Duża nowelizacja prawa karnego. Zmiany obejmują m.in. wzmocnienie prawa do obrony, ograniczenie stosowania tymczasowego aresztu czy zakaz wykorzystywania dowodów zdobytych nielegalnie

• Większe prawo do obrony na wszystkich etapach postępowania
• Zmiany dotyczące stosowania tymczasowego aresztu
• Dowody zdobyte nielegalnie nie będą uznawane za dowód w procesie
• Dożywocia wyłącznie z możliwością ubiegania się o warunkowe zwolnienie
• Zwiększenie decyzyjności sędziów
• Wyższe kary za utrudnianie lub uniemożliwienie przetargu
• Zestawienie rozwiązań planowanych w projekcie i proponowane środki realizacji

Ministerstwo Sprawiedliwości przygotowało projekt nowelizacji Kodeksu karnego i Kodeksu postępowania karnego. Celem projektu jest dostosowanie przepisów do konstytucyjnych i europejskich standardów. Proponowane zmiany mają wzmocnić prawa obywateli. Ich podstawą jest zobowiązanie do odbudowy wymiaru sprawiedliwości opartego na prawach człowieka. Zdaniem ustawodawcy system ten powinien wzbudzać zaufanie obywateli oraz zapewniać, że wszystkie procedury są przejrzyste.

Szereg zmian polega również na modyfikacji rozwiązań nieposiadających wcześniej swych konstrukcyjnych odpowiedników. Ponadto jednym z głównych celów projektu w części procesowej jest osiągnięcie stanu pełnego wdrożenia dyrektyw Unii Europejskiej dotyczących harmonizacji praw procesowych oskarżonego, w tym prawa dostępu do adwokata, gwarancji procesowych dla dzieci i pomocy prawnej z urzędu. Planowany termin przyjęcia projektu przez rząd to pierwszy kwartał 2025 r.

Ministerstwo Sprawiedliwości wydało komunikat w tej sprawie. Wskazując, że w projekcie znajdują się zmiany, które wprowadzą m.in.:

Większe prawo do obrony na wszystkich etapach postępowania

Jest to prawo gwarantowane w tzw. dyrektywach obrończych, które Polska zobowiązała się przyjąć (dyrektywę 2013/48 do listopada 2016 r., a dyrektywę 2016/1919 do maja 2019 r.). A zatem:

• Każdy podejrzany będzie miał dostęp do obrońcy przed pierwszym przesłuchaniem oraz zagwarantowaną poufność kontaktów.
• Każdy podejrzany, bez względu na swoje zasoby finansowe czy pozycję społeczną, będzie miał prawo do poufnego kontaktu z obrońcą.
• Uzyskanie pomocy prawnej z urzędu będzie ułatwione. Adwokaci i radcowie prawni będą mieli obowiązek pełnienia dyżurów. Za ich pomoc zapłaci Skarb Państwa.

Wprowadzenie zaproponowanych zmian w prawie karnym może zatrzymać postępowanie naruszeniowe prowadzone przez Komisję Europejską. Wdrożenie unijnych dyrektyw jest konieczne do zrealizowania tzw. kamieni milowych oraz z uwagi na rozpoczynającą się 1 stycznia 2025 r. prezydencję Polski w Radzie Unii Europejskiej.

Zmiany dotyczące stosowania tymczasowego aresztu

Maksymalny czas przebywania w areszcie będzie skrócony z 24 do 12 miesięcy. Aby przedłużyć areszt konieczne będzie przedstawienie dowodu o sprawnym przebiegu śledztwa. Jeżeli sąd uzna, że postępowanie jest źle prowadzone, będzie mógł odmówić przedłużenia tymczasowego aresztowania.

Zagrożenie surową karą nie będzie mogło być jedyną przesłanką pozwalającą na zastosowanie tymczasowego aresztu. Wzięcie pod uwagę wysokości kary przy ocenie zagrożenia utrudniania postępowania będzie możliwe, jeśli maksymalna grożąca oskarżonemu wynosić będzie przynajmniej 10 lat pozbawienia wolności lub sąd I instancji wymierzył karę przynajmniej 3 lat pozbawienia wolności.

Dowody zdobyte nielegalnie nie będą uznawane za dowód w procesie

Projekt wprowadza zasadę, że dowody uzyskane w wyniku łamania prawa nie będą uznawane za dowód w procesie. Chodzi np. o nielegalne podsłuchy.

Nadal będzie dopuszczalne, na zasadach określonych w kodeksie, posługiwanie się materiałami zgromadzonymi przy okazji wykonywania czynności operacyjno-rozpoznawczych. Proponowane zmiany nie wpłyną na efektywność pracy służb państwowych.

