Obrazić kogoś, czyli kiedy występuje przestępstwo zniewagi

Odpowiedzialność karna

Obrażanie kogoś w niektórych sytuacjach może doprowadzić do odpowiedzialności karnej. Należy bowiem przytoczyć przepis art. 216 § 1 Kodeksu karnego, zgodnie z którym:

„Kto znieważa inną osobę w jej obecności albo choćby pod jej nieobecność, lecz publicznie lub w zamiarze, aby zniewaga do osoby tej dotarła,
podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności.”

Z powyższego przepisu wynikają trzy przypadki, w których może zaistnieć przestępstwo zniewagi:

1) gdy jest dokonane w obecności znieważanej osoby;

2) gdy zachodzi podczas nieobecności pokrzywdzonego, ale:

a) jest publiczne

b) czynione jest z zamiarem sprawcy, by ta zniewaga dotarła do tejże osoby znieważanej.

Zgodnie z § 2 przytoczonego przepisu:

„Kto znieważa inną osobę za pomocą środków masowego komunikowania,
podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.”

Tym wspomnianym środkiem masowego komunikowania mogą być między innymi:

• forum internetowe;
• media społecznościowe w internecie;
• program telewizyjny;
• audycja radiowa.

W tym drugim przypadku (zniewagi za pomocą środka masowej komunikacji) prawo karne przewiduje bardziej surową karę, ponieważ sprawca może zostać skazany nawet na karę pozbawienia wolności do roku.

Zniewaga może mieć różne formy, na przykład ustną, pisemną, a także obraźliwego gestu, znaku, rysunku oraz jeszcze innych sposobów komunikacji. Przestępstwo to może być popełnione wyłącznie umyślnie w zamiarze kierunkowym oraz ewentualnym. Oznacza to, że sprawca musiał być świadomy tego, iż jego działanie stanowi zniewagę albo przynajmniej musiał brać pod uwagę taką ewentualną możliwość. Brak takiej świadomości oznaczać będzie brak popełnienia tego przestępstwa.

Krytyka i skargi

W życiu dość często ludzie formułują wobec innych niezbyt pomyślne treści. Jednakże nie każde takie wypowiedzi, oświadczenia będą mogły zostać uznane za zniewagę. Istota tego czynu polega na poniżeniu drugiej osoby, uwłaczaniu jej czci, pozbawieniu należnego jej szacunku, okazaniu pogardy.

Należy zaznaczyć, iż zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego zniewaga może mieć miejsce tylko i wyłącznie wtedy gdy określone sformułowania są poniżające w powszechnym odczuciu, a ewentualne subiektywne odczucia nie mają tutaj znaczenia.

W tym miejscu warto przytoczyć uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2016 roku (SNO 45/16), zgodnie z którą: „O tym, czy zachowanie m charakter znieważający, decydują dominujące w społeczeństwie oceny i normy obyczajowe, a nie samo subiektywne przekonanie osoby rzekomo znieważonej.”

Oprócz wskazanej powyżej uchwały Sądu Najwyższego można przytoczyć między innymi jeszcze kolejną uchwałę Sądu Najwyższego, tj. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2012 roku (SNO 26/12), według której: „O tym, czy zachowanie miało charakter znieważający, decydują dominujące w społeczeństwie oceny i normy obyczajowe, a nie subiektywne przekonanie osoby rzekomo znieważonej.”

Tak zatem nie każde treści postrzegane jako negatywne będą mogły zostać uznane za przejaw tego przestępstwa. Odnosi się ono bowiem tylko do takich słów, które w odczuciu wielu innych ludzi są niewątpliwie poniżające, uwłaczające czci konkretnej osoby. Subiektywne odczucia na temat określonych wypowiedzi nie będą podstawą do zaistnienia przestępstwa zniewagi jeżeli w opinii wielu innych ludzi, nie są to niewątpliwie poniżające sformułowania i właściwie nie dają nikomu powodu do obrażania się.

Co ważne, od zniewagi należy także odróżnić krytykę oraz skargi. Krytyka, skargi wyrażone w sposób merytoryczny, rzeczowy oraz kulturalny nie mogą stanowić zniewagi. Każdy może bowiem zostać poddany krytyce innych, zwłaszcza wtedy gdy sprawuje ważne funkcje, zajmuje odpowiedzialne stanowiska. Jeżeli więc na przykład ktoś krytykuje publicznie działania podejmowane przez władze, to ma do tego pełne prawo. Jeżeli ktoś składa skargę na pracowników administracji, to też jak najbardziej ma do tego uprawnienie.

