REKLAMA

REKLAMA

Kategorie
Zaloguj się

Zarejestruj się

Proszę podać poprawny adres e-mail Hasło musi zawierać min. 3 znaki i max. 12 znaków
* - pole obowiązkowe
Przypomnij hasło
Witaj
Usuń konto
Aktualizacja danych
  Informacja
Twoje dane będą wykorzystywane do certyfikatów.

Czy niespodziewane złe wydarzenia muszą oznaczać naszą stratę?

Subskrybuj nas na Youtube
Dołącz do ekspertów Dołącz do grona ekspertów
Kamil Lorek
Radca prawny, wykładowca akademicki różnych przedmiotów prawniczych, prelegent na konferencjach naukowych, absolwent Uniwersytetu Marii Curie – Skłodowskiej w Lublinie oraz Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego
Czy niespodziewane złe wydarzenia muszą oznaczać naszą stratę?
ShutterStock

REKLAMA

REKLAMA

Nie zawsze możemy przewidzieć jakieś nagłe wydarzenia, które potrafią całkowicie zmienić nasze życie. Zawierając umowy (w tym także w biznesie) do jakiegoś stopnia ryzykujemy i jest to normalne. Czasami jednak nie będzie można nawet przewidzieć przejawów oraz skutków takiego ryzyka, ponieważ zachodzą zdarzenia praktycznie nieprzewidywalne. Prawo zawiera stosowne regulacje w takich sytuacjach.

Klauzula rebus sic stantibus

REKLAMA

Słynna i powszechnie znana jest zasada Pacta sunt servandaUmów należy dotrzymywać. Rzeczywiście, w wielu przypadkach wykonanie zawartej wcześniej umowy będzie konieczne nawet  jeśli oznaczałoby to tym samym stratę. Zawieranie kontraktów wiąże się bowiem z mniejszym lub większym ryzykiem porażki i straty. Jest to wpisane w ryzyko kontraktowe i stanowi cechę gospodarki wolnorynkowej. 

REKLAMA

Tymczasem niezależnie od powyższego niekiedy mogą wydarzyć się nadzwyczajne wydarzenia, których konsekwencji osoby podpisujące umowę nie były w stanie przewidzieć w momencie jej zawierania. Czym innym jest bowiem wiedzieć o jakimś choćby niewielkim ryzyku, zagrożeniu, które później się realizuje, a czym innym jest zupełnie niespodziewana zmiana w życiu, która doprowadza do poważnej straty. Do tej drugiej sytuacji odnosi się przepis art. 357Kodeksu cywilnego, którego treść brzmi następująco:

§ 1
„Jeżeli z powodu nadzwyczajnej zmiany stosunków spełnienie świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo groziłoby jednej ze stron rażącą stratą, czego strony nie przewidywały przy zawarciu umowy, sąd może po rozważeniu interesów stron, zgodnie z zasadami współżycia społecznego, oznaczyć sposób wykonania zobowiązania, wysokość świadczenia lub nawet orzec o rozwiązaniu umowy. Rozwiązując umowę sąd może w miarę potrzeby orzec o rozliczeniach stron, kierując się zasadami określonymi w zdaniu poprzedzającym.”

Powyższa regulacja jest określana klauzulą rebus sic stantibus. Wynikają z niej następujące przesłanki, które muszą być spełnione łącznie by sąd mógł zainterweniować w sytuacji nadzwyczajnej zmiany. Są to:

  • zaistnienie nadzwyczajnej zmiany;
  • wynikające z tej zmiany nadmierne trudności w spełnieniu świadczenia albo rażąca strata jednej ze stron umowy;
  • brak jakichkolwiek przewidywań stron (w momencie zawierania umowy) odnośnie takiej zmiany i jej wpływu na wykonanie zobowiązania. 
Ważne

W przypadku ziszczenia się wszystkich powyższych przesłanek sąd ma prawo oznaczyć sposób wykonania zobowiązania, wysokość świadczenia albo orzec o rozwiązaniu umowy. Tym samym może to ocalić kontrahenta przed poważnymi trudnościami, rażącą stratą. Należy zaznaczyć, iż przepis ten nie nawiązuje do jakichkolwiek trudności, ani zwykłej straty. Odnosi się natomiast do trudności, które mają cechę nadmiernych, a strata jest rażąca, czyli bardzo duża. Tym samym klauzula rebus sic stantibus może mieć zastosowanie wyłącznie do sytuacji skrajnych, mocno niekorzystnych dla strony umowy. 

