Pomoc dla oszukanych w »Czystym Powietrzu« z haczykiem. Spłata może poczekać, odsetki nie

• Czyste Powietrze: Zaliczka u wykonawcy, dług u właściciela
• Ochrona, która nie zatrzymuje licznika
• Pierwsze wyjście: wyłączenie odpowiedzialności
• Drugie wyjście: ulga na wniosek
• Kto zostanie z odsetkami
• Co zrobić już teraz

Senat przyjął 6 listopada 2026 r. bez poprawek ustawę z 8 października 2026 r. o pomocy beneficjentom – osobom fizycznym poszkodowanym w związku z realizacją Programu Priorytetowego „Czyste Powietrze” (dalej: ustawa o pomocy). Zakończyły się więc prace parlamentarne, a 9 listopada ustawę przekazano Prezydentowi do podpisu. Po podpisaniu i ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw przepisy wejdą w życie po upływie 14 dni (art. 13 ustawy o pomocy). Według Ministerstwa Klimatu i Środowiska problem dotyczy ponad 8 tys. rodzin, a nierozliczone zaliczki sięgają ok. 285 mln zł.

Ustawa nie jest powszechnym oddłużeniem. Obejmuje osoby fizyczne, które z przyczyn od siebie niezależnych, np. wskutek działań wykonawcy, mają zwrócić dotację lub grant (art. 1 ust. 1 i art. 2 pkt 1), a także spadkobierców, którzy przyjęli spadek (art. 3 ust. 2). Chodzi o umowy oparte na wnioskach złożonych od 15 lipca 2022 r. do 28 listopada 2024 r., a w określonych przypadkach także wcześniejszych (art. 1 ust. 2–3).

Czyste Powietrze: Zaliczka u wykonawcy, dług u właściciela

Beneficjent zawierał umowę o dofinansowanie z wojewódzkim funduszem ochrony środowiska i gospodarki wodnej (WFOŚiGW) i osobną umowę z wykonawcą. Zaliczka mogła trafić prosto na rachunek firmy, ale za rozliczenie dotacji odpowiadał właściciel domu. Gdy wykonawca znikał, fundusz żądał zwrotu pieniędzy wraz z odsetkami. Nowa ustawa pozwala w określonych przypadkach wyłączyć odpowiedzialność poszkodowanego, a funduszowi daje podstawę do dochodzenia od wykonawcy kwot, które otrzymał on bezpośrednio z funduszu (art. 8).

Ochrona, która nie zatrzymuje licznika

Pierwszym narzędziem jest tymczasowe wstrzymanie dochodzenia należności, które fundusz może zastosować, gdy dowie się o zawiadomieniu o przestępstwie związanym z realizacją umowy (art. 4 ust. 9). Drugim jest zawieszenie spłaty: wymaga wszczętego postępowania karnego i doręczenia funduszowi kompletnego wniosku, a trwa do prawomocnego zakończenia sprawy (art. 4 ust. 1–8). Dla obu art. 4 ust. 10 przewiduje: „Zawieszenie spłaty należności lub tymczasowe wstrzymanie dochodzenia należności nie wyłączają naliczania odsetek(...)”. Ten sam przepis sprawia, że okres ochrony nie przybliża przedawnienia roszczeń funduszu.

Ryzyko dostrzeżono na długo przed głosowaniem. Rzecznik Praw Obywatelskich pisał do resortu klimatu 26 lutego 2026 r.: „Z perspektywy beneficjenta fundamentalne znaczenie wydaje się mieć to, czy za okres zawieszenia spłaty, od należności naliczane będą odsetki”. W konsultacjach dotyczących ustawy o pomocy WFOŚiGW we Wrocławiu zaproponował, by w okresie zawieszenia odsetek nie naliczać (tabela uwag, poz. 115). Projektodawca niestety naliczanie utrzymał, a Senat nie wniósł żadnych poprawek.

