Ochrona dóbr osobistych - art. 23 Kodeksu cywilnego

Czym jest dobro osobiste?

Dobra osobiste jako prawa niematerialne są ściśle powiązane z człowiekiem i jego indywidualnością. Przysługują więc one każdemu z nas przez całe życie. Część z nich, jak na przykład wolność, nietykalność osobista czy prawo do prywatności zostały uwzględnione już na poziomie konstytucyjnym, co wskazuje na ich szczególną doniosłość. Art. 43 Ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 roku – Kodeks cywilny (dalej k.c.) pozwala uwzględnić, na wzór konstrukcji dóbr osobistych przysługujących osobom fizycznym  instytucję dóbr osobistych osób prawnych. Ma ona charakter szczególny wynikający ze specyfiki, jaką można przypisać osobie prawnej. Przysługują więc jej tylko niektóre wartości jak np.: nazwa, prawo do prywatności czy tajemnica korespondencji. Obecny katalog dóbr osobistych zawarty w art. 23 k.c. ma charakter otwarty, co umożliwia jego systematyczne rozwijanie poprzez naukę i praktykę orzeczniczą.

POLECAMY: E - wydanie Dziennika Gazety Prawnej

Na jakie jeszcze wartości możemy się powołać?

Żeby mówić o faktycznym istnieniu określonego dobra osobistego musimy powołać się na jego prawne usankcjonowanie. To co w naszym odczuciu jest najwyższą wartością niekoniecznie może być uznane przez prawodawcę. Obiektywnie takie czynniki jak uwarunkowanie społeczne, postęp cywilizacyjny i techniczny są przez niego uwzględniane przy nadaniu określonym dobrom szczególnej ochrony prawnej.
Obecnie więc możemy powoływać się na określone dobro osobiste, gdy ktoś kwestionuje nasze prawo do swobody wyznawania uczuć religijnych, zachowania nietykalności osobistej czy sprawowania kultu po osobie zmarłej. W wyniku zmian społecznych prawodawca uwzględnił również takie wartości jak poczucie przynależności do konkretnej płci, zachowanie integralności seksualnej czy uznanie więzi rodzinnych między rodzicami i ich dziećmi.

W wyniku nieudolności personelu medycznego dziecko rodzi się z ciężkim niedotlenieniem mózgu uniemożliwiającym prowadzenie samodzielnego życia. Doprowadzenie do ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, którego efektem jest brak możności nawiązania z dzieckiem typowej relacji rodzinnej, zostało uznane przez Sąd Najwyższy jako naruszenie dóbr osobistych rodziców. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2016 r. II CSK 719/15) 

Kiedy prawa i wolności nie mają charakteru dobra osobistego?

Istnienie pojęcia dóbr osobistych nie zawsze tożsame jest z przysługującymi nam prawami i wolnościami. Jako przykład można wyróżnić prawo do rozpoznania przez sąd sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki. Sąd Najwyższy nie wyklucza jednak możliwości, że samo naruszenie tego prawa może doprowadzić do naruszenia dobra osobistego (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2010 r. o sygn. II CSK 640/09).

W innym orzeczeniu Sąd Najwyższy zakwestionował uznanie prawa do spokojnego, niezakłóconego urlopu jako dobro osobiste. Jego zdaniem, spokojny i niezakłócony odpoczynek jest ,,zwykłym przejawem zachowania człowieka i zaspokojeniem potrzeby odpoczynku", która nie musi być przecież przez wszystkich odczuwalna. Należy mieć jednak na uwadze, że w niektórych sytuacjach organizator tegoż urlopu swoim zachowaniem może doprowadzić istotnie do jego ,,zmarnowania”, a także naruszenia dobra osobistego w szczególności zdrowia, nietykalności lub wolności osobistej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 2011 r. o sygn. I CSK 372/10). 

Zobacz także: Pomoc prawna

Ochrona dóbr osobistych

Istotą ochrony dóbr osobistych jest powszechny zakaz ich naruszania, w wyniku czego podmiot uprawniony posiada skuteczną ochronę przeciwko każdemu, kto tego naruszenia się dopuszcza. Ochrona ta może być zapewniona nie tylko przepisami prawa cywilnego. Wspomniane już prawo do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki uwzględnione jest w przepisach prawa konstytucyjnego (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) i międzynarodowego ( art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności) Jak wynika z fragmentu przepisu art. 23 k.c. ,,dobra osobiste człowieka, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach”, co oznacza, że możliwe jest stosowanie więcej niż jednego środka ochrony. Uniemożliwione jest ono tylko wtedy, gdyż użycie jednego z nich skutecznie wyklucza zastosowanie drugiego.

Podstawa prawna:
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 roku (Dz. U. 1964 Nr 16, poz. 93 z późń. zm. – Kodeks Cywilny)
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2016 r., sygn. akt II CSK 719/15
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2010 r., sygn. akt II CSK 640/09
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 2011r., sygn. akt I CSK 372/10