Inwestycja w zdrowie

Truizmem jest zdanie, że zdrowi, zrelaksowani pracownicy generują lepsze wyniki finansowe całej organizacji. Ale truizmy trzeba uparcie powtarzać. Wtedy przynoszą skutek. Dlatego powtórzmy. Zdrowy zespół mniej kosztuje, rośnie jego efektywność, występuje mniej napięć i wreszcie jest bardziej kreatywny, co przekłada się na wymierne podniesienie konkurencyjności. Wszystko można bowiem skopiować - technologie, produkty, organizację pracy. Nie można jedynie skopiować ludzkiego mózgu. A właśnie największym kapitałem pracodawcy są kreatywni, zmotywowani pracownicy.

Jak zatem pracodawca powinien dbać o zespół?

Zgodnie z art. 229 kodeksu pracy pracodawcy są zobowiązani do bezpłatnego zapewnienia pracownikom tzw. profilaktycznych badań lekarskich (wstępnych, okresowych i kontrolnych) w następujących przypadkach:

• przyjmowania osoby do pracy,

• przenoszenia pracownika na inne stanowisko (inne warunki pracy),

• nadejścia terminu kolejnego badania okresowego (wynikającego z kodeksu pracy),

• w terminie częstszym, niż wynikający z ustawy, gdy pracownik jest zatrudniony w warunkach narażenia na działanie szkodliwych substancji,

• po chorobie trwającej dłużej niż 30 dni.

Profilaktyczne badania medyczne przeprowadza się w miarę możliwości w godzinach pracy. Za czas niewykonywania pracy w związku z tymi badaniami pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia, a w razie przejazdu na te badania do innej miejscowości przysługują mu należności na pokrycie kosztów przejazdu (według zasad obowiązujących przy rozliczaniu podróży służbowych).

Pracodawcy ponoszą również inne koszty profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami, o ile jest ona niezbędna ze względu na warunki pracy. Lekarz przeprowadzający badania profilaktyczne może np. poszerzyć ich zakres o dodatkowe specjalistyczne badania konsultacyjne oraz badania dodatkowe (stanowią one wówczas część badania profilaktycznego), a także wyznaczyć krótszy termin następnego badania, niż to określono we wskazówkach metodycznych rozporządzenia, jeśli stwierdzi, że jest to niezbędne dla prawidłowej oceny stanu zdrowia osoby przyjmowanej do pracy lub dotychczasowego pracownika.

Pracodawca nie może dopuścić do pracy pracownika bez aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku.

Badania profilaktyczne przeprowadza się na podstawie skierowania wydanego przez pracodawcę. Powinno ono zawierać:

• określenie rodzaju badania profilaktycznego, jakie ma być wykonane,

• w przypadku osób przyjmowanych do pracy lub pracowników przenoszonych na inne stanowiska pracy - określenie stanowiska pracy, na którym osoba ma być zatrudniona (pracodawca może wskazać więcej stanowisk pracy, w kolejności odpowiadającej potrzebom firmy),

• informacje o występowaniu na stanowisku lub stanowiskach pracy czynników szkodliwych dla zdrowia lub warunków uciążliwych oraz aktualne wyniki badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia, wykonanych na tych stanowiskach.

Pracodawca jest zobowiązany do przechowywania orzeczeń wydanych na podstawie badań lekarskich dotyczących zdrowia pracowników.

Pracownik lub pracodawca, który nie godzi się z treścią wydanego zaświadczenia lekarskiego, może w ciągu siedmiu dni od dnia wydania zaświadczenia wystąpić z wnioskiem o przeprowadzenie ponownego badania (za pośrednictwem lekarza, który wydał to zaświadczenie). Ponowne badanie przeprowadza się w wojewódzkim ośrodku medycyny pracy właściwym dla pracodawcy. Jeżeli kwestionowane zaświadczenie zostało wydane przez lekarza zatrudnionego w wojewódzkim ośrodku medycyny pracy, powtórne badanie wykonuje się w najbliższej jednostce badawczo-rozwojowej medycyny pracy.

Ponowne badanie powinno być przeprowadzone w ciągu 14 dni od dnia złożenia wniosku. Ustalone na jego podstawie orzeczenie lekarskie jest ostateczne i stanowi podstawę do wydania zaświadczenia o stanie zdrowia.

Szczegóły dotyczące sposobu przeprowadzania ww. badań można znaleźć w Dzienniku Ustaw Nr 69, poz. 332 z późn. zm.

Zakres i częstotliwość

Szczegółowy zakres i częstotliwość badań profilaktycznych są zawarte we wskazaniach metodycznych rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy (Dz.U. Nr 69, poz. 332 ze zm.). Wskazówki te są zawarte w załączniku nr 1 do ww. rozporządzenia (Dz.U. z 25 czerwca 1996 r.).

Wstępne badania lekarskie

Wstępnym badaniom lekarskim podlegają osoby, które:

• są przyjmowane do pracy,

• są młodociane i zostają przeniesione na inne stanowisko pracy,

• są przenoszone na stanowisko pracy, na którym występują czynniki szkodliwe dla zdrowia lub warunki uciążliwe.

