Rząd rozwiązuje problem emerytur czerwcowych: będzie podwyżka bieżących świadczeń, ale bez 15 tys. zł wyrównania za minione lata

• Problem tzw. emerytur czerwcowych – o co w nim chodzi?
• Wyrok TK, w związku z którym ustawodawca musi rozwiązać problem tzw. emerytur czerwcowych
• Rząd przyjął projekt ustawy dotyczący emerytur czerwcowych – przeliczenie emerytur i rent rodzinnych przez ZUS z urzędu, ale bez wypłaty wyrównania za okres 6-9 miesięcy
• Na jaką podwyżkę świadczeń – w ramach projektu rządowego – mogą liczyć emeryci czerwcowi?
• Emeryci czerwcowi oraz renciści rodzinni (po emerytach czerwcowych) nie otrzymają kilkunastu tysięcy wyrównania za lata wypłaty zaniżonych świadczeń
• Jest jeszcze projekt poselski, który przewiduje zarówno podwyżkę świadczeń bieżących, jak i wypłatę emerytom czerwcowym i rencistom rodzinnym niemal 15 tys. zł wyrównania

Problem tzw. emerytur czerwcowych – o co w nim chodzi?

Osoby urodzone po dniu 31 grudnia 1948 r., czyli osoby, które przechodziły na emeryturę od 1 stycznia 2009 r. – zostały objęte nowym systemem emerytalnym opartym na zasadzie tzw. zdefiniowanej składki, który (w telegraficznym skrócie) polega na tym, że wysokość emerytury uzależniona jest od kwoty składek wpłaconych przez ubezpieczonego.

W jakiś sposób, wysokość emerytury była ustalana w ww. nowym systemie emerytalnym do dnia 17.09.2021 r. (tj. do wejścia w życie nowelizacji ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych)?

Wysokość emerytury, ustalonej wg nowych zasad wymiaru, określonych w art. 26 ustawy z dnia 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, stanowiła kwota będąca wynikiem podzielenia podstawy obliczenia przez średnie dalsze trwanie życia dla osób w wieku osoby przechodzącej na emeryturę. Podstawą obliczenia, była suma kwot zwaloryzowanych składek na ubezpieczenie emerytalne zewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego po 31 grudnia 1998 r. i kapitału początkowego, obliczonego za okres ubezpieczenia przed 1999 r. Do podstawy obliczenia emerytury dla osoby, która była członkiem otwartego funduszu emerytalnego, wliczało się ponadto zwaloryzowane środki zewidencjonowane na tzw. subkoncie. Czynnikiem, który determinował wysokość emerytury – oprócz wydłużenia aktywności zawodowej – był również sposób waloryzacji składek emerytalnych oraz kapitału początkowego, stanowiących podstawę obliczenia emerytury. Waloryzację przeprowadzało się systemem rocznym do czasu, gdy ubezpieczony zgłosił wniosek o emeryturę. W przypadku ustalania wysokości emerytury w okresie od stycznia do maja i od lipca do grudnia danego roku – składki zapisane na koncie ubezpieczonego po 31 stycznia roku, za który przeprowadzono ostatnią waloryzację roczną – podlegały dodatkowo również waloryzacjom kwartalnym. Natomiast w przypadku ustalania wysokości emerytury w czerwcu danego roku – kwota składek poddana ostatniej waloryzacji rocznej, nie podlegała dodatkowym waloryzacjom kwartalnym, gdyż została już zwaloryzowana rocznie za poprzedni rok od 1 czerwca roku, w którym zgłoszono wniosek o emeryturę. W konsekwencji – przejście na emeryturę w czerwcu, mogło być mniej korzystne niż w pozostałych miesiącach drugiego kwartału danego roku.

