ZUS chce przeciwdziałać ubóstwu emerytów. Płaci, ale tylko osobom mieszkającym w Polsce co najmniej 10 lat + inne przesłanki

• ZUS chce przeciwdziałać ubóstwu emerytów. Płaci, ale tylko osobom mieszkającym w Polsce co najmniej 10 lat + inne przesłanki
• Czym jest emerytura matczyna? Czym jest emerytura ojcowska?
• Emerytura matczyna podstawa prawna
• Kto ma prawo do emerytury matczynej?
• Czy mieszkając za granicą należy mi się matczyna emerytura?
• Składniki domicylu a emerytura matczyna
• Ośrodek interesów życiowych w Polsce od 10 lat

ZUS chce przeciwdziałać ubóstwu emerytów. Płaci, ale tylko osobom mieszkającym w Polsce co najmniej 10 lat + inne przesłanki

Temat emerytury matczynej nie cichnie tym bardziej, że wciąż pojawiają się w tym zakresie wątpliwości. Tym razem chodzi o to, jak pyta nasza Czytelniczka: "Czy mieszkając za granicą należy mi się matczyna emerytura?". Wydawałoby się, że odpowiedź jest prosta, ale ustawodawca określa konkretne przesłanki i kryteria, które należy spełnić, aby otrzymać świadczenie mama 4 plus, a w praktyce ich interpretacja, dla rodziców, ba nawet dla prawników - jest bardzo trudna. Na tyle trudna, że sprawy trafiają do sądów, które dokonują wykładni poszczególnych terminów prawnych z pogranicza języka prawnego i prawniczego.

Czym jest emerytura matczyna? Czym jest emerytura ojcowska?

Emerytura matczyna czy emerytura ojcowska jest rodzicielskim świadczeniem uzupełniającym. Celem świadczenia jest zapewnienie niezbędnych środków utrzymania osobom (zatem nie tylko matkom, ale i ojcom), które zrezygnowały z zatrudnienia lub innej działalności zarobkowej albo ich nie podjęły ze względu na wychowywanie dzieci. Nie tylko ZUS, przepisy ale i sądy jasno podkreślają, że istnieje specjalny charakter rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego. Przykładowo z najnowszego orzecznictwie sądów administracyjnych można wyinterpretować, że świadczenie z art. 3 ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym ma charakter specjalny - ma za zadanie przeciwdziałać ubóstwu grupie uprawnionych do niego osób, zapewniając im określone (niezbędne) środki po osiągnięciu odpowiedniego wieku. Doceniając trud wychowawczy rodziców w rodzinach wielodzietnych, którzy zrezygnowali z zatrudnienia lub go nie podjęli i z tego powodu nie nabyli prawa do emerytury lub ich emerytura jest niższa od najniższej emerytury, świadczenie to może być przyznane w kwocie równej minimalnej emeryturze lub jako uzupełnienie do tej kwoty. Nie jest to jednak świadczenie socjalne, uzależnione od potrzeb, nawet gdy są one uzasadnione (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrok z dnia 13 czerwca 2025 r., sygn. III OSK 219/25). Jednak czy za ten trud wychowawczy każdemu należy się świadczenie? Odpowiedź jest negatywna, nie każdemu.

Emerytura matczyna podstawa prawna

Podstawą prawną dla emerytury matczynej jest ustawa z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 1051, dalej jako: ustawa).

Kto ma prawo do emerytury matczynej?

Prawo do emerytury matczynej mają osoby spełniające konkretne ustawowe kryteria. Świadczenie może być przyznane:

1. matce, która urodziła i wychowała lub wychowała co najmniej czworo dzieci;
2. ojcu, który wychował co najmniej czworo dzieci, w przypadku śmierci matki dzieci albo porzucenia dzieci przez matkę lub w przypadku długotrwałego zaprzestania wychowywania dzieci przez matkę.
3. Świadczenie może być przyznane ww. osobom, zamieszkującym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i posiadającym po ukończeniu 16. roku życia centrum interesów osobistych lub gospodarczych (ośrodek interesów życiowych) przez okres co najmniej 10 lat (precyzuje to ustawa podatkowa, o czym niżej), jeżeli są: obywatelami Rzeczypospolitej Polskiej lub posiadającymi prawo pobytu lub prawo stałego pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej obywatelami państw członkowskich Unii Europejskiej, państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) - stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub Konfederacji Szwajcarskiej, lub cudzoziemcami legalnie przebywającymi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
4. Świadczenie może być przyznane matce po osiągnięciu wieku 60 lat albo ojcu po osiągnięciu wieku 65 lat, w przypadku gdy nie posiada dochodu zapewniającego niezbędne środki utrzymania.

Co ważne, istotne jest więc kumulatywne spełnienie przesłanek dla otrzymania emerytury matczynej, ponieważ z treści art. 3 ust. 1 ustawy wynikają wprost cztery kryteria warunkujące przyznanie rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Uproszczając są to:

• Po pierwsze, osoba musi urodzić i wychować lub wychować co najmniej czworo dzieci;
• Po drugie, uprawniony musi posiadać określony związek z krajem;
• Po trzecie, ubiegający się o to świadczenie musi osiągnąć określony wiek;
• Po czwarte, osoba ta nie posiada dochodu zapewniającego niezbędne środki utrzymania, przy czym nie jest uprawniona do emerytury lub renty w wysokości co najmniej najniższej emerytury.

Czy mieszkając za granicą należy mi się matczyna emerytura?

