Zaniżona renta rodzinna. Wyrok SK 140/20 może mieć znaczenie także po śmierci świadczeniobiorcy

• Na czym polegał problem?
• Dlaczego może to wpływać na rentę rodzinną?
• Kogo może dotyczyć problem?
• Śmierć emeryta nie zawsze kończy problem
• Jakie dokumenty warto sprawdzić?
• Co może zrobić osoba pobierająca rentę rodzinną?

Na czym polegał problem?

Od 1 stycznia 2013 r. przy obliczaniu emerytury powszechnej w określonych przypadkach stosowano art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. Przepis przewidywał pomniejszenie podstawy obliczenia emerytury o sumę kwot wcześniej pobranych emerytur. W praktyce oznaczało to, że osoba, która wcześniej korzystała z przysługującej jej emerytury, po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego mogła otrzymać niższe świadczenie. Szczególnie istotne było to dla osób, które podjęły decyzję o przejściu na wcześniejszą emeryturę, zanim przepisy przewidujące takie pomniejszenie zostały ogłoszone i weszły w życie, czyli wniosek o emeryturę wcześniejszą złożyły przed 6 czerwca 2012 roku. Trybunał Konstytucyjny w wyroku SK 140/20 zakwestionował stosowanie tego mechanizmu wobec określonej grupy osób. Kluczowe znaczenie ma data złożenia wniosku o wcześniejsze świadczenie oraz indywidualna sytuacja konkretnego emeryta. Wyrok nie oznacza automatycznego przeliczenia wszystkich emerytur.

Dlaczego może to wpływać na rentę rodzinną?

Wysokość renty rodzinnej zależy od świadczenia, które przysługiwało osobie zmarłej. Jeżeli do renty rodzinnej uprawniona jest jedna osoba, wynosi ona 85 proc. świadczenia zmarłego. Przy dwóch osobach uprawnionych jest to 90 proc., a przy trzech lub większej liczbie osób – 95 proc. Jeżeli więc podstawą obliczenia renty rodzinnej była emerytura ustalona w zaniżonej wysokości, niższa może być również renta rodzinna. Zależność jest prosta: im niższe świadczenie stanowiące podstawę obliczenia, tym niższa renta rodzinna.

Kogo może dotyczyć problem?

Szczególnej analizy wymagają sprawy osób, które:

• urodziły się w latach 1954-1966 – w przypadku kobiet;
• urodziły się w latach 1949-1952 oraz 1954-1961 – w przypadku mężczyzn;
• pobierały wcześniejszą emeryturę, a wniosek o jej przyznanie złożyły przed 6 czerwca 2012 roku;
• uzyskały ją m.in. w związku z pracą w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze;
• następnie przeszły na emeryturę powszechną;
• prawo do emerytury powszechnej nabyły po 31 grudnia 2012 roku;
• miały pomniejszoną podstawę obliczenia emerytury powszechnej o wcześniej pobrane świadczenia;
• po ich śmierci członkowie rodziny uzyskali prawo do renty rodzinnej.

Samo pobieranie wcześniejszej emerytury nie oznacza jednak automatycznie, że dana sprawa jest objęta skutkami wyroku TK SK 140/20. Konieczne jest sprawdzenie podstawy prawnej przyznania świadczenia, daty złożenia wniosku oraz treści decyzji ZUS.

Śmierć emeryta nie zawsze kończy problem

Renta rodzinna jest odrębnym świadczeniem przysługującym członkom rodziny, ale jej wysokość jest bezpośrednio związana z sytuacją emerytalną osoby zmarłej. Dlatego śmierć emeryta nie musi oznaczać, że kwestia prawidłowego obliczenia jego emerytury traci znaczenie. Jeżeli świadczenie zmarłego zostało ustalone nieprawidłowo, należy zbadać, czy miało to wpływ na wysokość renty rodzinnej. Należy przy tym odróżnić ewentualne roszczenia dotyczące zaniżonej emerytury za okres życia zmarłego od prawa członków rodziny do prawidłowo ustalonej renty rodzinnej. Są to odrębne zagadnienia, które mogą wymagać różnych działań prawnych.

Jakie dokumenty warto sprawdzić?

Podstawą analizy są przede wszystkim decyzje ZUS dotyczące świadczeń zmarłego oraz decyzja o przyznaniu renty rodzinnej.

Warto sprawdzić:

• decyzję o przyznaniu wcześniejszej emerytury;
• datę złożenia wniosku o wcześniejsze świadczenie;
• decyzję o przyznaniu emerytury powszechnej;
• sposób obliczenia emerytury powszechnej, w szczególności zastosowanie pomniejszenia o wcześniej pobrane emerytury;
• decyzję o przyznaniu renty rodzinnej;
• decyzję waloryzacyjne.

Najważniejsze jest ustalenie, czy emerytura, która została uwzględniona przy ustalaniu renty rodzinnej, została obliczona prawidłowo.

Co może zrobić osoba pobierająca rentę rodzinną?

Pierwszym krokiem powinna być analiza historii świadczeń osoby zmarłej. W szczególności należy ustalić, kiedy przeszła ona na wcześniejszą emeryturę, na jakiej podstawie ją otrzymała oraz w jaki sposób ZUS obliczył późniejszą emeryturę powszechną. Jeżeli z dokumentów wynika, że przy obliczeniu emerytury zastosowano mechanizm zawarty w art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, którego dotyczył wyrok SK 140/20, warto sprawdzić, czy i w jaki sposób wysokość tego świadczenia wpłynęła na rentę rodzinną. Każda sprawa wymaga indywidualnej oceny. Znaczenie mają zarówno przepisy obowiązujące w chwili przejścia na wcześniejszą emeryturę, jak i późniejsze decyzje ZUS dotyczące emerytury powszechnej oraz renty rodzinnej. Nie każda renta rodzinna po takim emerycie będzie wymagała przeliczenia. Jeżeli jednak historia świadczeń zmarłego wskazuje na zastosowanie mechanizmu objętego wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, sprawdzenie dokumentacji może mieć bezpośrednie znaczenie dla wysokości obecnie wypłacanego świadczenia.