Czas, obecność, dyspozycyjność: kiedy opieka nad bliskim naprawdę uzasadnia prawo do świadczeń?

• Czas, obecność, dyspozycyjność: kiedy opieka nad bliskim naprawdę uzasadnia prawo do świadczeń?
• Stan faktyczny sprawy – jak wyglądała codzienność opieki nad osobą z niepełnosprawnością?
• Kluczowa interpretacja NSA – co decyduje o tzw. związku przyczynowym i przyznaniu świadczenia?
• Dlaczego w tej konkretnej sprawie odmówiono? Jakich kluczowych elementów zabrakło do przyznania świadczenia?

Podstawą prawą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o którym będzie mowa w niniejszym artykule jest przepis art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1208). Analizowane będą jego elementy, które to muszą pozostawać w ścisłym związku przyczynowo-skutkowym z zakresem danego stanu faktycznego.

Czas, obecność, dyspozycyjność: kiedy opieka nad bliskim naprawdę uzasadnia prawo do świadczeń?

Zgodnie z ustawą o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje określonym osobom, takim jak rodzice czy opiekunowie faktyczni, które rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, aby sprawować opiekę nad kimś z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności. Konieczne jest przy tym spełnienie dodatkowych wskazań, np. konieczności stałej opieki w związku z ograniczoną samodzielnością osoby, nad którą sprawowana jest opieka. Istotą sprawy, która trafiła do NSA, było ustalenie, czy między rezygnacją wnioskodawczyni z pracy a koniecznością opieki nad jej niepełnosprawnym mężem istniał wymagany prawem związek przyczynowy.

Stan faktyczny sprawy – jak wyglądała codzienność opieki nad osobą z niepełnosprawnością?

Mąż wnioskodawczyni, urodzony w 1951 roku, posiadał stałe orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności z uwagi na ślepotę i niedowidzenie. Jego niepełnosprawność powstała w wieku 43 lat. Poza problemami wzroku, mężczyzna chorował również na cukrzycę, miał zwyrodnienia kręgosłupa i stawów biodrowych, a także łagodne zaburzenia funkcji poznawczych. Z oświadczeń i wywiadu środowiskowego wynikało, że żona pomagała mu w codziennych sprawach: zaprowadzała do lekarza, robiła zakupy, gotowała, podawała posiłki i leki, sprzątała oraz załatwiała sprawy urzędowe. Mąż, choć posiadał białą laskę, nie potrafił się nią posługiwać. Był jednak w stanie samodzielnie wykonywać czynności higieniczne, ubierać się i jeść. Mógł także pozostawać sam w domu przez okres do siedmiu godzin, nie wymagał stałej rehabilitacji, nie był osobą leżącą i zachowywał kontakt logiczny.

Kluczowa interpretacja NSA – co decyduje o tzw. związku przyczynowym i przyznaniu świadczenia?

W związku z toczącym się sporem na skutek nie przyznania świadczenia sprawa ostatecznie trafiła na wokandę i dotarła do samego Naczelnego Sądu Administracyjnego. Tak więc w sprawie zapadł wyrok NSA z dnia 13 lutego 2026 r., sygn. I OSK 191/25

Naczelny Sąd Administracyjny w swoim stanowisku podkreślił, że brak aktywności zawodowej opiekuna musi być spowodowany w sposób bezpośredni i ścisły koniecznością sprawowania opieki. Wymiar tej opieki musi obiektywnie wymuszać rezygnację z pracy lub wykluczać jej podjęcie.

W innym interesującym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 2 października 2025 r., II SA/Po 384/25, podkreślono, że przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie zakreśla żadnych ram czasowych, co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki, warunkiem jest jednak, by stan ten w odniesieniu do tego samego niepełnosprawnego i jego opiekuna trwał. Niemniej jednak należy też mieć na uwadze inne pogląd sądu, mianowicie, że: okoliczność, że dana osoba rezygnuje z zatrudnienia albo nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie stanowi więc sama w sobie wystarczającej przesłanki nabycia prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Koniecznym jest bowiem, aby rezygnacja z zatrudnienia lub jego podjęcia była powiązana z celem, jakim jest sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Niezbędne jest zatem istnienie związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki. Aby można było przyznać stronie specjalny zasiłek opiekuńczy, w rezultacie kluczowe znaczenie ma zbadanie okoliczności i powodów tej rezygnacji. Nadto należy ustalić, że zachodzi wyraźny i bezpośredni związek czasowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą najbliższą. Tym samym przyznanie świadczenia rodzinnego w tej formie wymagało spełnienia m.in. przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub jego niepodejmowania w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 marca 2025 r. I OSK 512/24).

Dlaczego w tej konkretnej sprawie odmówiono? Jakich kluczowych elementów zabrakło do przyznania świadczenia?

NSA uznał, że w analizowanym przypadku materiał dowodowy nie potwierdza, by konieczność opieki nad mężem wymuszała na wnioskodawczyni rezygnację z pracy. Zakres jej zaangażowania, przy uwzględnieniu stanu zdrowia i poziomu samodzielności męża, nie wykluczał podjęcia aktywności zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze godzin. Sąd wskazał, że fakt, iż mąż mógł pozostawać sam przez kilka godzin, przeczy tezie o konieczności permanentnej obecności opiekunki. Czynności takie jak podawanie leków, pomiary cukru, stosowanie diety czy ćwiczenia pamięciowe – zdaniem sądu – nie wymagają pełnej, całodobowej dyspozycyjności. NSA zauważył również, że problem z poruszaniem się męża wynikał z jego osobistego wyboru nieużywania białej laski, a nie z absolutnej niemożności. Wnioskodawczyni wykonuje czynności związane z opieką, ale – w ocenie sądu – nie świadczy to o całkowitej zależności męża, wymagającej nieustannej obecności żony.

W konsekwencji powyższej analizy NSA oddalił skargę kasacyjną, utrzymując w mocy wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, który zgodził się z decyzją organów administracyjny. Sądy uznały, że w tej konkretnej sytuacji nie można stwierdzić bezpośredniego związku między niepodejmowaniem pracy a sprawowaniem opieki.

Orzeczenie NSA z 13 lutego 2026 roku (sygn. I OSK 191/25) jasno precyzuje, że samo sprawowanie opieki nad osobą z orzeczeniem o niepełnosprawności nie jest równoznaczne z automatycznym prawem do świadczenia pielęgnacyjnego. Decydujące znaczenie ma obiektywny wymiar tej opieki, który musi w sposób oczywisty uniemożliwiać podjęcie lub kontynuację pracy zarobkowej. Organy przy rozpatrywaniu wniosków muszą dokładnie badać konkretne okoliczności: stan zdrowia i samodzielność podopiecznego, rodzaj i czasochłonność wykonywanych czynności oraz możliwość pozostawienia osoby niepełnosprawnej bez bezpośredniego nadzoru. Przypadek ten uczy, że dla przyznania świadczenia kluczowe jest wykazanie, że opieka wypełnia czas i wymaga dyspozycyjności w stopniu uniemożliwiającym jakąkolwiek aktywność zawodową.

Źródło: Wyrok NSA z dnia 13 lutego 2026 r., sygn. I OSK 191/25