Należy jednak zaznaczyć, iż dozwolone są tylko takie skargi oraz krytyki, które są rzeczowe i wyrażane w sposób kulturalny. Zawarte w nich ewentualne zwroty o charakterze poniżającym już mogą być uznane za przekroczenie stosownych granic i skutkować odpowiedzialnością prawną autora.

Brzydkie, niekulturalne słownictwo

W kontekście rozważań na temat zniewagi warto odnieść się do brzydkich, wulgarnych słów, których mogą używać osoby niekulturalne. Niewątpliwie określanie kogoś jednym z takich wyrazów będzie mogło zostać uznane za przestępstwo zniewagi.

Warto jednak zwrócić uwagę na sytuację, w której niekulturalna osoba komunikując się często posługuje się tego typu wulgarnymi słowami, aczkolwiek nie używa ich w odniesieniu do innych osób. Z pewnością należy taki sposób komunikacji ocenić nagannie pod względem etycznym. W kontekście ewentualnej zniewagi należy jednak przytoczyć postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 września 2012 roku (III KK 115/12), w myśl którego:

„Jeżeli słowa, niewątpliwie wulgarne, nie były skierowane w stosunku do oskarżycielki prywatnej, a stanowiły, oczywiście naganne, ale tylko słowa wtrącane w wypowiadane zdania w charakterze tego, co zwykło się nazywać „przerywnikami” - zatem, takie zachowania oskarżonych nie wypełniały znamion ustawowych przestępstwa określonego w art. 216 § 1 k.k.”

Samo tylko używanie niekulturalnego języka nie jest zatem jeszcze podstawą do zaistnienia przestępstwa zniewagi z art. 216 k.k., chyba że zwroty te są skierowane w odniesieniu do innej osoby.

Podsumowanie

Znieważenie kogoś stanowi przestępstwo unormowane w Kodeksie karnym, za popełnienie którego jest przewidziana stosowna kara. Może ono zostać popełnione wyłącznie przez działanie. Jest ścigane w trybie prywatnoskargowym, co oznacza, że to pokrzywdzony wnosi do sądu prywatny akt oskarżenia. Nie czyni tego prokurator. Natomiast skarżący może skorzystać z pomocy profesjonalnego pełnomocnika jakim jest radca prawny albo adwokat.

Jeżeli pokrzywdzony nie chcąc ukarania sprawcy nie wniesie aktu oskarżenia do sądu, to sprawca nie poniesie żadnej odpowiedzialności karnej.

Sąd nie musi, ale może odstąpić od wymierzenia kary w dwóch sytuacjach:

• gdy zniewagę wywołało wyzywające zachowanie pokrzywdzonego;
• gdy pokrzywdzony odpowiedział naruszeniem nietykalności cielesnej lub zniewagą wzajemną.

Należy też nadmienić, iż cześć człowieka stanowi także jedno z dóbr osobistych, o których mowa w przepisie art. 23 kodeksu cywilnego. Osoba, której cześć naruszono może na podstawie przepisu art. 24 kodeksu cywilnego w drodze postępowania cywilnego żądać:

• zaniechania dalszych naruszeń;
• usunięcia skutków naruszenia;
• złożenia oświadczenia o odpowiedniej treści i formie;
• zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny;
• naprawienia powstałej szkody na zasadach ogólnych.

W przypadku dopuszczenia się zniewagi pokrzywdzony może dochodzić swoich praw poprzez postępowanie karne oraz postępowanie cywilne. Nierzadko zadośćuczynienia przyznawane w postępowaniu cywilnym są wyższe w porównaniu do tych orzekanych w postępowaniu karnym. Z drugiej jednak strony postępowanie cywilne może wiązać się z wyższymi opłatami oraz dłuższym czasem jego trwania.

Autor: Radca prawny dr Kamil Lorek

Orzecznictwo:

1. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2016 roku, SNO 45/16.

2. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 05 czerwca 2012 roku, SNO 26/12.

3. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 września 2012 roku, III KK 115/12.