Wśród ww. osób, którym emerytura została ustalona w sposób mniej korzystny w stosunku do pozostałych osób, które przechodziły na emeryturę w innych miesiącach roku – były osoby, które wystąpiły o emeryturę w czerwcu (dotyczy to wszystkich czerwców w latach 2009-2019), których emerytura została ustalona w zastosowaniem art. 25-26 ustawy z dnia 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w brzmieniu obowiązującym przed wejściem w życie ustawy nowelizującej z 2021 r. Osoby te, były poszkodowane względem innych osób, przechodzących na emerytury w pozostałych miesiącach roku, ze względu na ww. system waloryzacji świadczeń emerytalnych. Wynikało to z tego, że istniała (omówiona powyżej) różnica w sposobie obliczania emerytur dla osób przechodzących na emeryturę w czerwcu, w porównaniu do innych miesięcy, czego skutkiem było ustalenie świadczenia emerytalnego w niższej kwocie. Waloryzacja świadczeń, które zostały przyznane w czerwcu, była mniej korzystna od tych osób, które przechodziły na emeryturę w innych miesiącach. Skutkiem takich działań, było zatem niesprawiedliwe obniżanie emerytur dla części obywateli.

W 2020 r., ówczesny rząd, zauważył istniejący w tym zakresie problem i ustawą z dnia 14 maja 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie działań osłonowych w związku z rozprzestrzenianiem się wirusa SARS-CoV-2 – wprowadził jego doraźne rozwiązanie. Na podstawie art. 53 ww. ustawy – w przypadku ustalania wysokości emerytury w czerwcu 2020 r. – waloryzacji składek stanowiących podstawę obliczenia emerytury, dokonywało się w taki sam sposób, jak przy ustalaniu wysokości emerytury w maju 2020 r., jeżeli było to korzystniejsze dla ubezpieczonego. Celem powyższej regulacji było to, aby podstawa wymiaru emerytury ustalona na dzień 1 czerwca 2020 r., nie była niższa od ustalonej na dzień 31 maja tego roku. Problem ten – w zakresie wszystkich nowo przyznawanych emerytur w czerwcu – został następnie rozwiązany w ustawie z dnia 24.06.2021 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, która weszła w życie z dniem 18 września 2021 r. (ale dotyczyła również emerytur ustalonych w czerwcu 2021 r.) i objęła wszystkie naliczenia emerytur na przyszłość. Wprowadziła ona rozwiązanie analogiczne do tego przyjętego „przejściowo” w ustawie COVID-owej w 2020 r. Rozwiązanie to – jak zostało już wspomniane – objęło wszystkie naliczenia emerytur na przyszłość, tj. począwszy od 18 września 2021 r., nie dotyczy jednak osób, które przechodziły na emeryturę w miesiącu czerwcu w latach 2009-2019.

Wyrok TK, w związku z którym ustawodawca musi rozwiązać problem tzw. emerytur czerwcowych

W dniu 15 listopada 2023 r., w sprawie o sygn. akt P 7/22, w odpowiedzi na pytanie prawne Sądu Okręgowego w Elblągu, IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, dotyczące braku możliwości ustalenia wysokości emerytury na nowo, w oparciu o kwartalną formułę waloryzacji składek na ubezpieczenie emerytalne i kapitału początkowego, w przypadku osób, które wniosek o emeryturę zgłosiły przed dniem 1 czerwca 2021 r. – Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok, w którym orzekł, że przepisy ustawy z dnia 24.06.2021 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (która to finalnie uregulowała kwestię emerytur czerwcowych, w taki sposób, aby nie były one mniej korzystne od emerytur, na które przechodzi się w innych miesiącach roku) – są niezgodne z art. 32 ust. 1 w zw. z art. 67 ust. 1 Konstytucji, w zakresie w jakim pomijają emerytury przyznane na wniosek zgłoszony przed 1 czerwca 2021 r.

