Jakie prawa ma ojciec dziecka?

Uznanie ojcostwa

Dzięki uznaniu ojcostwa w akcie urodzenia dziecka będzie widniało imię i nazwisko ojca uznającego ojcostwo. W konsekwencji mężczyzna uznający ojcostwo będzie uważany za pełnoprawnego rodzica ze wszystkimi tego skutkami (pełna władza rodzicielska, dziedziczenie, prawa i obowiązki rodzica).

Jeżeli dziecko pochodzi ze związku małżeńskiego, ojciec dziecka nabywa władzę rodzicielską z chwilą urodzenia się dziecka. W przypadku dziecka pozamałżeńskiego dla powstania władzy rodzicielskiej musi być ustalone ojcostwo.

Uznanie ojcostwa jest jednym ze sposobów ustalenia ojcostwa. Drugim z nich jest orzeczenie sądu. Procedury te stosuje się, gdy nie zachodzi domniemanie, że ojcem dziecka jest mąż jego matki, albo gdy domniemanie takie zostało obalone.

Uznanie ojcostwa nie może jednak nastąpić, jeżeli:

• zachodzi domniemanie, że ojcem dziecka jest mąż matki,
• toczy się sprawa o ustalenie ojcostwa.

Uznanie ojcostwa polega na tym, że mężczyzna, od którego dziecko pochodzi, oświadcza przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, że jest ojcem dziecka. Warunkiem koniecznym do uznania ojcostwa jest potwierdzenie jednocześnie albo w ciągu 3 miesięcy od dnia oświadczenia mężczyzny przez matkę dziecka, że mężczyzna składający oświadczenie jest ojcem dziecka.
W przypadkach niedopuszczalności uznania albo powzięcia wątpliwości co do pochodzenia dziecka kierownik urzędu stanu cywilnego odmawia przyjęcia oświadczeń koniecznych do uznania ojcostwa.

Polecamy serwis: Ustalenie ojcostwa

Jak już zostało wspomniane, ustalenie ojcostwa może nastąpić poprzez orzeczenie sądu. Mężczyzna składa w tym celu oświadczenie o uznaniu ojcostwa. Uznanie ojcostwa następuje przed sądem opiekuńczym, a za granicą również przed polskim konsulem lub osobą wyznaczoną do wykonywania funkcji konsula, jeżeli uznanie dotyczy dziecka, którego oboje rodzice albo jedno z nich są obywatelami polskimi.

Uznanie ojcostwa przed sądem opiekuńczym jest obowiązkowe w przypadku braku pełnej zdolności do czynności prawnych wynikającej z wieku składającego oświadczenie bądź matki.

Ponadto w razie wystąpienia niebezpieczeństwa grożącego bezpośrednio życiu matki dziecka lub mężczyzny, od którego dziecko pochodzi, oświadczenie konieczne do uznania ojcostwa może zostać:

• zaprotokołowane przez notariusza albo
• złożone do protokołu wobec wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy.

Taki protokół podpisuje osoba przyjmująca oświadczenie oraz osoba składająca oświadczenie, chyba że nie może ona go podpisać. Przyczynę braku podpisu podaje się w protokole.

Istotnym jest, że uznanie ojcostwa nie może nastąpić po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności.

Co do zasady można uznać ojcostwo dziecka:
- poczętego, ale jeszcze nie narodzonego (jeżeli matka dziecka nie wstąpiła w związek małżeński, można uznać ojcostwo przed urodzeniem się dziecka już poczętego),
- niepełnoletniego.

Co dzieje się w przypadku śmierci dziecka przed osiągnięciem pełnoletności? Uznanie ojcostwa może nastąpić w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym mężczyzna składający oświadczenie o uznaniu dowiedział się o śmierci dziecka, nie później jednak niż do dnia, w którym dziecko osiągnęłoby pełnoletność.

---

Zaprzeczenie macierzyństwa

Mężczyzna, którego ojcostwo zostało ustalone z uwzględnieniem macierzyństwa kobiety wpisanej w akcie urodzenia dziecka jako jego matka, wytacza powództwo o zaprzeczenie macierzyństwa przeciwko dziecku i tej kobiecie, a jeżeli ona nie żyje – przeciwko dziecku, w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym dowiedział się, że kobieta wpisana w akcie urodzenia dziecka nie jest matką dziecka, nie później jednak niż do osiągnięcia przez dziecko pełnoletności.

Władza rodzicielska taty

Zgodnie z art. 93 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom.