Nie, mieszkając za granicą nie należy się emerytura matczyna. Wynika to dosłownie z brzmienia przepisów. Chodzi o artykuł 3 ust. 4 ustawy, który stanowi dokładnie tak: Świadczenie przysługuje pod warunkiem zamieszkiwania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w trakcie jego pobierania. W tym kontekście istotne są składniki tzw. domicylu.

Jak podkreślają przedstawiciele doktryny: "Miejsce zamieszkania zdefiniowane w art. 25 określane jest w języku prawniczym jako obrane miejsce zamieszkania (domicilium voluntarium). Z przepisu tego wynika, że miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, a nie lokal (czy adres lokalu), w którym dana osoba zamieszkuje. Jest to miejscowość powiązana z osobą fizyczną w określony sposób, tj. osoba ta przebywa w niej z zamiarem stałego pobytu. Mając na uwadze powyższe wymaganie ustawodawcy, przyjmuje się, że na pojęcie miejsca zamieszkania w rozumieniu art. 25 składają się dwa występujące łącznie elementy: 1) faktyczne przebywanie w danej miejscowości (tzw. corpus, czyli element zewnętrzny, zwany też obiektywnym) oraz 2) zamiar stałego w niej pobytu (tzw. animus manendi, czyli element wewnętrzny, zwany też subiektywnym). Faktyczne przebywanie w danej miejscowości, aby stanowiło podstawę uznania jej za miejsce zamieszkania, powinno być trwałe, lecz nie musi mieć charakteru ciągłego. (...) Oznacza to, że o tym, czy na gruncie art. 25 danej osobie można przypisać zamiar stałego pobytu w danej miejscowości, rozstrzyga to, czy z punktu widzenia typowego obserwatora miejscowość ta stanowi główny ośrodek aktywności życiowej tej osoby (jej osobistych i majątkowych interesów). Kryterium oceny, czy istnieje animus manendi, nie stanowi więc wola wewnętrzna osoby fizycznej, ale sposób przebywania tej osoby w danej miejscowości. Powyższą interpretację uzasadnia argument, że określenie miejsca zamieszkania osoby fizycznej ma znaczenie także dla innych osób." (zob. A. Lutkiewicz-Rucińska [w:] Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, red. M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak, LEX/el. 2025, art. 25.).

Składniki domicylu a emerytura matczyna

Czym są tzw. składniki domicylu i dlaczego mają tak duże znaczenie dla emerytury dla matek (mama 4 plus)? Chodzi o tzw. składnik pobytu stałego, który jest realizowany w danej miejscowości obiektywnie sprawdzalnej aktywności życiowej (rodzinnej, zawodowej, społecznej). Składniki domicylu mają charakter obiektywny, czyli pobyt stały w danej miejscowości (corpus) oraz subiektywny w postaci uzewnętrznionego zamiaru, woli tego pobytu (animus). Łączne występowanie tych składników pozwala wskazać daną miejscowość jako centrum życiowej aktywności osoby, w którym koncentrują się jej interesy osobiste i majątkowe. Analizy składników zamieszkania należy dokonywać łącznie, ponieważ składnik mentalny animus manifestuje się w szczególności w postaci konkretnych, obiektywnie sprawdzalnych zachowań składających się na corpus, a zatem ich rozdzielenie służy tylko potrzebom teoretycznego opisu. (tak słusznie podkreśla w wyroku z 16 grudnia 2024 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, sygn. II SA/Wa 1151/24).

W innym bardzo aktualnym postanowieniu z dnia 20 maja 2025 r. wydanym przez Sąd Apelacyjny w Krakowie, II AKzw 365/25 - sąd dokonuje owej analizy składników zamieszkania. Początkowo przytacza stanowisko ww. wyroku, ale później sąd podkreśla w tezie postanowienia, że: składnikiem pobytu stałego jest realizowanie w danej miejscowości obiektywnie sprawdzalnej aktywności życiowej (rodzinnej, zawodowej, społecznej). Składniki domicylu mają charakter obiektywny, czyli pobyt stały w danej miejscowości (corpus) oraz subiektywny w postaci uzewnętrznionego zamiaru, woli tego pobytu (animus). Łączne występowanie tych składników pozwala wskazać daną miejscowość jako centrum życiowej aktywności osoby, w którym koncentrują się jej interesy osobiste i majątkowe. Analizy składników zamieszkania należy dokonywać łącznie, ponieważ składnik mentalny animus manifestuje się w szczególności w postaci konkretnych, obiektywnie sprawdzalnych zachowań składających się na corpus, a zatem ich rozdzielenie służy tylko potrzebom teoretycznego opisu.

Ośrodek interesów życiowych w Polsce od 10 lat

Co jeszcze ma znaczenie w tym zakresie. Oczywiście przepisy podatkowe, które odnoszą się do tzw. rezydencji podatkowej oraz właśnie do domicylu w kontekście emerytury matczynej. Chodzi o warunki, o którym mowa w art. 3 ust. 1a pkt 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 163). Chodzi więc o to, że za osobę mającą miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uważa się osobę fizyczną, która: posiada na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej centrum interesów osobistych lub gospodarczych (ośrodek interesów życiowych).

Podsumowując, aby otrzymać emeryturę matczyną należy przez co najmniej 10 lat mieszkać w Polsce oraz spełnić inne dodatkowe kryteria. Jeżeli świadczenie zostało przyznane, a dana osoba wyjedzie za granicę, to ZUS zawiesi świadczenie, a następnie po powrocie może ponownie je wypłacać, jeżeli tak postanowi. Sytuacja rodziców w tym kontekście jest więc nieco skomplikowana, bo emerytura dla matek i ojców, posiadających co najmniej 4 dzieci, czy dla innych osób uprawnionych, jest związana terytorialne - z Polską.