Kiedy zmiany w umowie?

REKLAMA

Podkreślić również należy, iż użyty w tym przepisie zwrot „może” oznacza, że sąd wcale nie musi ingerować w tą umowę nawet w przypadku spełnienia się wszystkich przesłanek uzasadniających zastosowanie klauzuli rebus sic stantibus. Jednocześnie prawodawca wskazał, że sąd musi najpierw rozważyć interesy stron, a ewentualne zmiany co do takiej umowy muszą być zgodne z zasadami współżycia społecznego. Wydaje się więc, że nawet po spełnieniu się wszystkich wymogów z art. 357Kodeksu cywilnego sąd wcale nie musi wprowadzać do tej umowy zmian z klauzuli rebus sic stantibus jeżeli mogłoby to (zmiana wykonania umowy, wysokości świadczenia, rozwiązanie umowy) w tej indywidualnej sprawie na przykład zbyt mocno naruszyć interes którejkolwiek ze stron albo zasady współżycia społecznego. Wszystko to powinno być dokładnie przeanalizowane przez sąd w stosownym postępowaniu. 

Warto nawiązać do wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 25 kwietnia 2014 roku I Aca 1052/13, w którym sąd stwierdził, iż zmiana o jakiej mowa w  art. 357Kodeksu cywilnego musi być zmianą niezależną od woli stron, powszechną oraz wykraczać poza ryzyko kontraktowe. Nie będzie nią zmiana kursu waluty, ponieważ nie jest on stały, a strony zawierając umowę powinny były uwzględnić ryzyko różnych wahań w tym kursie. Gwałtowne, niespodziewane zdarzenie, jakim jest pożar także nie będzie mógł być uznany za taką nadzwyczajną zmianę, ponieważ nie ma cechy powszechności. 

Dalszy ciąg materiału pod wideo

 Klauzula rebus sic stantibus może być zastosowana nie tylko w przypadkach wydarzeń związanych z siłami przyrody. Może mieć zastosowanie także do działań ludzkich, w tym do sytuacji, w których wprowadzono niespodziewane zmiany w prawie. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 21 kwietnia 2005 rok III CK 645/04 przyznał bowiem, że:

„Nadzwyczajną zmianą stosunków (art. 357KC) może być taka zmiana legislacyjna, której zakres, kształt i stopień, wcześniej niemożliwe w szczegółach do przewidzenia, wpłynęły w istotny sposób na sytuację majątkową co najmniej jednej strony umowy.” 

Ponadto, Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 7 kwietnia 2016 roku I Aca 1004/15 potwierdził, że wprowadzenie opodatkowania VAT w wysokości 23% stanowi tą nadzwyczajną zmianę stosunków, o której mowa w art.  357Kodeksu cywilnego.

Podsumowanie

Rozwiązanie w postaci klauzuli rebus sic stantibus z art.  357Kodeksu cywilnego to ważne zagadnienie prawa cywilnego. Może ono ochronić nie jedną osobę przed negatywnymi następstwami niespodziewanych zdarzeń. Należy jednak pamiętać, że nie odnosi się ono do każdej zmiany stosunków powodującej stratę.  Nie w każdym więc przypadku przepis ten będzie mieć zastosowanie. 

Autor: Radca prawny dr Kamil Lorek

Bibliografia:

  1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, Dz. U. 1964 Nr 16, poz. 93, tj. Dz. U. 2023 poz. 1610;
  2. Balwicka – Szczyrba M., Sylwestrzak A.(red.), Kodeks cywilny. Komentarz, 2022 r.;
  3. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 25 kwietnia 2014 roku I Aca 1052/13;
  4. Wyrok Sądu Najwyższego  z dnia 21 kwietnia 2005 rok III CK 645/04;
  5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 7 kwietnia 2016 roku I Aca 1004/15.
oprac. Wioleta Matela-Marszałek
Zapisz się na newsletter
Najlepsze artykuły, najpoczytniejsze tematy, zmiany w prawie i porady. Skoncentrowana dawka wiadomości z różnych kategorii: prawo, księgowość, kadry, biznes, nieruchomości, pieniądze, edukacja. Zapisz się na nasz newsletter i bądź zawsze na czasie.
Zaznacz wymagane zgody
loading
Zapisując się na newsletter wyrażasz zgodę na otrzymywanie treści reklam również podmiotów trzecich
Administratorem danych osobowych jest INFOR PL S.A. Dane są przetwarzane w celu wysyłki newslettera. Po więcej informacji kliknij tutaj.
success

Potwierdź zapis

Sprawdź maila, żeby potwierdzić swój zapis na newsletter. Jeśli nie widzisz wiadomości, sprawdź folder SPAM w swojej skrzynce.

failure

Coś poszło nie tak

Źródło: Źródło zewnętrzne

Oceń jakość naszego artykułu

Dziękujemy za Twoją ocenę!