Dziecko aż do pełnoletności pozostaje pod władzą rodzicielską.

Powstanie władzy po stronie ojca nie jest, jak u matki, związane z momentem urodzenia się dziecka. W przypadku ojca uzależnione jest od tego, czy dziecko pochodzi ze związku małżeńskiego, czy pozamałżeńskiego. Jeżeli dziecko pochodzi ze związku małżeńskiego, ojciec dziecka nabywa władzę rodzicielską z chwilą urodzenia się dziecka. W przypadku dziecka pozamałżeńskiego dla powstania władzy rodzicielskiej musi być ustalone ojcostwo.

Władza rodzicielska to w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka, z poszanowaniem jego godności i praw.

Rodzic powinien wykonywać władzę rodzicielską tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes społeczny. Władza rodzicielska to przede wszystkim zespół obowiązków wobec dziecka. Uprawnienia rodziców względem dziecka to wtórny składnik tej władzy (Uchwała SN z dnia 9 czerwca 1976 r., sygn. III CZP 46/75).

Rodzice wychowują dziecko pozostające pod ich władzą rodzicielską i kierują nim. Wychowywanie dziecka obejmuje aspekt fizyczny i duchowy, a kierowanie regulowanie jego trybu i sposobu życia. Inne czynności z zakresu pieczy nad dzieckiem to: wybór imienia dla dziecka, troska o bezpieczeństwo, zapewnienie należytej egzystencji.

Rodzice są przedstawicielami ustawowymi dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską.

Jeżeli dziecko pozostaje pod władzą rodzicielską obojga rodziców, każde z nich może działać samodzielnie jako przedstawiciel ustawowy dziecka.

Taka reprezentacja jest atrybutem władzy rodzicielskiej. Rodzice wykonują czynności prawne w imieniu dziecka, czynności przed sądami w sprawach cywilnych, administracyjnych, przed organami administracyjnymi. Reprezentacja uwidacznia się również w sprawach karnych, w sprawach nieletnich oraz w przypadku wyrażenia zgody na leczenie dziecka.

Zobacz również: Reprezentacja dziecka przed sądem w sprawach karnych i administracyjnych

Z władzą rodzicielską łączy się zasada autonomii rodziców. Oznacza ona, że każdy rodzic ma prawo i obowiązek do samodzielnego wykonywania władzy rodzicielskiej. Należy jednak pamiętać, że o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie (brak porozumienia - rozstrzyga sąd opiekuńczy).

Rodzic jako przedstawiciel ustawowy potwierdza czynności prawne, dla których ważności wymagana jest taka zgoda. W razie braku potwierdzenia czynność będzie nieważna.
Rodzic może również za zezwoleniem sądu opiekuńczego rozwiązać stosunek pracy nawiązany przez osobę ograniczoną w zdolności do czynności prawnych. Konieczne jest, aby stosunek pracy sprzeciwiał się dobru tej osoby.

Rodzice sprawują zarząd majątkiem dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską. Obowiązani są sprawować go z należytą starannością. Dotyczy to wszystkich czynności prawnych, procesowych (postępowanie sądowe, przed organem państwowym czy samorządowym) i faktycznych związanych z majątkiem dziecka.

Należy wziąć pod uwagę, że zarząd sprawowany przez rodziców nie obejmuje zarobku dziecka ani przedmiotów oddanych mu do swobodnego użytku.

Rodzice mogą dokonywać czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu za zezwoleniem sądu opiekuńczego oraz wyrażać zgodę na dokonywanie takich czynności przez dziecko.

Wydając zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu, sąd ocenia jej legalność i celowość.

Bez zezwolenia mogą nabywać dla małoletniego dziecka nieruchomości na podstawie umowy darowizny w stanie wolnym od zobowiązań wobec darczyńcy lub osób trzecich.

Zobacz również: Jak sprzedać mieszkanie należące do dziecka?

Co istotne, zarząd rodziców można wyłączyć w umowie darowizny albo w testamencie. Dopuszcza się zastrzeżenie, że przedmioty przypadające dziecku z tytułu darowizny lub testamentu nie będą objęte zarządem sprawowanym przez rodziców. W wypadku takim, gdy darczyńca lub spadkodawca nie wyznaczył zarządcy, sprawuje zarząd kurator ustanowiony przez sąd opiekuńczy.