Wyrok ten, został wydany w ramach tzw. kontroli konkretnej, w ramach której Trybunał związany był zakresem zaskarżenia określonym w pytaniu prawnym, uwarunkowanym stanem faktycznym sprawy, w związku z którą pytanie to zostało przedstawione, a ponadto – jest tzw. wyrokiem o pominięciu. Oznacza to, że nie wywiera on skutku derogacyjnego (nie prowadzi do wyeliminowania z systemu prawnego określonej normy) i sam przez się, nie prowadzi do zmiany w systemie prawa. Takiej zmiany musi bowiem – w następstwie ww. wyroku Trybunału – dokonać ustawodawca.

Co istotne jednak – w ww. wyroku, Trybunał stwierdził, że z punktu widzenia rozpatrywanego problemu konstytucyjnego – podmiotami podobnymi (do podmiotu, którego dotyczyło rozstrzygnięcie) są wszyscy ubezpieczeni urodzeni po 31 grudnia 1948 r. (objęci systemem zdefiniowanej składki), którzy wystąpili o emeryturę w czerwcu (w latach 2009-2019), a ich emerytura została ustalona z zastosowaniem art. 25a ust. 2 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w brzmieniu obowiązującym przed wejściem w życie ustawy nowelizującej z 2021 r.

Wziąwszy powyższe pod uwagę – ustawodawca powinien dokonać odpowiednich zmian w prawie, w odniesieniu do wszystkich osób, którym emerytura została przyznana w miesiącu czerwcu w latach 2009-2019 – tj. na mniej korzystnych warunkach, niż osobom, które w latach 2009-2019, przechodziły na emeryturę w innych miesiącach niż czerwiec.

Rząd przyjął projekt ustawy dotyczący emerytur czerwcowych – przeliczenie emerytur i rent rodzinnych przez ZUS z urzędu, ale bez wypłaty wyrównania za okres 6-9 miesięcy

Obecny rząd, a konkretniej – Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, zajęło się powyższym problemem, opracowując projekt ustawy o ustalaniu wysokości emerytur z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przyznanych w czerwcu w latach 2009–2019 oraz rent rodzinnych po ubezpieczonych, którym przyznano emerytury w czerwcu w latach 2009–2019 (numer w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów: UD160), którego celem jest – jak poinformowało MRPiPS – „zrównanie sytuacji świadczeniobiorców, którym przyznano emeryturę lub rentę rodzinną w czerwcu w latach 2009-2019, ze świadczeniobiorcami, którym przyznano świadczenie w kolejnych latach”. Po przeprowadzeniu konsultacji publicznych oraz uzgodnień międzyresortowych, w ramach których zostały zgłoszone liczne uwagi do pierwotnej wersji projektu – został on przez MRPiPS zmodyfikowany, zyskując m.in. nową nazwę – ustawa o ustalaniu wysokości emerytur z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ustalonych w czerwcu w latach 2009–2019 oraz rent rodzinnych po ubezpieczonych, którym ustalono emerytury w czerwcu w latach 2009–2019.

Rządowy projekt ustawy rozwiązujący problem emerytur czerwcowych (w jego najaktualniejszej wersji – z 8 maja 2025 r.), zakłada umożliwienie świadczeniobiorcom ponowne przeliczenie:

1. emerytur ustalonych w czerwcu w latach 2009-2019 na podstawie ustawy z dnia 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,
2. rent rodzinnych przysługujących uprawnionym osobom po ubezpieczonych, którym przyznano emerytury w czerwcu w latach 2009-2019,
3. a także rent rodzinnych przysługujących uprawnionym osobom po ubezpieczonych, którzy osiągnęli powszechny wiek emerytalny, wynoszący 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn, i zmarli w czerwcu w latach 2009-2019 oraz nie mieli przyznanego prawa do emerytury (art. 1 projektowanej ustawy).

