Fiskus widzi każdą transakcję – jak skarbówka kontroluje konta bez waszej wiedzy

• Tajemnica bankowa wobec fiskusa – mit czy rzeczywistość?
• Szerokie uprawnienia skarbówki w dostępie do tajemnicy bankowej bez konieczności stawiania zarzutów
• Ordynacja podatkowa – kolejna furtka do historii transakcji w bank
• STIR – jak miliardy transakcji trafiają pod lupę algorytmów fiskusa?
• DAC7 – handel internetowy na platformach pod obserwacją skarbówki
• ARANEA – cyfrowy pająk AI w służbie skarbówki
• Cały arsenał cyfrowych narzędzi administracji skarbowej
• Co to oznacza dla podatników? Czy inwigilacja przez skarbówkę jest nieunikniona?

Tajemnica bankowa wobec fiskusa – mit czy rzeczywistość?

Powszechnie panuje przekonanie, że nasze finanse chronione są przez tajemnicę bankową. W relacji z organami podatkowymi ta ochrona okazuje się jednak złudzeniem. Szef Krajowej Administracji Skarbowej oraz naczelnicy urzędów skarbowych i celno-skarbowych posiadają szerokie uprawnienia do żądania od banków informacji o naszych rachunkach. Co istotne – nie muszą do tego wszczynać formalnego postępowania karnego skarbowego. Wystarczy, że zainicjują tak zwane „czynności wyjaśniające".

W ramach takiego zapytania bank zobowiązany jest udostępnić organom dane dotyczące osób fizycznych, przedsiębiorców i innych podmiotów powiązanych ze wskazanym rachunkiem – włącznie z ich pełnomocnikami czy przedstawicielami ustawowymi. Fiskus może zażądać informacji o aktualnym saldzie, pełnej historii operacji z datami i kwotami, szczegółach umów kredytowych czy posiadanych papierach wartościowych. Choć teoretycznie dane te podlegają ochronie, przepisy podatkowe stanowią wystarczającą podstawę do ich pozyskania. W praktyce oznacza to, że dla skarbówki tajemnica bankowa przestaje istnieć w momencie wystosowania odpowiedniego pisma z żądaniem do banku.

Szerokie uprawnienia skarbówki w dostępie do tajemnicy bankowej bez konieczności stawiania zarzutów

Jeszcze niedawno organy podatkowe mogły sięgać po dane bankowe dopiero wtedy, gdy wobec konkretnej osoby istniało już podejrzenie popełnienia przestępstwa lub wykroczenia skarbowego. Na wcześniejszych etapach, podczas zwykłych czynności wyjaśniających, taka możliwość była zablokowana.

Obecne regulacje znacząco rozszerzyły te kompetencje. Dzisiaj fiskus może uzyskać dostęp do chronionych informacji bankowych, zanim komukolwiek postawi jakiekolwiek zarzuty. Oznacza to, że sama chęć „sprawdzenia" wystarczy, by bank musiał otworzyć przed urzędnikami dokumentację dotyczącą klienta.

Ordynacja podatkowa – kolejna furtka do historii transakcji w bank

Niezależnie od uprawnień wynikających z przepisów karno-skarbowych, dodatkowe możliwości kontroli daje Ordynacja podatkowa. Artykuł 182 tej ustawy pozwala urzędom skarbowym żądać od banków ujawnienia danych podczas zwykłych postępowań podatkowych – związanych z ustalaniem wysokości podatku lub prowadzeniem kontroli. Zakres informacji, jakich może domagać się fiskus, obejmuje między innymi:

• liczbę posiadanych rachunków bankowych i oszczędnościowych wraz z ich obrotami i stanami,
• dane o rachunkach pieniężnych i rachunkach papierów wartościowych,
• szczegóły umów kredytowych, pożyczkowych i depozytowych,
• informacje o zakupionych za pośrednictwem banku obligacjach Skarbu Państwa lub akcjach,
• dane o obrocie certyfikatami depozytowymi i innymi papierami wartościowymi emitowanymi przez banki.

Uprawnienie to jest wykorzystywane, gdy zgromadzony materiał dowodowy wymaga weryfikacji lub uzupełnienia o dane.

STIR – jak miliardy transakcji trafiają pod lupę algorytmów fiskusa?

Organy skarbowe nie ograniczają się do ręcznego przeglądania dokumentacji. Wykorzystują zaawansowane technologie, wśród których kluczową rolę odgrywa STIR, czyli System Teleinformatyczny Izby Rozliczeniowej.

STIR to rozbudowana platforma informatyczna, która zbiera, agreguje i analizuje statystycznie ogromne ilości danych z sektora bankowego. Jej głównym zadaniem jest przeciwdziałanie oszustwom podatkowym, szczególnie wyłudzeniom VAT. System przetwarza informacje z rachunków bankowych oraz kont prowadzonych przez SKOK-i, obliczając wskaźnik ryzyka wykorzystania systemu finansowego do działań przestępczych.