Twoja opinia jest dla nas bardzo ważna

Powiedz nam, jak możemy poprawić artykuł.
Zaznacz określenie, które dotyczy przeczytanej treści:
Autopromocja

REKLAMA

QR Code

REKLAMA

Prawo
Zapisz się na newsletter
Zobacz przykładowy newsletter
Zapisz się
Wpisz poprawny e-mail
Jak uniknąć niechcianego spadku – poradnik na 2025 r.

Niechciany spadek kojarzy się przede wszystkim z dziedziczeniem długów i innych kłopotliwych zobowiązań. W polskim prawie spadkobierca dziedziczy zarówno prawa, jak i obowiązki majątkowe. Obejmują one m.in. kredyty, zaległe alimenty i inne długi. Aby uniknąć przejęcia cudzych zobowiązań, trzeba w odpowiednim terminie podjąć świadomą decyzję. Poniżej przedstawiamy najważniejsze sposoby uniknięcia niechcianego spadku w świetle aktualnych przepisów obowiązujących w 2025 r.

Sądy kwestionują WIBOR w umowach kredytowych i pożyczkowych. Kluczowe orzeczenia o braku transparentności klauzul zmiennego oprocentowania

Pojawiły się nowe rozstrzygnięcia sądów powszechnych, w których to sędziowie, nie czekając na zbliżające się rozstrzygnięcie TSUE, zakwestionowali odesłanie do wskaźnika WIBOR w umowach kredytowych i pożyczkowych. Orzeczenia te, wydane w sprawach konsumenckich oraz między przedsiębiorcami, wskazują na istotne naruszenia obowiązków informacyjnych banków i pożyczkodawców, skutkujące uznaniem klauzul oprocentowania za nieważne lub abuzywne. Te omawiane niżej orzeczenia rzucają nowe światło na problem stosowania wskaźnika WIBOR w umowach finansowych, wskazując na konieczność zapewnienia pełnej transparentności przez instytucje finansowe w toku zawierania umowy kredytu bądź pożyczki.

Nowelizacja ustawy o podatku od spadków i darowizn 2025 – rząd szykuje rewolucję: łatwiejsze zasady dziedziczenia, przywracanie terminów i koniec z pułapkami podatkowymi

Rząd planuje istotne zmiany w podatku od spadków i darowizn. Na stronie Rządowego Centrum Legislacji opublikowano projekt nowelizacji, który ma wprowadzić większą przejrzystość, uproszczenie procedur oraz ochronę spadkobierców przed utratą zwolnień podatkowych. Najważniejsze rozwiązania to możliwość przywrócenia terminu na zgłoszenie spadku oraz doprecyzowanie momentu powstania obowiązku podatkowego, co ma zakończyć wieloletnie wątpliwości i pułapki prawne.

Przepisy nie przewidują jednoznacznych zasad umożliwiających bliskim dostęp do dokumentacji osobistej zmarłych

Przepisy nie przewidują jasnych i jednoznacznych zasad dostępu do dokumentów osobistych zmarłych przez ich bliskich. Powoduje to problemy osób, które chcą poznać przeszłość swoich najbliższych. Rzecznik Praw Obywatelskich występuje do MSWiA o podjęcie prac legislacyjnych ws. jednoznacznych przesłanek takiego dostępu do historycznych dokumentów ewidencji ludności osób zmarłych - czytamy w komunikacie biura RPO.

REKLAMA

W Sejmie: Przepadły pieniądze dla osób niepełnosprawnych. Rząd zapomniał zapisać art. 136 ustawy emerytalnej

Posłanka Iwona Hartwich próbowała załatwić sprawę dodatku dopełniającego, który przepadł w efekcie śmierci osoby niepełnosprawnej. Osoba ta nabyła prawo do dodatku w styczniu 2025 r. Ponieważ dodatek wypłacano (z wyrównaniem od stycznia) dopiero w maju 2025 r. pieniądze przepadły (np. za styczeń i luty, kiedy osoba niepełnosprawna zmarła w marcu).