W przypadku ww. osób uprawnionych – ZUS ponownie obliczy wysokość przysługującego im świadczenia na dzień jego ustalenia w latach 2009-2019, z uwzględnieniem przepisów art. 25a ust. 2 pkt 2 oraz ust. 2a i 2b ustawy emerytalnej w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 24 czerwca 2021 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw. Oznacza to, że – ZUS ponownie obliczy wysokość świadczenia w dacie jego ustalenia, z zastosowaniem rozwiązania, że waloryzacji składek dokonuje się w taki sam sposób, jak przy ustalaniu wysokości emerytury w maju danego roku, jeżeli jest to korzystniejsze dla ubezpieczonego. Tak ustalona wysokość emerytury i renty rodzinnej – podlegać będzie następnie waloryzacji na zasadach, jakie obowiązywały po dniu przyznania emerytury lub renty rodzinnej. I teraz zmiany w stosunku do pierwotnej wersji projektu (który przewidywał ponowne ustalenie przez ZUS wysokości emerytury lub odpowiednio – renty rodzinnej – wyłącznie na wniosek uprawnionego): termin wejścia w życie ustawy został przesunięty z 1 lipca 2025 r. na 1 stycznia 2026 r., w związku z czym – MRPiPS zaproponowało w projekcie, aby ustalenie nowej wysokości świadczeń było dokonywane przez ZUS z urzędu (a nie na wniosek) w terminie 3 miesięcy od wejścia w życie ustawy, a za okres między pierwotnie planowaną datą wejścia w życie ustawy, tj. 1 lipca 2025 r., a datą w której zostanie ustalone świadczenie w nowej wysokości (czyli za okres co najmniej 6 miesięcy) – ZUS wypłacił uprawnionym wyrównanie w wysokości stanowiącej równowartość różnicy kwot świadczeń w nowej wysokości oraz kwot wypłaconych świadczeń w tym okresie. Jednocześnie przewidziano gwarancję, że ustalona w ten sposób emerytura lub renta rodzinna, nie może być niższa niż dotychczas wypłacana (art. 2 i 3 projektowanej ustawy).

W dniu 8 lipca 2025 r. omawiany projekt ustawy, rozwiązującej problem emerytur czerwcowych i rent rodzinnych po emerytach czerwcowych – został przyjęty przez Radę Ministrów, ale – bez wyrównania za okres 6-9 miesięcy, wynikający z przesunięcia terminu wejścia ustawy w życie. Na „ostatniej prostej” (przed jego przyjęciem przez rząd) – uwagę zgłosiło do niego Ministerstwo Finansów, które domagało się usunięcia z projektu przepisu, na podstawie którego emerytom i rencistom rodzinnym przysługiwać będzie wyrównanie za okres od 1 lipca 2025 r. do dnia ustalenia wysokości emerytury lub renty rodzinnej na nowych zasadach (czyli maksymalnie za okres 9 miesięcy, ponieważ ZUS zobowiązany jest dokonać przeliczenia świadczeń w terminie 3 miesięcy od wejścia w życie ustawy, które przewidziano na 1 stycznia 2026 r.). Jak twierdzi MF – powyższe jednorazowe wyrównania dla emerytów i rencistów rodzinnych wygenerują dla budżetu państwa dodatkowy koszt rzędu ok. 140 mln zł, a ponadto – „Zastosowanie takiej konstrukcji prawnej przewidującej formę wyrównania świadczeń za okres od 1 lipca 2025 r. do 31 grudnia 2025 r., tj. za okres przed planowanym wejściem w życie przedmiotowej ustawy, kłóci się de facto z zadeklarowanym sposobem rozwiązania problemu przez projektodawcę w formie wypłacanych na bieżąco świadczeń w nowej wysokości bez wyrównań.” MRPiPS nie przyjęło postulatu zgłoszonego przez MF pozostawiając projekt do zatwierdzenia przez RM w niezmienionym brzmieniu, ale uwagę MF uwzględniła podczas posiedzenia RM, przyjmując ostatecznie projekt w wersji nieprzewidującej ww. wyrównania.

Projekt zostanie teraz złożony do laski marszałkowskiej, a jak przejdzie przez etap prac legislacyjnych w Sejmie – trafi następnie do Senatu, aby finalnie „wylądować” na biurku Prezydenta, który zdecyduje o jego ostatecznym losie.

