Tylko rzeczywista przerwa zwalnia z ubezpieczenia

Taki wyrok wydał Sąd Najwyższy 11 stycznia 2005 r. (sygn. akt I UK 105/04, OSNP 2005/13/198) na podstawie następującego stanu faktycznego. Danuta S. prowadzi nieprzerwanie od 1 listopada 1994 r. (wpisaną do ewidencji prowadzonej przez urząd miejski) działalność gospodarczą, ostatnio w zakresie krawiectwa lekkiego i ciężkiego (usług oraz produkcji), skupu i sprzedaży artykułów przemysłowych, sprzedaży dewocjonaliów, a także handlu obwoźnego. W 2002 r. zgłosiła w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych wykreślenie z ubezpieczenia w okresach: od 1 maja, od 1 czerwca, od 8 lipca, od 15 sierpnia, od 16 września, od 5 października, od 20 listopada i od 20 grudnia. Danuta S. przerw w prowadzeniu działalności nie zgłosiła ani w ewidencji, ani w urzędzie skarbowym.

Decyzją z 5 marca 2003 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że Danuta S. podlegała od 1 maja 2002 r. ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej w zakresie krawiectwa. Decyzją tą ZUS odmówił wyłączenia z okresu podlegania ubezpieczeniom społecznym ww. okresów, w których nie prowadziła o­na działalności gospodarczej. Danuta S. wniosła odwołanie od decyzji. Nie zostało o­no uwzględnione. Również apelacja i kasacja Danuty S. zostały oddalone.

W myśl art. 8 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność uważa się:

• osobę prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie przepisów o działalności gospodarczej lub innych przepisów szczególnych,

• twórcę i artystę,

• osobę prowadzącą działalność w zakresie wolnego zawodu:

– w rozumieniu przepisów o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne,

– z której przychody są przychodami z działalności gospodarczej w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych,

• wspólnika jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz wspólników spółki jawnej, komandytowej lub partnerskiej.

Z art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej: ustawa o s.u.s.) wynika, że osoby prowadzące pozarolniczą działalność podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, a na podstawie art. 12 tej ustawy także ubezpieczeniu wypadkowemu. Dla osób prowadzących pozarolniczą działalność (objętych obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi) dobrowolne jest natomiast ubezpieczenie chorobowe, co wynika z art. 11 ust. 2 ustawy o s.u.s.

Obowiązek ubezpieczenia trwa – w myśl art. 13 pkt 4 ustawy o s.u.s. – od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia zaprzestania wykonywania tej działalności. Takie sformułowanie budzi wiele wątpliwości.

Z ustawy o swobodzie działalności gospodarczej i przed nią obowiązującej ustawy – Prawo działalności gospodarczej wynika, że działalnością gospodarczą jest m.in. zarobkowa działalność wytwórcza, handlowa, usługowa wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły. Rozpoczęcie tej działalności, jak również jej zaprzestanie, wymaga podjęcia określonych przepisami czynności. Na przedsiębiorcy spoczywa wiele obowiązków względem różnych instytucji i organów.

WARTO WIEDZIEĆ

W analizowanej sytuacji Danu-ta S. zgłosiła rozpoczęcie prowadzenia działalności organowi ewidencyjnemu. W spornym okresie (rok 2002) na podstawie ustawy – Prawo działalności gospodarczej konieczne było informowanie ww. organu o każdej zmianie stanu faktycznego i prawnego odnoszącej się do przedsiębiorcy i wykonywanej przez niego działalności gospodarczej powstałej po dniu dokonania wpisu do ewidencji działalności gospodarczej. Zawiadomienie o zaprzestaniu wykonywania działalności powodowało wykreślenie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej. Danuta S. nie zawiadomiła organu ewidencyjnego o żadnej zmianie ani o zaprzestaniu prowadzenia działalności.