Rodzice powinni przeznaczyć czysty dochód z majątku dziecka przede wszystkim na utrzymanie i wychowanie dziecka oraz jego rodzeństwa, które wychowuje się razem z nim. Nadwyżkę mogą  wykorzystać na inne uzasadnione potrzeby rodziny.

---

Racjonalne partnerstwo rodziców i dzieci w zakresie wykonywania władzy rodzicielskiej

Rodzicom przysługuje pomoc od sądu opiekuńczego i innych organów władzy publicznej, jeżeli jest ona potrzebna do należytego wykonywania władzy rodzicielskiej. W szczególności każde z rodziców może zwrócić się do sądu opiekuńczego o odebranie dziecka od osoby nieuprawnionej, a także zwrócić się do sądu opiekuńczego lub innego właściwego organu władzy publicznej o zapewnienie dziecku pieczy zastępczej.

Najważniejszym rodzajem pomocy jest doprowadzenie do stanu, aby dziecko znalazło się pod władzą rodziców. Realizacji tego uprawnienia służy m.in. art. 211 Kodeksu karnego. Zgodnie z przepisem kto, wbrew woli osoby powołanej do opieki lub nadzoru, uprowadza lub zatrzymuje małoletniego poniżej lat 15 podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

Polecamy serwis: Sprawy karne

Prawa w zakresie obowiązku alimentacyjnego

W świetle art. 133 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania. Obowiązek ten nie został ograniczony żadnym terminem. Pomimo takiego uregulowania, rodzice, w przypadku pełnoletności dziecka, w pewnych sytuacjach mają prawo się od niego uchylić. Jest to możliwe, gdy świadczenia alimentacyjne rodziców wiążą się z nadmiernym dla nich uszczerbkiem lub jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się.

Kontakty z dzieckiem

Kontakty z dzieckiem to zarówno prawo i obowiązek rodziców. Nie wchodzą one które w zakres władzy rodzicielskiej. Kodeks postępowania cywilnego reguluje postępowanie w sprawach o odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką (art. 5981- 59814) oraz w sprawach dotyczących wykonywania kontaktów z dzieckiem (art. 59815- 59821).

Zobacz również: Jak napisać wniosek o uregulowanie kontaktów z dzieckiem?

Wzajemny szacunek i wspieranie się

Rodzice i dzieci są obowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się. W związku z tym ojciec może domagać się od pozostałych członków rodziny szacunku i wsparcia. Jednak obowiązek ten nie jest wyposażony w sankcję przymusu państwowego. Uważa się za trafny pogląd mówiący o tym, że jeśli jeden z podmiotów nie wypełnia obowiązku, drugi nie zostaje zwolniony od jego wykonywania. Wspomniany obowiązek trwa od narodzin dziecka do śmierci dziecka lub rodzica.

Obowiązki dziecka

Dziecko, które ma dochody z własnej pracy, powinno przyczyniać się do pokrywania kosztów utrzymania rodziny, jeżeli mieszka u rodziców. Dziecko, które pozostaje na utrzymaniu rodziców i mieszka u nich, jest obowiązane pomagać im we wspólnym gospodarstwie. Skoro na dziecku ciążą konkretne obowiązki względem rodziców to mogą oni domagać się ich spełnienia.

Jednak powyższe obowiązki nie są obwarowane żadną sankcją. Uważa się, że pośrednią sankcją za niewykonywanie obowiązków może być pozbawienie dziecka przez sąd opiekuńczy uprawnienia do rozporządzania swoim zarobkiem (art. 21 Kodeksu cywilnego).

Wybór imienia dziecka

Zgodnie z art. 50 Prawa o aktach stanu cywilnego rodzice dokonują wyboru imienia dziecka. Jeżeli przy sporządzaniu aktu urodzenia rodzice nie wybrali imienia (imion) dziecka, kierownik urzędu stanu cywilnego wpisuje do aktu urodzenia jedno z imion zwykle w kraju używanych, czyniąc o tym stosowną wzmiankę dodatkową.

Ponadto kierownik urzędu stanu cywilnego odmówi przyjęcia oświadczenia o wyborze dla dziecka:

• więcej niż dwóch imion,
• imienia ośmieszającego,
• nieprzyzwoitego,
• w formie zdrobniałej oraz
• imienia niepozwalającego odróżnić płci dziecka.

