Dożywocie. Co to za umowa i jakie ma skutki?

• Czym jest umowa o dożywocie?
• W jakiej formie zawiera się umowę o dożywocie?
• Co z dożywociem w przypadku sprzedaży nieruchomości?
• Kto może żądać uznania umowy o dożywocie za bezskuteczną?
• Czy prawo dożywocia przechodzi na spadkobierców?
• Czy umowa dożywocia zwalnia z zachowku?
• Czy dożywocie można zamienić na rentę?

Czym jest umowa o dożywocie?

Najprościej rzec ujmując umowa dożywocia polega na przeniesieniu przez zbywcę na rzecz nabywcy prawa własności nieruchomości w zamian za zapewnienie dożywotniego utrzymania.

W braku odmiennej umowy nabywca powinien przyjąć zbywcę  jako domownika, dostarczać mu wyżywienie, ubranie, mieszkanie, światło i opał oraz zapewniać mu odpowiednią pomocy i pielęgnowania w chorobie. 

Nabywca nieruchomości w umowie dożywocia może zobowiązać się do obciążenia jej na rzecz zbywcy użytkowaniem, którego wykonywanie jest ograniczone do części nieruchomości, służebnością mieszkania lub inną służebnością osobistą albo do spełnienia powtarzających się świadczeń w pieniądzach lub w rzeczach oznaczonych co do gatunku. Należy przy tym pamiętać, iż przy użytkowanie, służebność osobista oraz uprawnienie do powtarzających się świadczeń należą do treści prawa dożywocia.

W jakiej formie zawiera się umowę o dożywocie?

Umowa o dożywocie powinna zostać zawarta w formie aktu notarialnego.

Co z dożywociem w przypadku sprzedaży nieruchomości?

Przeniesienie własności nieruchomości na podstawie umowy o dożywocie następuje z jednoczesnym obciążeniem nieruchomości prawem dożywocia. Do takiego obciążenia stosuje się odpowiednio przepisy o prawach rzeczowych ograniczonych.

Każdoczesny właściciel nieruchomości ponosi odpowiedzialność za wykonywanie świadczeń objętych treścią zobowiązania, chyba że wymagalność tych świadczeń nastała w czasie, gdy nieruchomość nie była jego własnością.

Kto może żądać uznania umowy o dożywocie za bezskuteczną?

W praktyce może dojść do sytuacji, gdy na skutek umowy o dożywocie dożywotnik stał się niewypłacalny. W takim przypadku osoba, względem której ciąży na dożywotniku ustawowy obowiązek alimentacyjny może żądać uznania umowy o dożywocie za bezskuteczną w stosunku do niej. Co istotne, uprawnienie to przysługuje bez względu na to, czy dożywotnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, oraz bez względu na czas zawarcia umowy.

Pamiętajmy jednak, iż uznania umowy o dożywocie za bezskuteczną nie można żądać po upływie pięciu lat od daty tej umowy.

Czy prawo dożywocia przechodzi na spadkobierców?

Zgodnie z art. 912 Kodeksu cywilnego prawo dożywocia jest niezbywalne. Nie podlega też dziedziczeniu, ponieważ jest ściśle związane z osobą uprawnionego. Wraz ze śmiercią uprawnionego (dożywotnika) prawo dożywocia wygasa. Ustanowione zaś na rzecz kilku osób ulegnie w razie śmierci jednej z tych osób odpowiedniemu zmniejszeniu.

Co w sytuacji, gdy umiera właściciel nieruchomości obciążonej prawem dożywocia? W takim przypadku obowiązki wynikające z umowy dożywocia przejmą jego spadkobiercy. 

Czy umowa dożywocia zwalnia z zachowku?

Zachowek jest określoną częścią udziału spadkowego, który przysługuje najbliższym członkom rodziny spadkodawcy, pominiętym w testamencie. Zstępnym (dzieciom, wnukom itd.), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy należy się połowa wartości udziału spadkowego, który by im przypadał przy dziedziczeniu ustawowym. W przypadku dzieci i niezdolnych do pracy zachowek wynosi 2/3 wartości takiego udziału.  

Zgodnie z Kodeksem cywilnym, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, bądź w postaci świadczenia od fundacji rodzinnej lub mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

W orzecznictwie podkreśla się, iż umowa dożywocia nie jest bezpłatnym przysporzeniem tak jak darowizna. Przy obliczaniu substratu zachowku co do zasady nie uwzględnia się zatem wartości nieruchomości przekazanej w drodze umowy o dożywocie (jeżeli oczywiście nie jest to umowa pozorna).

Czy dożywocie można zamienić na rentę?

Jest to możliwe, gdy z jakichkolwiek powodów wytworzą się między dożywotnikiem a zobowiązanym takie stosunki, że nie można wymagać od stron, żeby pozostawały nadal w bezpośredniej ze sobą styczności. Wówczas sąd na żądanie jednej z nich zamieni wszystkie lub niektóre uprawnienia objęte treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tych uprawnień.

Ponadto, gdy zobowiązany z tytułu umowy o dożywocie zbył otrzymaną nieruchomość, dożywotnik może żądać zamiany prawa dożywocia na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tego prawa.