Dożywocia wyłącznie z możliwością ubiegania się o warunkowe zwolnienie

Nowela zwiera zmiany dotyczące kary dożywocia. Otóż sądy nadal będą mogły orzekać karę dożywocia, ale z możliwością ubiegania się o warunkowe zwolnienie po odbyciu 25 lat kary pozbawienia wolności

W ten sposób zostanie przywrócony sprawiedliwy, humanitarny wymiar polskiego prawa. Kara musi być adekwatna do popełnionego czynu, ale nie może pozbawiać szansy na resocjalizację skazanego. Prawo nie może być tylko surowe. Musi być także sprawiedliwe, oparte na zasadzie proporcjonalności i szacunku dla ludzkiej godności.

Zwiększenie decyzyjności sędziów

Obecnie prokuratorzy mogą decydować o wielu kwestiach procesowych, np. mogą wnioskować o całkowite lub częściowe wyłączenie jawności rozprawy czy nadzwyczajne złagodzenie kary w przypadku osoby, która poszła na współpracę z organami ścigania. Mają także możliwość sprzeciwu wobec zastosowania systemu dozoru elektronicznego. Decydujący głos w tych sprawach będzie należał do sędziów, a nie prokuratorów.

Wyższe kary za utrudnianie lub uniemożliwienie przetargu

Kolejna zmiana dotyczy przetargów. Za utrudnianie przetargu publicznego będzie kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.

Utrudnianie przetargu publicznego jest obecnie przestępstwem zagrożonym karą do 3 lat pozbawienia wolności. Zdaniem ustawodawcy jest to zbyt łagodna sankcja, szczególnie przy intensywnym rozporządzaniu finansowymi środkami unijnymi, m.in. KPO.

Zestawienie rozwiązań planowanych w projekcie i proponowane środki realizacji

Najistotniejsze projektowane rozwiązania w zakresie zmian w Kodeksie karnym:
1) zmiana norm reakcji karnoprawnej przez m.in. eliminację nieuzasadnionego ograniczenia swobody sędziowskiej oraz nadanie art. 37a k.k. charakteru uzupełniającego o kary nieizolacyjnie ustawowego zagrożenia przewidzianego dla występków, których górna granica wynosi 8 lat pozbawienia wolności;
2) racjonalne ukształtowanie dyrektyw wymiaru kary w zakresie prewencji indywidualnej i generalnej oraz wyeliminowanie katalogu okoliczności łagodzących i obciążających;
3) rozszerzenie zasady ultima ratio kary pozbawienia wolności na wszystkie przypadki, w których przewidziana jest możliwość wyboru rodzaju kary oraz wprowadzenie zasady dopuszczającej możliwość wymierzenia kary dożywotniego pozbawienia wolności i kary pozbawienia wolności w wysokości przekraczającej 15 lat tylko wtedy, gdy zachodzą wyjątkowe okoliczności;
4) wyeliminowanie ograniczenia decyzyjności sądu stanowiskiem prokuratora w zakresie decyzji o nadzwyczajnym złagodzeniu kary oraz warunkowym zawieszeniu jej wykonania wobec sprawcy współdziałającego w popełnieniu przestępstwa;
5) wprowadzenie dla recydywy pojedynczej obostrzenia fakultatywnego przez możliwość wymierzenia kary w wysokości do górnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę, a dla recydywy wielokrotnej obostrzenia w dolnej granicy wymiaru kary w wysokości powyżej dolnej granicy ustawowego zagrożenia oraz fakultatywnego obostrzenia w górnej granicy kary;
6) wyeliminowanie przy karze dożywotniego pozbawienia wolności możliwości obostrzenia przesłanek formalnych oraz orzekania zakazu warunkowego zwolnienia, a także wprowadzenie przy warunkowym zwolnieniu okresu próby 10 lat;
7) wprowadzenie jednego minimum formalnego przy warunkowym zwolnieniu (po odbyciu co najmniej połowy kary) oraz wyeliminowanie z katalogu surowszych warunków formalnych warunkowego zwolnienia sprawcy, który bezprawnie utrudniał wykonanie kary pozbawienia wolności;
8) wskazanie, że podstawą przedłużenia terminu przedawnienia jest wszczęcie postępowania przeciwko osobie (obecnie wszczęcie postępowania);
9) modyfikacja sankcji w art. 190 § 1 k.k., 270a § 2 k.k., art. 271a § 2 k.k., art. 277a § 1 i 2 k.k. oraz art. 305 § 1 k.k.;
10) uchylenie § 1a w art. 233 k.k. obejmującego jedynie sytuacje, które nie uzasadniają łagodniejszej penalizacji oraz § 4a w art. 233 k.k., który nietrafnie wiąże sankcje karne z zachowaniami nieumyślnymi.

