 

6-8 d

 

6 m

3 m

2 t

 

 

Digoksyna

+

+α, β, γ, δ, µ

+ β, γ, δ, µ

(+)β

 

 

 

1-2 d

 

6 m

3 m

2 t

 

 

 

Składniki analizowane

Próbki

Stabilność

Stabilizator

Komentarz

surowica

osocze

krew pełna

okres biol. półtrwania

we krwi
w temp.
20-25°C

w surowicy/osoczu

hep.

EDTA

cytr.

hep.

EDTA

cytr.

-20°C

4-8°C

20-25°C

Dimer D

(+)

+

-

Å

 

 

 

6-8 h

8-24 h

6 m

4 d

8 h

 

 

Dizopiramid

+

+

+

(+)

 

 

 

4-9 h

 

5 m

2 t

 

 

 

Dopamina

 

 

+

 

 

 

 

3-5 min

 

1 m

2 d

1 d

 

 

Dopełniacz C3

+

+, -gg

+ g,
-
gg

(+)

 

 

 

min

1 d
2 d (C3c)
(2-6°C)

8 d

8 d

4 d

 

Zależny od przeciwciał, przy przechowywaniu C3cä,C3æ

Dopełniacz C4

+

+

+

(+)

 

 

 

12 h-1 d

1 d
2 d
(2-6°C)

3 m

8 d

2 d

 

Przy przechowywaniu C4æ, C4cä

Dwoinka rzeżączki - przeciwciała

+

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Dwuwęglan

+

+

 

 

Å

 

 

min

niestab. æ (30 min-2 h przy 4°C)

2 t

7 d

1 d*

Przechowy­wać w zamkn. prob.

* 1 h po otwarciu prob., patrz również gazometria krwi

Echinococcus spp. - przeciwciała

+

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Elastaza

 

 

 

 

 

+

 

 

 

 

 

 

 

 

Elastaza trzustkowa

+

 

+

+

 

 

 

 

 

6 m

2 t

 

 

 

Elektroforeza białek (patrz również elektroforeza lipoprotein)

Å

(+)

 

 

 

 

 

 

 

3 t

3-7 d

1 d

 

Uwzględnić wpływ fibrynogenu w przypadku użycia osocza hep., może zostać wyeliminowany przez wytrącenie fibryny

Elektroforeza lipoproteiny

Å

-

-

-

 

 

 

 

 

 

2-5 d

 

 

Przechowywać w temp.
-20°C
z 15% sacharozą

Enolaza neuronoswoista (NSE)

+ ä

Å

 

 

 

 

 

< 24 h

2 hä

3 m

3 d

2 d

heparyna

Zwiększona w trombocytozie Surowica > osocze

Entamoeba histolytica - przeciwciała

+

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Enterovirus - przeciwciała

+

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Składniki analizowane

Próbki

Stabilność

Stabilizator

Komentarz

surowica

Osocze

krew pełna

okres biol. półtrwania

we krwi
w temp.
20-25°C

w surowicy/osoczu

hep.

EDTA

cytr.

hep.

EDTA

cytr.

-20°C

4-8°C

20-25°C

Enzym konwertujący angiotensynę (ACE)

+

 

-

-

 

 

 

 

 

1 l

7 d

1 d

 

 

Erytropoetyna

+

+

+

 

 

 

 

4-11 h

6-24 h

5 m

 

2 t

 

Transport próbek zamrożonych

Estradiol (E2)

+

(+)g,
m, +a

(+)g,
m, +a

(+)g

 

 

 

 

1 d

1 l

3 d

1 d

 

 

Estriol (E3)

(+)

+

 

 

 

 

 

 

 

1 l

2 d

1 d

 

 

Etanol

+

Åa,
b, g, d

+β, g, d

(+)β, d

 

+*

 

2-6 h

2 t
ä æ**

6 m

6 m

2 t

EDTA/ heparyna

* Zalecane 10 g/L NaF w celu stabilizowania
** Paruje, używać zamkn. prob.

Etosuksymid

+

+

+

 

 

 

 

30-60 h

 

5 m

4 t

 

 

 

Fenobarbital

+

+b, g,
gg, d

+b, g,
d

(+) b, g, d

 

 

 

2-6 d

2 d

6 m

6 m

6 m

 

 

Fenytoina

+

+a, b, g, d

+b, g,
d, -a

(+)b, g, +a

 

 

 

1-8 d

2 d

5 m

1 m

2 d

 

Niestab. w prób. SST. Okres biol. półtrwania krótszy u dzieci

Ferrytyna

+

+a, b, g, d, m

(+)*g,
-
gg

(+)g,
gg

 

 

 

 

 

1 l

7 d

7 d

 

* Zależna od metody

Fibrynogen

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Stabilność zależna od metody

- Clauss

-

-

-

Å

4-5 d

8 h

1 m

1-7 d

1-7 d

- immunochemiczny

-

-

-

Å

4-5 d

 

1 m

7 d

7 d

Fibrynopeptyd A

-

-

-

Å

 

 

 

3 min

 

 

2 h

 

 

 

Flunitrazepam

+

 

 

 

 

 

 

 

<1 d*

 

 

 

 

* Chronić przed dostępem światła

Folian

+

+a, d, m

+b, -m

(+)b

+

+b, d

 

min

30 minæ,
5 d
(2-8°C)

8 t

1 d

30 min

askorbinian 2g/L

Hemolizat, sporządzony z 0,5 mL krwi +4,5 mL kwasu askorbinowego (2 g/L). Heparyna sodowa interferuje w oznaczeniach na analizatorze Axsym (b)

- w krwinkach czerwonych

+m

+

Folitropina(FSH)

+

+a, b, g, m

+a, b, g, m

(+)g

 

 

 

min

7 d æ

1 l

2 t

2 t

 

 

 

Składniki analizowane

Próbki

Stabilność

Stabilizator

Komentarz

surowica

Osocze

krew pełna

okres biol. półtrwania

we krwi
w temp.
20-25°C

w surowicy/osoczu

hep.

EDTA

cytr.

hep.

EDTA

cytr.

-20°C

4-8°C

20-25°C

Fosfataza zasadowa

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

EDTA wiąże cynk, który jest kofaktorem reakcji

- całkowita

+ä

Å

-

(+)

4 dæ

2 m

7 d

7 d

- izoenzym kostny

+

+

-

(+)æ

4 d

2 m

7 d

7 d

Fosforan, nieorganiczny

(+)ä

Å

-a, gg,
+
m

(+)m,
-
a

 

 

 

min

1 h ää

1 l

4 d

1 d

 

Zależny od płytek krwi w surowicy

Francisella tularensis (tularemia) - przeciwciała

+

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Fruktozamina

+

+

+

 

 

 

 

12 d

12 h ä

2 m

2 t

3 d

 

 

Gastryna

+

Å*

+

(+)

 

 

 

 

2 h

 

1 t*

1 t*

* aprotynina 2000 KIU/mL

Niezwłocznie zamrozić surowicę

Gazometria krwi (CO2, O2, PH)

 

 

 

 

Å

 

 

min

< 15 min
æpO2
< 30 min
pH, pCO2
< 60 min
w lodzie

 

2 h*

 

* w hep. krwi i zamkn. prob.

Używać zamkn. szczelnych prob. lub kapilar

Genotypowanie ApoE

 

 

 

 

 

Å

 

 

1 t
(4-8°C)

3 m

1 t

 

 

Stabilność ApoE2 > ApoE4 > ApoE3

Gentamycyna

+

+b, g,
d

+b, g,
d

(+)b