System jest stale rozwijany i aktualizowany pod kątem nowych przepisów. Jego algorytmy są konfigurowane tak, by priorytetowo wskazywać transakcje, których weryfikacja może przynieść skarbówce największe korzyści finansowe. Nie należy liczyć, że jakakolwiek nieprawidłowo rozliczona operacja bankowa umknie uwadze – to jedynie kwestia czasu lub potencjalnych korzyści dla Skarbu Państwa z wykrycia danej nieprawidłowości.

DAC7 – handel internetowy na platformach pod obserwacją skarbówki

Od 1 lipca 2024 roku w Polsce obowiązują przepisy wdrażające unijną dyrektywę DAC7 (Dyrektywa Rady UE 2021/514 z 22 marca 2021 r.). Regulacja ta rozszerza unijne ramy wymiany informacji podatkowych i ma na celu uszczelnienie systemu fiskalnego w obszarze handlu internetowego.

Dyrektywa nakłada na operatorów platform cyfrowych – takich jak Allegro, Vinted czy Amazon – obowiązek zbierania i przekazywania organom podatkowym danych o sprzedawcach realizujących za ich pośrednictwem transakcje podlegające opodatkowaniu. Dotyczy to:

• sprzedaży towarów fizycznych,
• świadczenia usług osobistych,
• wynajmu nieruchomości lub ich części,
• udostępniania środków transportu.

Dzięki tym raportom fiskus poznaje między innymi łączne wynagrodzenie uzyskane przez sprzedawcę w danym roku kalendarzowym na konkretnej platformie. Celem jest identyfikacja osób prowadzących działalność handlową lub usługową online bez wypełniania obowiązków podatkowych.

ARANEA – cyfrowy pająk AI w służbie skarbówki

Krajowa Administracja Skarbowa posiada własny system oparty na sztucznej inteligencji. Nosi nazwę ARANEA – od łacińskiego słowa oznaczającego pająka. Nazwa nie jest przypadkowa: system potrafi wykrywać złożone sieci powiązań transakcyjnych o charakterze przestępczym. ARANEA to zaawansowane narzędzie analityczne, które integruje i przetwarza informacje z wielu źródeł:

• Jednolite Pliki Kontrolne (JPK),
• ewidencje VAT i deklaracje podatkowe,
• rejestry CEIDG, KRS, REGON i ZUS,
• systemy celne i dane instytucji finansowych,
• informacje o powiązaniach między kontrahentami.

Wykorzystując algorytmy AI i modele statystyczne, system ocenia ryzyko nieprawidłowości i typuje podmioty do szczegółowych kontroli skarbowych lub celno-skarbowych. Działa w trybie ciągłym i ukrytym – przedsiębiorcy nie są informowani o prowadzonym wobec nich monitoringu.

Główne funkcje operacyjne ARANEA obejmują:

• wykrywanie nietypowych schematów działania w sferze podatkowej,
• identyfikację firm o podwyższonym ryzyku oszustw,
• rozszyfrowywanie skomplikowanych struktur powiązań między podmiotami (np. karuzel VAT-owskich, obiegu fikcyjnych faktur),
• wspieranie inspektorów w trafnym doborze podmiotów do kontroli.

Cały arsenał cyfrowych narzędzi administracji skarbowej

STIR i ARANEA to tylko część ekosystemu informatycznego, jakim dysponuje fiskus. Krajowa Administracja Skarbowa wykorzystuje w swojej pracy szereg systemów wspomagających analizę i kontrolę, między innymi:

• KARTA,
• BPS,
• WRO-System,
• ALINA,
• ARIADNA2,
• CRMS2,
• ZISAR,
• ARANEUM,
• MZA,
• KSeF,
• JPK_LUNETKA,
• CRPO.

Każdy z tych systemów pełni określoną funkcję w procesie wykrywania nieprawidłowości podatkowych i wspomaga pracę urzędników.

Co to oznacza dla podatników? Czy inwigilacja przez skarbówkę jest nieunikniona?

Transakcje realizowane za pośrednictwem banków oraz operacje przeprowadzane na platformach internetowych podlegają obecnie stałemu, zautomatyzowanemu monitoringowi. Systemy informatyczne pracują bez przerwy, analizując przepływy finansowe i wyszukując anomalie. Sztuczna inteligencja nie męczy się i nie potrzebuje czasu na odpoczynek i sen tak, jak kontroler.

Dla podatników oznacza to konieczność jeszcze staranniejszego pilnowania poprawności rozliczeń. Wykryte nieprawidłowości mogą skutkować nie tylko obowiązkiem zapłaty zaległości z odsetkami, ale również wszczęciem postępowania wykroczeniowego lub karnego skarbowego. Fiskus dysponuje potężnym zestawem narzędzi analitycznych. Podjęcie działań wobec konkretnego podatnika zależy jedynie od decyzji o ich uruchomieniu – i od tego, czy algorytmy wskażą daną osobę lub firmę jako podmiot wymagający bliższego przyjrzenia się.