Na jaką podwyżkę świadczeń – w ramach projektu rządowego – mogą liczyć emeryci czerwcowi?

Zgodnie z komunikatem MRPiPS z dnia 8 lipca 2025 r. (wydanym po przyjęciu przez rząd przygotowanego przez MRPiPS projektu ustawy o ustalaniu wysokości emerytur z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przyznanych w czerwcu w latach 2009–2019 oraz rent rodzinnych po ubezpieczonych, którym przyznano emerytury w czerwcu w latach 2009–2019) - na podstawie nowych przepisów, na ponowne przeliczenie przez ZUS wysokości przysługujących im świadczeń, może liczyć ok. 103 uprawnionych emerytów i rencistów rodzinnych. Średnia podwyżka ma wynieść ok. 220 zł, a łączny koszt wprowadzenia zmian szacowanych jest na ok. 280 mln zł.

Emeryci czerwcowi oraz renciści rodzinni (po emerytach czerwcowych) nie otrzymają kilkunastu tysięcy wyrównania za lata wypłaty zaniżonych świadczeń

Zgodnie z przepisami przyjętego przez RM projektu ustawy, który ma rozwiązać problem tzw. emerytów czerwcowych – ani ww. emerytom, ani rencistom rodzinnym, objętym zakresem podmiotowym ww. projektu – nie będzie również przysługiwać rekompensata za ubiegłe lata wypłaty zaniżonych świadczeń, a wyłącznie podwyżka bieżących świadczeń emerytalno-rentowych (której ZUS dokona z urzędu w terminie 3 miesięcy od wejścia ustawy w życie, tj. najpóźniej do 31 marca 2026 r.).

Powyższe (tj. iż w przyjętym przez RM projekcie ustawy nie przewidziano prawa do wyrównań dla emerytów i rencistów objętych jej zakresem podmiotowym) – zostało wprost potwierdzone przez RM w komunikacie z dnia 8 lipca br.: „Ustawa nie przewiduje wyrównania za lata wcześniejsze, ponieważ świadczenia były obliczone zgodnie z obowiązującym wówczas prawem”. Nieco więcej na temat powodu braku wyrównań w projektowanej ustawie – powiedziało MRPiPS w odpowiedzi na pytanie zadane w tej sprawie przez INFOR:

„Konstrukcja wyrównania i odsetek może być stosowana, jeśli ponowne ustalenie wysokości świadczenia wynikałoby z tego, że świadczenie zostało ustalone w wysokości niezgodnej z obowiązującymi przepisami prawa.

Konstrukcja waloryzacji rocznej i kwartalnej jest zgodna z konstytucją oraz odpowiada zasadom ekonomicznym waloryzacji – w związku z tym wyrównania nie są przewidziane w przygotowanej ustawie.” – poinformował resort.

Projekt ustawy rozwiązujący problem emerytur czerwcowych, ostatecznie - nie przewiduje zatem wyrównania (i odsetek od niego) za lata wypłaty poszkodowanym emerytom i rencistom rodzinnym zaniżonych świadczeń. Co więcej – jak zostało już wyjaśnione powyżej – uprawnieni nie mogą również liczyć na wyrównanie wynikające z przesunięcia terminu wejścia w życie ww. ustawy na 1 stycznia 2026 r. (z pierwotnie określonego w jej projekcie na 1 lipca 2025 r.).

Jest jeszcze projekt poselski, który przewiduje zarówno podwyżkę świadczeń bieżących, jak i wypłatę emerytom czerwcowym i rencistom rodzinnym niemal 15 tys. zł wyrównania

Kolejnym projektem ustawy, który zakłada rozwiązania problemu emerytów czerwcowych, jest poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (druk sejmowy nr 909), który został złożony w Sejmie przez grupę posłów PiS.