Apelują: dziadkowie i babcie nie róbcie tego swoim wnukom. Jak uchronić przed niechcianym spadkiem?

Wydawało się, że dziedziczenie przynosi przede wszystkim zysk - no nie zawsze. Dla pewnego młodego mężczyzny okazało się jednak, że spuścizna może mieć zupełnie inny wymiar. Gdy jego dziadek zmarł, nastoletni wówczas wnuk zdawał się jedynym spadkobiercą – i jednocześnie dłużnikiem. Taka właśnie sprawa (zresztą już nie pierwsza tego typu) rozegrała się w polskim sądzie i de facto zmusiła Rzecznika Praw Obywatelskich do interwencji. W komunikacie RPO czytamy: "Jako dziecko odziedziczył dług dziadka - po latach sąd nakazał mu spłatę. Zasadna skarga nadzwyczajna RPO". Poniżej szczegóły tego interesującego przypadku.

Fiskus wszczyna coraz mniej kontroli podatkowych. Mimo to zyskuje na skuteczności [DANE MF]

W pierwszej połowie 2025 roku liczba wszczętych kontroli podatkowych spadła o ponad 16% w porównaniu z analogicznym okresem ub.r. Spośród tego typu działań, zakończonych od stycznia do czerwca tego roku, w przeszło 99% stwierdzono nieprawidłowości. Ostatnio uszczuplenia wyniosły prawie 769 mln zł, a wpłaty pokontrolne – niespełna 208 mln zł. Część ekspertów przekonuje, że dla organów podatkowych wygodniejsze są czynności sprawdzające. Nie brakuje też opinii, że po stronie podatników zmniejsza się zjawisko nieprawidłowości.

Jawność transakcji kryptowalutowych. Jakie dane trafią do fiskusa? Czy mniejsza anonimowość to mniejsza innowacyjność?

Świat kryptowalut zawsze balansował pomiędzy wolnością a kontrolą. Dopóki branża nie stała się dochodowa, waluty wirtualne można było uznać za ciekawostkę. To właśnie wtedy jeszcze kilka lat temu były anonimowe. Z jednej strony technologia blockchain została stworzona po to, aby dawać niezależność i przejrzystość bez konieczności angażowania instytucji centralnych. Z drugiej, coraz częściej pojawiają się przepisy, które wymagają raportowania transakcji do organów podatkowych. W Polsce już wiadomo, że kolejne zmiany w tym obszarze są nieuniknione. Warto w tym zakresie odpowiedzieć sobie na kilka pytań. Czy większa jawność oznacza krok naprzód w profesjonalizacji rynku? Czy może jednak ograniczenie anonimowości jest raczej zagrożeniem dla innowacyjności? Dowiedz się więcej na ten temat właśnie w tym artykule.

REKLAMA

Rząd informuje Polaków co mają robić, jak wybuchnie wojna – „Poradnik bezpieczeństwa” trafi do każdego domu w Polsce [udostępniamy wersję PDF]. „Ten poradnik ma czynić nas bezpieczniejszymi”

W dniu 28 sierpnia 2025 r. na stronie internetowej Rządowego Centrum Bezpieczeństwa (RCB) został opublikowany „Poradnik bezpieczeństwa” dla wszystkich Polaków, który został opracowany wspólnie przez MON, MSWiA oraz RCB. Ma on pełnić funkcję praktycznego poradnika, umożliwiającego każdemu obywatelowi skuteczne przygotowanie i działania w sytuacjach kryzysowych, takich jak wojna, klęski żywiołowe czy awarie infrastruktury. Już wkrótce, ma on trafić do wszystkich gospodarstw domowych w Polsce.

MOPS: utrata zasiłku przez rentę wdowią [Przykład]

W przypadku gdy uzyskanie dochodu z tytułu części emerytury spowoduje przekroczenie kryterium dochodowego uprawniającego do zasiłku rodzinnego i utratę prawa do świadczeń, to w omawianym w artykule przykładzie zasiłki rodzinne z dodatkami nie będą przysługiwać już od 1 września 2025 r. (źródło: MRPiPS).

REKLAMA