Najistotniejsze projektowane rozwiązania w zakresie zmian w Kodeksie postępowania karnego:
1) poszerzenie zakresu dostępu do bezpłatnej pomocy tłumacza dla oskarżonego, który nie włada w wystarczającym stopniu językiem polskim lub jest głuchy lub niemy;
2) poszerzenie zakresu dostępu do akt sprawy dla podejrzanego i jego obrońcy w związku z wnioskiem o zastosowanie lub przedłużenie tymczasowego aresztowania oraz zapewnienie zatrzymanemu i jego obrońcy dostępu do akt postępowania;
3) zmiana definicji podejrzanego na osobę, co do której zebrane dowody dostatecznie uzasadniają podejrzenie popełnienia przez nią przestępstwa i wobec której podjęto czynność procesową ukierunkowaną na jej ściganie;
4) przyznanie zatrzymanemu prawa do skorzystania z pomocy obrońcy i ustanowienie obowiązku pełnienia dyżurów przez adwokatów i radców prawnych, których koszty pomocy będą ponoszone przez Skarb Państwa;
5) wprowadzenie regulacji realizujących prawo podejrzanego do przesłuchania z udziałem obrońcy, a w związku z tym skrócenie i odformalizowanie procedury wyznaczania obrońcy z urzędu w tym zakresie;
6) wprowadzenie zasady obowiązkowego udziału obrońcy przy przesłuchaniu podejrzanego, który nie ukończył 18 lat oraz obowiązku utrwalenia tego przesłuchania za pomocą urządzenia rejestrującego obraz i dźwięk;
7) wprowadzenie zakazu dowodowego co do wyjaśnień uzyskanych z naruszeniem przepisów regulujących prawo podejrzanego do przesłuchania z udziałem obrońcy;
8) wyeliminowanie sprzeciwu prokuratora: na cofnięcie wniosku o ściganie po rozpoczęciu przewodu, wstrzymującego wykonalność postanowienia sądu o zmianie tymczasowego aresztowania na poręczenie majątkowe oraz wobec wyłączenia jawności rozprawy, a także wyeliminowanie: możliwości prowadzenia postępowania o przestępstwo groźby karalnej mimo niezłożenia wniosku o ściganie oraz wymogu udzielenia zgody przez prokuratora na
uwzględnienie przez sąd wniosku o dobrowolne poddanie się karze i wprowadzenie warunku braku sprzeciwu prokuratora obecnego na rozprawie;
9) uproszczenie procedury wnoszenia subsydiarnego aktu oskarżenia przez odstąpienie od konieczności zaskarżania do prokuratora nadrzędnego postanowienia o zaniechaniu ściągania;
10) wyeliminowanie możliwości zastrzeżenia przez prokuratora obecności przy kontaktach podejrzanego z obrońcą i kontroli korespondencji podejrzanego z obrońcą do 14 dni od dnia tymczasowego aresztowania;
11) wprowadzenie możliwości – w miejsce obowiązku – sporządzania uzasadnień wyroków na formularzu według ustalonego wzoru;
12) wprowadzenie możliwości wniesienia zażalenia także na odmowę sporządzenia odpisów lub kopii akt postępowania przygotowawczego; oraz dodanie tego uprawnienia dla zatrzymanego;
13) wprowadzenie zasady niedopuszczalności przeprowadzenia i wykorzystania dowodu uzyskanego dla celów postępowania karnego za pomocą czynu zabronionego;
14) doprecyzowanie zasad dopuszczalności wykorzystania dowodu uzyskanego podczas stosowania kontroli operacyjnej oraz kontroli i utrwalania treści rozmów;
15) objęcie zakresem procedury zwolnienia z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej także tłumaczy przysięgłych i wprowadzenie zasady wykonalności postanowienia w tym zakresie po prawomocności;
16) wprowadzenie zażalenia na decyzję o przeprowadzeniu wyjęcia zwłok z grobu oraz wprowadzenie zasady wykonalności postanowienia po prawomocności;
17) wyeliminowanie zdalnych posiedzeń aresztowych;
18) zmiana przesłanki szczególnej stosowania tymczasowego aresztowania w postaci surowości kary przez podwyższenie górnej granicy ustawowego zagrożenia karą za występek z 8 do 10 lat pozbawienia wolności, podwyższenie skazania na karę pozbawienia wolności z 3 lat do powyżej 3 lat, badanie obawy utrudniania prawidłowego toku postępowania w związku z surowością grożącej kary oraz wprowadzenie maksymalnego czasu trwania tymczasowego aresztowania na tej podstawie do wydania wyroku przez sąd pierwszej instancji – do 12 miesięcy;
19) podwyższenie zagrożenia karą pozbawienia wolności z roku do 2 lat wyłączającego (co do zasady) możliwość stosowania tymczasowego aresztowania;
20) doprecyzowanie przesłanek i oceny wniosków o przedłużenie stosowania tymczasowego aresztowania;
21) uchylenie środka zapobiegawczego zakazu zbliżania się, zakazu kontaktu lub zakazu publikacji w sprawach o przestępstwo popełnione w stosunku do członka personelu medycznego;
22) wyeliminowanie uzależnienia możliwości wydania listu żelaznego na etapie postępowania przygotowawczego od decyzji prokuratora;
23) wyeliminowanie możliwości dalszego orzekania w sprawie po przerwie lub odroczeniu w przypadku zmiany członka
orzekającego składu wieloosobowego;
24) wyeliminowanie instytucji narady wstępnej i wyroku częściowego;
25) wydłużenie terminu do wniesienia apelacji do 30 dni w sprawach, w których doszło do przedłużenia terminu do sporządzenia uzasadnienia;
26) poszerzenie reguły ne peuis w zakresie dotyczącym skazania w przypadku warunkowego umorzenia postępowania w pierwszej instancji oraz zaostrzenia kary przez wymierzenie kary dożywotniego pozbawienia wolności;
27) wyeliminowanie możliwości wnoszenia przez Prokuratora Generalnego w sprawach o zbrodnie kasacji z powodu niewspółmierności kary;
28) wydłużenie z roku do 3 lat terminu przedawnienia roszczeń o odszkodowanie za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie – analogicznie w Kodeksie postępowania w sprawach o wykroczenia;
29) podwyższenie kwoty stanowiącej górną granicę należności dla świadka z tytułu wynagrodzenia za utracony zarobek lub dochód z powodu stawiennictwa na wezwanie sądu lub organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze z 4,6% do 11% kwoty bazowej dla osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe – analogicznie w postępowaniu cywilnym.