Poza wyjątkami przewidzianym powyżej nie ma podstaw prawnych, aby ograniczać swobodę rodziców w wyborze imienia dziecka (Wyrok NSA z dnia 31 maja 2005 r., sygn. OSK 1471/04).
Jeżeli akt urodzenia powinien być sporządzony w języku polskim, to również imię umieszczone w tym akcie, chociażby "obce", nie zaś "polskie", powinno nosić postać nadającą się do zapisania w języku polskim (Wyrok NSA z dnia 21 września 1993 r., sygn. SA/Wr 902/93).

Jakkolwiek imię nadawane dziecku może być symbolem wartości kultywowanych w rodzinie, wybór tych wartości i sposób ich afirmacji /jeśli tylko nie narusza obowiązującego prawa/ należy do rodziców dziecka (Wyrok NSA z dnia 24 czerwca 1988 r., sygn. SA/Wr 115/88).

Rodzice dziecka mogą w ciągu 6 miesięcy od daty sporządzenia aktu urodzenia złożyć kierownikowi urzędu stanu cywilnego pisemne oświadczenie o zmianie imienia (imion) dziecka wpisanego do aktu w chwili jego sporządzenia.

Po upływie przewidzianego terminu uzupełnienie aktu urodzenia może nastąpić tylko w trybie art. 36 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego (Wyrok NSA z dnia 18 marca 1993 r., sygn. SA/Wr 1859/92).

---

Nazwisko dziecka, co do którego zachodzi domniemanie, że pochodzi od męża matki

Zasady wyboru nazwisk dzieci odpowiadają zasadom wyboru nazwisk przez przyszłych małżonków. Dziecko pochodzące z małżeństwa, nosi nazwisko obojga małżonków. Gdy małżonkowie mają różne nazwiska, dziecko nosi nazwisko wskazane w ich zgodnych oświadczeniach. Małżonkowie mogą wybrać nazwisko jednego z nich albo nazwisko utworzone przez połączenie nazwiska matki z nazwiskiem ojca dziecka (w dowolnej kolejności).

Oświadczenie składane jest jednocześnie z oświadczeniami o nazwiskach, które będą nosić małżonkowie. Jeżeli małżonkowie nie złożyli zgodnych oświadczeń w sprawie nazwiska dziecka, nosi ono nazwisko składające się z nazwiska matki i dołączonego do niego nazwiska ojca (zawsze w tej kolejności).

Jeśli małżonkowie zmienią zdanie co do nazwiska dziecka, przy sporządzeniu aktu urodzenia pierwszego wspólnego dziecka mogą złożyć przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego zgodne oświadczenia o zmianie wskazanego przez nich nazwiska dziecka. Jeżeli wcześniej rodzice nie złożyli oświadczeń w kwestii nazwiska dziecka, składają je przy sporządzaniu aktu urodzenia pierwszego wspólnego dziecka.

Nazwisko dziecka, co do którego ojcostwo zostało ustalone przez uznanie

W tej sytuacji w pierwszej kolejności ważne jest zgodne oświadczenie rodziców, które składa się równocześnie z oświadczeniami koniecznymi do uznania ojcostwa. Mogą wybrać jedną z dwóch opcji: nazwisko matki lub ojca dziecka albo nazwisko utworzone przez połączenie (w dowolnej kolejności) nazwiska matki i ojca. W braku zgodnego oświadczenia rodziców dziecko otrzymuje nazwisko matki połączone z nazwiskiem ojca (zawsze w tej kolejności).

Nazwisko dziecka, co do którego ojcostwo zostało ustalone sądownie

Także w tym przypadku w pierwszej kolejności o nazwisku decyduje zgodne oświadczenie woli. Decydującą chwilą jest moment uprawomocnienia się orzeczenia. Sąd jest związany zgodną wolą stron, chyba że wybrały nazwisko nieprzewidziane w ustawie. Strony mogą wybrać nazwisko jednej z nich albo utworzone przez połączenie (w dowolnej kolejności) nazwiska matki z nazwiskiem ojca. W przypadku braku porozumienia dziecko otrzymuje nazwisko matki i dołączonego nazwiska ojca (zawsze w tej kolejności).

W trzech wyżej opisanych sytuacjach jeśli dziecko ukończyło 13 lat, można zmienić jego nazwisko tylko za zgodą małoletniego.

Polecamy serwis: Dziecko i prawo

Podstawa prawna:

Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (ostatnia zmiana: Dz. U. z 2012 r., Nr 98, poz. 579);
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (ostatnia zmiana: Dz. U. z 2012 r., poz. 611);
Ustawa z dnia 29 września 1986 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (ostatnia zmiana: Dz. U. z 2011 r., Nr 212, poz. 1264).