Sąd Najwyższy rozpatrując sprawę Danuty S. podkreślił, że wpis do ewidencji nie tylko legalizuje wykonywanie działalności gospodarczej, ale też wyznacza czasowe granice bycia przedsiębiorcą. To ma z kolei znaczenie dla określenia granic czasowych przymusu ubezpieczenia. Sąd Najwyższy zaznaczył, że należy je, inaczej niż wynikało to z praktyki ukształtowanej na gruncie przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin, pojmować – w regule – formalnie. Zdaniem sądu przemawiają za tym liczne argumenty, m.in. w myśl art. 37 ust. 2 organy właściwe do wydawania uprawnień na prowadzenie działalności gospodarczej przekazują jednostce organizacyjnej ZUS kopie uprawnień udzielonych osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym nieposiadającym osobowości prawnej, jak również kopie decyzji cofających te uprawnienia, jeżeli nie mają o­ne obowiązku uzyskiwania wpisu do krajowego rejestru urzędowego podmiotów gospodarki narodowej.

Na przedsiębiorcę nałożony został obowiązek zgłaszania w ewidencji zmian nie tylko prawnych, ale i faktycznych. Skoro tak, to okresowe zaprzestanie prowadzenia działalności z różnych przyczyn (np. choroby, urlopu, wyjazdu itp.) powinno być do ewidencji zgłoszone i wpisane.

Sąd Najwyższy rozpatrując sprawę Danuty S. przypomniał, że czymś innym jest obowiązek ubezpieczenia, a czymś innym – obowiązek opłacania składki na ubezpieczenia. Nie ma tu prostej zależności wyrażającej się w twierdzeniu – kto podlega przymusowi ubezpieczenia z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, ten musi opłacać składki na to ubezpieczenie (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 grudnia 1997 r., II UKN 392/97, OSNAPiUS 1998 nr 19, poz. 584).

Udokumentowana i usprawiedliwiona przerwa w faktycznym prowadzeniu działalności gospodarczej uzasadnia zwolnienie z opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe. Jednakże Danuta S., składając w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych wyrejestrowanie z ubezpieczeń z powołaniem się na chorobę, przedłożyła wprawdzie zaświadczenie lekarskie, ale nie stwierdzono w nim jej niezdolności do pracy, lecz tylko odnotowano pozostawanie w leczeniu. Podkreślić zatem trzeba, że samo udzielenie pomocy czy porady lekarskiej nie dowodzi niezdolności do pracy i nie uzasadnia przerwy w prowadzeniu działalności gospodarczej.

Sąd Najwyższy stwierdził, że wykreślenie wpisu pozarolniczej działalności gospodarczej z ewidencji lub odnotowanie przerwy w jej prowadzeniu powoduje zawsze ustanie obowiązku ubezpieczenia. Natomiast zgłoszenie faktycznego zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej tylko w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych może, ale nie musi, prowadzić do ustania przymusu ubezpieczenia (tak jak np. nie uzasadnia zwolnienia z obowiązku ubezpieczenia z tytułu pozostawania w stosunku pracy faktyczna przerwa w wykonywaniu pracy). Zatem zgłoszenie wyrejestrowania z ubezpieczeń nie jest dla ZUS bezwzględnie wiążące. Podlega o­no kontroli ZUS i może być w jej rezultacie podważone (zakwestionowane), tak jak się to stało w sprawie Danuty S. Sąd Najwyższy podkreślił, że o obowiązku ubezpieczenia przesądzają przepisy prawa, a nie wola ubezpieczonego lub organu rentowego.

Z uwagi na to, że rozpatrując apelację Danuty S. sąd stwierdził, że w celu uzyskania wyłączenia z ubezpieczenia społecznego wskazywanych przez nią przerw powinna o­na była wyrejestrować działalność gospodarczą w urzędzie skarbowym przedkładając odpowiednie dokumenty, Sąd Najwyższy odniósł się również do tej kwestii. Podkreślił, że warunkiem wyłączenia z ubezpieczenia społecznego nie jest zgłoszenie „zawieszenia” działalności gospodarczej w urzędzie skarbowym (por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 2000 r., sygn. akt II UKN 457/99, OSNAPiUS 2001 nr 18, poz. 564).

Z prowadzeniem działalności gospodarczej wiążą się rozmaite obowiązki przedsiębiorcy względem różnych instytucji i organów. Każdy z tych obowiązków ma inną podstawę prawną i cel, inną treść, realizowany jest w odrębny sposób oraz w odmiennym trybie. Nie ma natomiast żadnej zależności, co trzeba bardzo wyraźnie podkreślić, między obowiązkiem ubezpieczenia społecznego i obowiązkiem podatkowym.

Monika Wojciechowska