Wyłączenie sędziego w procesie karnym. Kiedy ma miejsce i jak złożyć stosowny wniosek?

• Wyłączenie sędziego w polskim prawie
• Z mocy prawa
• Na wniosek

Wyłączenie sędziego w polskim prawie

Zgodnie z art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Dodatkowo, organy prowadzące postępowanie karne są obowiązane badać oraz uwzględniać okoliczności przemawiające zarówno na korzyść, jak i na niekorzyść oskarżonego (art. 4 k.p.k.). 

Polski kodeks postępowania karnego wyróżnia dwie formy, w oparciu o które sędzia orzekający w sprawie podlega wyłączeniu – z mocy prawa (iudex inhabilis) lub na wniosek (iudex suspectus). 

Z mocy prawa

Wyłączenie sędziego z mocy prawa następuje automatycznie i nie wymaga dla swej skuteczności złożenia żadnego wniosku. Art. 40 k.p.k. zawiera zamknięty katalog okoliczności ze względu na które sędziego trzeba wyłączyć. O wyłączeniu sędziego decyduje sąd, przed którym toczy się postępowanie (art. 42 k.p.k.).

Wyłączenie sędziego z ustawy od udziału w sprawie następuje, jeśli:

1. sprawa dotyczy tego sędziego bezpośrednio;
2. jest małżonkiem strony lub pokrzywdzonego albo ich obrońcy, pełnomocnika lub przedstawiciela ustawowego albo pozostaje we wspólnym pożyciu z jedną z tych osób;
3. jest krewnym lub powinowatym w linii prostej, a w linii bocznej aż do stopnia pomiędzy dziećmi rodzeństwa osób wymienionych w pkt 2 albo jest związany z jedną z tych osób węzłem przysposobienia, opieki lub kurateli;
4. był świadkiem czynu, o który sprawa się toczy, albo w tej samej sprawie był przesłuchany w charakterze świadka lub występował jako biegły;
5. brał udział w sprawie jako prokurator, obrońca, pełnomocnik, przedstawiciel ustawowy strony, albo prowadził postępowanie przygotowawcze;
6. brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia lub wydał zaskarżone zarządzenie;
7. brał udział w wydaniu orzeczenia, które zostało uchylone;
8. brał udział w wydaniu orzeczenia, co do którego wniesiono sprzeciw;
9. prowadził mediację.

Powody wyłączenia trwają mimo ustania uzasadniającego je małżeństwa, wspólnego pożycia, przysposobienia, opieki lub kurateli. Ponadto, sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego wnioskiem o wznowienie, zaskarżonego w trybie kasacji lub objętego skargą nadzwyczajną, nie może orzekać co do tego wniosku, kasacji lub skargi (art. 40 k.p.k.). 

Jeśli z jakiejkolwiek przyczyny sędzia nie zostałby wyłączony z mocy prawa to orzeczenie wydane przez takiego sędziego jest bezwzględnie wadliwe (art. 439 § 1 pkt. 1 oraz 523 § 1 k.p.k.). W przypadku uprawomocnienia się takiego orzeczenia postępowanie podlega wznowieniu z urzędu (art. 542 § 3 k.p.k.).

Na wniosek

Wyłączenie sędziego na wniosek następuje na podstawie art. 41 k.p.k. Sędzia ulega wyłączeniu, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie (iudex suspectus). Wniosek o wyłączenie sędziego, zgłoszony po rozpoczęciu przewodu sądowego, pozostawia się bez rozpoznania, chyba że przyczyna wyłączenia powstała lub stała się stronie wiadoma dopiero po rozpoczęciu przewodu (art. 41 § 2 k.p.k.).

Wniosek dotyczący wyłączenia sędziego (iudex suspectus) może zostać sporządzony przez stronę samodzielnie i nie jest obwarowany przymusem adwokacko-radcowskim. 

Konsekwencją niewyłączenia się sędziego lub bezzasadne oddalenie wniosku o jego wyłączenie powoduje zaistnienie względnej przyczyny odwoławczej (art. 438 pkt. 2 k.p.k.).