Pierwsze wyjście: wyłączenie odpowiedzialności

„Jeżeli będzie prawomocny wyrok, to te odsetki zostaną umorzone” – zapewniał w Sejmie 7 października 2026 r. wiceminister klimatu i środowiska Krzysztof Bolesta. Deklaracja ma oparcie w ustawie, ale nie każdy wyrok wystarczy. Art. 5 ust. 1 wyłącza z mocy prawa odpowiedzialność beneficjenta po prawomocnym skazaniu wykonawcy lub osoby trzeciej za przestępstwo, którego skutkiem było niewykonanie albo nienależyte wykonanie umowy o dofinansowanie, a także po orzeczeniu środków wobec wykonawcy jako podmiotu zbiorowego. Ten związek jest warunkiem, co projektodawca podkreślił w uzasadnieniu (s. 9): „Nie każde przestępstwo związane z realizacją umowy będzie prowadziło zatem do wyłączenia odpowiedzialności beneficjenta”. Ze skazaniem zrównano prawomocne warunkowe umorzenie postępowania oraz umorzenie z powodu niepoczytalności sprawcy (art. 5 ust. 2). Wyłączenie obejmuje należność w rozumieniu art. 2 pkt 2, czyli kwotę do zwrotu wraz z odsetkami i kosztami. Jeżeli rodzina odzyska później pieniądze od wykonawcy, w ciągu 30 dni musi oddać funduszowi odpowiednią część (art. 5 ust. 3).

Drugie wyjście: ulga na wniosek

Zgodnie z art. 7, gdy beneficjent nie może skutecznie skorzystać z pozostałych form pomocy i jest w trudnej sytuacji życiowej, fundusz może na jego wniosek odroczyć spłatę lub rozłożyć ją na raty. Jeżeli spłata nie jest możliwa bez nadmiernego uszczerbku dla wnioskodawcy lub osób pozostających na jego utrzymaniu, może ją umorzyć w całości albo w części. Umorzenie może objąć także odsetki i będzie zwolnione z PIT (art. 21 ust. 1 pkt 161 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, dodany przez art. 11 ustawy o pomocy). Raty i odroczenie nie oznaczają jednak darowania odsetek. Ulga ma charakter uznaniowy, a o rozpatrzeniu wniosku decyduje zarząd funduszu.

Kto zostanie z odsetkami

Z odsetkami zostaną więc przede wszystkim ci, których sprawa nie zakończy się rozstrzygnięciem z art. 5 ust. 1–2, a fundusz nie przyzna im ulgi obejmującej odsetki. Chodzi m.in. o uniewinnienie oraz umorzenie postępowania z braku dowodów lub z powodu niewykrycia sprawcy. Zawieszenie się wtedy kończy, a fundusz może dochodzić należności z odsetkami za cały czas postępowania, na którego tempo beneficjent nie miał wpływu. Brak skazania nie przesądza wprawdzie o zasadności całego żądania funduszu, a roszczenia cywilne wobec wykonawcy pozostają otwarte. Dodatkową drogą będzie wniosek o ulgę z art. 7, jeżeli beneficjent spełni jej warunki.

Można bronić takiego rozwiązania: zawieszenie przysługuje już po wszczęciu postępowania, a bez odsetek koszt czasu ponosiłyby środki publiczne także wtedy, gdy przestępstwa nie potwierdzono. Ciężar tej ostrożności spada jednak na poszkodowanych, których sprawy trwają latami i kończą się bez rozstrzygnięcia z art. 5. Rozwiązaniem pośrednim mogłoby być zatrzymanie odsetek po określonym czasie postępowania.

Co zrobić już teraz

• Zgłosić podejrzenie przestępstwa policji lub prokuraturze i poinformować fundusz, który zawarł umowę o dofinansowanie (art. 2 pkt 5).
• Zachować umowy z aneksami, korespondencję, zdjęcia prac, faktury i potwierdzenia wypłat.
• Poprosić fundusz o rozliczenie żądanej kwoty: osobno kapitał, odsetki ze stopami i okresem naliczania oraz koszty.
• Pamiętać, że zawiadomienie to nie zawieszenie: do wniosku o zawieszenie trzeba dołączyć dokument potwierdzający wszczęcie postępowania i zachować dowód doręczenia wniosku funduszowi.
• Gdy sprawa jest już w sądzie lub u komornika, nie ignorować pism i terminów, bo wcześniejsze czynności zachowują ważność (art. 12 ust. 2). Pomocy udzielają punkty nieodpłatnej pomocy prawnej (zapisy-np.ms.gov.pl), a w sporze z wykonawcą – miejscy i powiatowi rzecznicy konsumentów.