Badaniom wstępnym nie podlegają:

• osoby przyjmowane ponownie do pracy u tego samego pracodawcy na to samo stanowisko lub inne, na którym panują takie same warunki pracy,

• osoby zatrudniane u tego samego pracodawcy na podstawie kolejnej umowy o pracę zawartej bezpośrednio po rozwiązaniu lub wygaśnięciu poprzedniej umowy z danym pracodawcą.

Warunki szkodliwe dla pracowników

W przypadku gdy pracodawca zatrudnia pracowników w warunkach narażenia na działanie substancji i czynników rakotwórczych lub pyłów zwłókniających, jest zobowiązany do zapewnienia tym pracownikom okresowych badań lekarskich także w następujących sytuacjach:

• po zaprzestaniu pracy przez pracownika w kontakcie z tymi substancjami, czynnikami lub pyłami,

• po rozwiązaniu stosunku pracy, jeżeli zainteresowana osoba zgłosi wniosek o objęcie takimi badaniami.

Ze względu na uciążliwe warunki pracy zakres niezbędnej profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami obejmuje ponadto:

• przeprowadzenie dodatkowych badań lekarskich poza terminami wynikającymi z rozporządzenia oraz orzekanie o możliwości wykonywania dotychczasowej pracy;

• możliwość skierowania pracownika przez zatrudniającą go firmę na dodatkowe badania, po zgłoszeniu przez pracownika niemożności wykonywania dotychczasowej pracy;

• w razie wystąpienia choroby zawodowej - możliwość wykonania u pracowników zatrudnionych na stanowiskach pracy stwarzających podobne zagrożenie badań celowanych lub testów ekspozycyjnych, ukierunkowanych na wczesną diagnostykę ewentualnych zmian chorobowych;

• gdy pracownicy wykonują pracę w warunkach występowania przekroczeń najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia - monitorowanie stanu zdrowia tych pracowników, szkolenie ich w zakresie ochrony przed zagrożeniami i możliwościami ograniczenia ryzyka zawodowego (wiążącego się z pracą wykonywaną w tych warunkach) oraz uczestniczenie lekarza sprawującego opiekę zdrowotną nad pracownikami w powołanej w tym celu komisji BHP.

W przypadku niezdolności do pracy trwającej dłużej niż 30 dni, spowodowanej chorobą, pracownik podlega kontrolnym badaniom lekarskim w celu ustalenia zdolności do wykonywania pracy na dotychczasowym stanowisku.

Lekarz dokonuje oceny zagrożeń dla zdrowia i życia pracownika w miejscu pracy na podstawie:

• wyników przeprowadzonego badania lekarskiego,

• własnej oceny zagrożeń, na podstawie przekazywanych przez pracodawcę informacji o występowaniu czynników szkodliwych dla zdrowia lub warunków uciążliwych, w tym również o aktualnych wynikach badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia, występujących na stanowiskach pracy; wskazane jest, aby lekarz uzupełnił informacje pracodawcy o spostrzeżenia z przeprowadzonych wizytacji stanowisk pracy.

Kliknij aby zobaczyć ilustrację.

Świadomi czy nieświadomi

Traktowanie ochrony zdrowia pracowników jako inwestycji, a nie tylko jako kosztu, nie jest w polskich warunkach częste. Przedstawiciele Państwowej Inspekcji Pracy, pytani o jakość ochrony zdrowia w zakładach pracy, twierdzą, że nadal ciężko wyegzekwować od pracodawców choćby tylko kodeksowe powinności.

Z drugiej strony od dobrych kilku lat sektor usług medycznych rozwija się w Polsce bardzo dynamicznie. Dotyczy to zwłaszcza sprzedaży abonamentu medycznego oraz ubezpieczeń grupowych. W sektorze abonamentów wzrost w skali roku wynosi ponad 30%. W 2007 r. był wart ponad miliard złotych. Wyniki przeczą zatem twierdzeniom, że pracodawcy nie są zainteresowani dodatkowymi świadczeniami zdrowotnymi dla swoich pracowników. Kolejnym dowodem jest fakt, że najwięksi operatorzy medyczni budują prywatne szpitale w znacznej mierze pod kątem potrzeb klientów korporacyjnych.

O tym, w jaki sposób firma traktuje zdrowie swoich pracowników, nie przesądza jej wielkość. Najważniejsze jest to, czy firma jest mądrze zarządzana i dynamicznie się rozwija. Kluczem jest świadomość pracodawców dotycząca tego, jaką rolę w wynikach firmy odgrywa kondycja zdrowotna pracowników i jakość opieki medycznej. Przedsiębiorcy, którzy są zainteresowani zdrowiem swoich pracowników i mogą sobie na to pozwolić, korzystają z usług najlepszych specjalistów, wykupują dodatkowe badania medyczne, usługi laboratoryjne, przeglądy jamy ustnej itp.