Zakłada on wprowadzenie przepisów, które pozwolą na ponowne przeliczenie emerytur osobom, którym świadczenie to zostało przyznane w miesiącu czerwcu, w latach 2009-2019. Poza podwyżką bieżących świadczeń (na skutek ww. przeliczenia), zakłada on jednak również – w przeciwieństwie do projektu rządowego – wypłatę wyrównania, w sytuacji gdy ponownie ustalona wysokość przyznanej emerytury jest wyższa od dotychczas wypłacanej. Zgodnie z nią – osobie uprawnionej, ma przysługiwać prawo do otrzymania kwoty stanowiącej różnicę między sumą kwot emerytur, jakie przysługiwałyby w okresie od dnia, w którym podjęto wypłatę przyznanej emerytury, do dnia wydania decyzji, na podstawie której emerytura została ponownie przeliczona (z uwzględnieniem waloryzacji ww. kwot), a sumą kwot wypłaconych w tym okresie.

W ramach opinii z dnia 13 stycznia 2025 r. w sprawie oceny skutków regulacji ww. projektu – Biuro Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu, podało szacunkowe kwoty wyrównania, które w przypadku wprowadzenia projektowanego rozwiązania – w latach 2025-2026 – miałyby trafić do każdego uprawnionego emeryta:

1. w 2025 r.:
2. 1. jednorazowe wyrównanie w kwocie 14 797 zł (zdyskontowanej inflacją na 2023 r.), nie uwzględniając odsetek i ponadto
   2. 160 zł netto miesięcznie (zdyskontowane inflacją na 2023 r.), a
2. w 2026 r.:
3. 1. 159 zł netto miesięcznie (zdyskontowane inflacją na 2023 r.).

W kolejnych latach (tj. począwszy od roku 2027) – każdemu uprawnionemu – również przysługiwałaby ww. kwota miesięcznego wyrównania, jednak nie zostało to uwzględnione w wyliczeniach BEOS, ponieważ dotyczyły one wyłącznie lat 2025-2026.

Projekt poselski, swoim zakresem podmiotowym, obejmuje nie tylko emerytów czerwcowych, ale również osoby pobierające renty rodzinne po zmarłych osobach, które przechodziły na emerytury w czerwcu, w latach 2009-2019. Zgodnie z projektem – osoby pobierające rentę rodzinną po osobach zmarłych, w sytuacji, gdy wysokość świadczenia ustalono w czerwcu danego roku, w latach 2009-2019 – również będą miały prawo do ponownego ustalenia wysokości renty rodzinnej i otrzymania – w wyniku tego – wyrównania i wyższego świadczenia.

Aktualnie – tj. w dniu 9 stycznia 2025 r. – ww. projekt został skierowany do I czytania w komisjach (a konkretniej – w Komisji Polityki Społecznej i Rodziny), a następnie (w dużym uproszczeniu) – czeka go jeszcze droga przez – trzy czytania w Sejmie i prace w Senacie, zanim finalnie trafi on na biuro Prezydenta. Szanse na jego przyjęcie – w związku z procedowaniem równolegle projektu rządowego – są jednak nikłe.

Polecamy: Darowizny, testamenty, spadki. Prawidłowe zapisy. Przykładowe wzory

Podstawa prawna:

• Ustawa z dnia 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 1631 z późn. zm.)
• Ustawa z dnia 14.05.2020 r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie działań osłonowych w związku z rozprzestrzenianiem się wirusa SARS-CoV-2 (Dz.U. z 2020 r., poz. 875 z późn. zm.)
• Ustawa z dnia 24.06.2021 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2021 r., poz. 1621)
• Projekt ustawy o ustalaniu wysokości emerytur z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ustalonych w czerwcu w latach 2009–2019 oraz rent rodzinnych po ubezpieczonych, którym ustalono emerytury w czerwcu w latach 2009–2019 (nr w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów: UD160)
• Projekt ustawy o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (druk sejmowy nr 909)