Najistotniejsze projektowane rozwiązania w zakresie zmian w Kodeksie karnym wykonawczym:
1) wyeliminowanie sprzeciwu prokuratora wobec postanowienia sądu i decyzji komisji penitencjarnej o udzieleniu zezwolenia na odbycie kary w systemie dozoru elektronicznego oraz wobec postanowienia o wstrzymaniu wykonania orzeczenia skutkującego zwolnieniem skazanego z aresztu śledczego lub zakładu karnego, który wstrzymuje wykonanie tego postanowienia lub decyzji do czasu uprawomocnienia;
2) uchylenie instytucji postanowienia stwierdzającego, że skazany bezprawnie utrudniał wykonanie kary pozbawienia wolności;
3) wyeliminowanie obowiązkowego udziału prokuratora w posiedzeniach sądu i komisji penitencjarnej w przedmiocie zezwolenia na odbycie kary w systemie dozoru elektronicznego oraz posiedzeniach sądu w przedmiocie udzielenia warunkowego zwolnienia i odwołania warunkowego zwolnienia.

W zakresie zmian w Kodeksie postępowania w sprawach o wykroczenia – poszerzenie przesłanek uchylenia prawomocnego mandatu karnego o przypadki jeżeli, w związku z jego nałożeniem dopuszczono się czynu zabronionego, a istnieje uzasadniona podstawa do przyjęcia, że mogło to mieć wpływ na treść prawomocnego mandatu karnego oraz po jego uprawomocnieniu ujawnią się nowe fakty lub dowody wskazujące na to, że ukarany nie popełnił czynu.
W zakresie zmian w ustawie o ochronie i pomocy dla pokrzywdzonego i świadka – poszerzenie środków ochrony i pomocy o zapewnienie systemowego wsparcia dla ofiar przestępstw o charakterze terrorystycznym.
W zakresie zmian w ustawie – Prawo o ustroju sądów wojskowych, w ustawie – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz w ustawie – Prawo o prokuraturze – wyeliminowanie możliwości stosowania dowodów uzyskanych w wyniku kontroli operacyjnych lub kontroli i utrwalania rozmów na potrzeby ustalenia dopuszczenia się deliktów dyscyplinarnych przez sędziów i prokuratorów.
W zakresie zmian w ustawie o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa – powiązanie zaostrzenia odpowiedzialności karnej, o której mowa w art. 72 tej ustawy, z czynami popełnionymi zarówno w czasie jak i w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium Ukrainy.