Wśród największych firm, które obecnie oferują usługi w ramach abonamentu medycznego, są: Midi Europa Partners (Lux Med, Centrum Medyczne Lim, Medycyna Rodzinna oraz najmniejsza - Pro Medis), Medi Cover i Enel-Med.

Należy pamiętać, że dziś rynek pracy jest jeszcze rynkiem pracowników. Rola dodatkowych świadczeń - medycznych i pozamedycznych - może być argumentem przemawiającym za wybraniem danego pracodawcy.

Dbałość o zdrowie pracowników nie musi koniecznie wiązać się z wykupieniem dla nich abonamentu na dodatkowe badania. Coraz częstszym rozwiązaniem staje się np. wdrażanie systemów zarządzania zdrowiem w firmach.

Czasem wystarczy poświęcić sprawie odrobinę uwagi (np. przez dział kadr) i przeprowadzić w firmie kampanię informacyjną dotycząca badań, które pracownicy mogą wykonać we własnym zakresie. W Polsce funkcjonuje co najmniej kilka społecznych programów zdrowotnych, którymi warto się zainteresować. Na przykład Narodowy Program Zwalczania Chorób Nowotworowych Ministerstwa Zdrowia na lata 2006-2015, program dla nauczycieli Chroń Swój Głos, Narodowy Program Profilaktyki i Leczenia Chorób Układu Sercowo-Naczyniowego POLCARD czy wiele innych. W ustaleniu, którymi badaniami warto zainteresować pracowników, powinni być pomocni lekarze medycyny pracy, z którymi firma podpisała umowę o świadczenie usług medycznych, względnie wojewódzkie ośrodki medycyny pracy.

Podatki od pakietów medycznych

Pracodawcy, którzy wykupią dla swoich pracowników usługi medyczne wchodzące w zakres medycyny pracy (badania wstępne, okresowe, kontrolne oraz szczepienia przeciw grypie), mają prawo do „wrzucenia w koszty” wartości tych świadczeń. Pracownicy nie ponoszą w związku z tym żadnych kosztów.

Z kolei w sytuacji gdy pracodawcy wykupią pracownikom tzw. dodatkowe świadczenia (tj. takie, do których wykupienia nie zobowiązują ich żadne przepisy), wartość pakietu medycznego staje się częścią przychodu pracownika (jako świadczenie niematerialne). Jego wartość sumuje się z pozostałymi przychodami pracowniczymi i od uzyskanej kwoty pracodawca odprowadza za pracownika należną składkę do US i ZUS.

Na przykład jeżeli wartość dodatkowego pakietu wyniesie 50 zł miesięcznie, wówczas pracownik poniesie w sumie koszt w wysokości 15,74 zł (w tym: 6,86 zł z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, 3,88 zł na składkę zdrowotną oraz 5 zł z tytułu zaliczki na podatek dochodowy).

Każde przysporzenie majątkowe, które ma źródło w łączącym pracownika z pracodawcą stosunku pracy lub stosunku pokrewnym, skutkuje powstaniem przychodu po stronie pracownika. Zagwarantowane przez pracodawcę dodatkowe świadczenia medyczne nie są objęte zwolnieniem z obowiązku podatkowego ani nie są wyłączone z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne.

Zdrowie a prywatność

Badania pracowników powinny mieć charakter celowy - można je zlecić w przypadku, gdy nakazuje tego prawo oraz w zakresie niezbędnym do wykonywania danej pracy.

Informacja o stanie zdrowia pracownika jest jego dobrem osobistym - zgodnie z ustawą o ochronie danych osobowych można pytać pracownika o jego stan zdrowia tylko wtedy, gdy zezwalają na to przepisy. Pracownik może również sam dobrowolnie udzielić takich informacji.

Są trzy szczególne przypadki, w których pracownik jest zobowiązany do poinformowania pracodawcy o swoim zdrowiu:

• kiedy musi odznaczać się szczególną sprawnością psychofizyczną (zgodnie z rozporządzeniem MPiPS z 28 maja 1996 r. w sprawie rodzajów prac wymagających szczególnej sprawności psychofizycznej - Dz.U. Nr 62, poz. 287),

• w związku z ciążą oraz karmieniem - wiąże się to bowiem z wieloma obowiązkami, które spoczywają na pracodawcy,

• w związku z otrzymaniem zaświadczenia lekarskiego, z którego wynika, że praca na danym stanowisku jest dla niego zabroniona - pracodawca ma obowiązek przenieść pracownika do innej pracy.

Kliknij aby zobaczyć ilustrację.

Krajowy konsultant w dziedzinie medycyny pracy, dr Ewa Wągrowska-Koski; Ekspert Konfederacji Pracodawców Polskich, dr Robert Mołdach

Podstawa prawna

• Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy (Dz.U. Nr 69, poz. 332 ze zm.)

• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 28 maja 1996 r. w sprawie rodzajów prac wymagających szczególnej sprawności psychofizycznej (Dz.U. Nr 62, poz. 287)

• Ustawa z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. z 2000 r. Nr 14, poz. 176 ze zm.)

• Ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74)