Wyrównanie za lata zaniżonych świadczeń emerytalnych wypłacanych przez ZUS. Sąd Najwyższy zdecyduje o losie poszkodowanych emerytów

• Rozwiązanie polegające na pomniejszaniu podstawy obliczenia emerytury o kwoty wcześniej pobranych świadczeń wprowadzono 1 stycznia 2013 r. na mocy ustyawy z dnia 11 maja 2012 r. zmieniającej przepisy o emeryturach i rentach z FUS
• Co przepisy oznaczają w praktyce dla emerytów? Przykład nauczyciela matematyki
• Powyższy przepis został zaskarżony do Trybunału Konstytucyjnego, który w wyroku z 6 marca 2019 r. (P 20/16) uznał go za niezgodny z art. 2 Konstytucji RP
• Do chwili obecnej wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. nie został jednak opublikowany w Dzienniku Ustaw
• Skarga kasacyjna RPO do Sądu Najwyższego w sprawie zaniżonych emerytur
• Niezależnie od rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego, MRPiPS opracowało projekt ustawy regulującej sposób ustalania wysokości emerytur dla osób, które do 6 czerwca 2012 r. przeszły na wcześniejszą emeryturę
• Kogo ma objąć rządowa specustawa przeliczeniowa dotycząca wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r.?
• Emeryci nie otrzymają jednak wyrównania za lata wypłaty przez ZUS zaniżonych świadczeń
• Szansa na rekompensatę dla poszkodowanych emerytów. Kiedy ustawa wejdzie w życie?

Rozwiązanie polegające na pomniejszaniu podstawy obliczenia emerytury o kwoty wcześniej pobranych świadczeń wprowadzono 1 stycznia 2013 r. na mocy ustyawy z dnia 11 maja 2012 r. zmieniającej przepisy o emeryturach i rentach z FUS

W takim brzmieniu przepis obowiązywał również w dacie ustalania prawa do emerytury powszechnej wnioskodawcy. Zgodnie z jego treścią, jeżeli ubezpieczony pobierał wcześniej emeryturę częściową lub świadczenie przyznane m.in. na podstawie wskazanych przepisów ustawy emerytalnej czy Karty Nauczyciela, to podstawę obliczenia emerytury powszechnej pomniejsza się o sumę wypłaconych świadczeń – w wysokości brutto.

W rozpatrywanej sprawie, do której postanowił dołączyć RPO, sporne jest to, czy istnieją podstawy do ponownego ustalenia wysokości emerytury powszechnej z pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. Chodzi o sytuację, w której ubezpieczony urodzony w czerwcu 1951 r. nabył prawo do wcześniejszej emerytury nauczycielskiej w 2006 r. (z wypłatą od kwietnia), a następnie w 2017 r., po osiągnięciu wieku emerytalnego, wystąpił o emeryturę powszechną.

Co przepisy oznaczają w praktyce dla emerytów? Przykład nauczyciela matematyki

Jednym z wielu poszkodowanych jest pan J.K. (rocznik 1954), który przez wiele lat pracował jako nauczyciel matematyki i informatyki. Na podstawie obowiązujących wówczas przepisów przeszedł na wcześniejszą emeryturę 1 grudnia 2007 r. W 2019 r., po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego (65 lat), wystąpił do ZUS o przeliczenie świadczenia. Okazało się jednak, że nowo ustalona emerytura jest niższa od dotychczas pobieranej, co ZUS uzasadnił przepisami obowiązującymi od 1 stycznia 2013 r.

W sprawie tej interweniował poseł Łukasz Horbatowski, który zwrócił się do Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej (MRPiPS) z pytaniem dotyczącym sytuacji osób pokrzywdzonych zmianą przepisów, w tym nauczycieli korzystających z uprawnień wynikających z Karty Nauczyciela.

W odpowiedzi resort przyznał, że część emerytów, także z roczników innych niż 1953, została pokrzywdzona sposobem wprowadzenia art. 25 ust. 1b. Dotyczy to m.in. mężczyzn urodzonych w latach 1949–1952 i w 1954 r. oraz kobiet z roczników 1954-1959, którzy przeszli na wcześniejszą emeryturę przed 6 czerwca 2012 r., a wiek emerytalny osiągnęli już po zmianie przepisów.

Powyższy przepis został zaskarżony do Trybunału Konstytucyjnego, który w wyroku z 6 marca 2019 r. (P 20/16) uznał go za niezgodny z art. 2 Konstytucji RP

Trybunał wskazał, że ustawodawca naruszył zasadę lojalności państwa wobec obywateli. Osoby decydujące się na wcześniejszą emeryturę działały w zaufaniu do obowiązującego prawa i nie mogły przewidzieć jego późniejszych skutków dla wysokości emerytury powszechnej.

Nie miały świadomości, że pobieranie świadczenia spowoduje pomniejszenie zgromadzonego kapitału, a tym samym obniżenie przyszłej emerytury. Trybunał podkreślił, że decyzje tego typu są podejmowane z myślą o długiej perspektywie i powinny opierać się na stabilnych i przewidywalnych regulacjach.

Gdyby zainteresowani znali rzeczywiste konsekwencje, część z nich mogłaby nie skorzystać z wcześniejszej emerytury. Zasada zaufania do państwa wyklucza bowiem nagłe zmiany „reguł gry”, które pogarszają sytuację obywateli.

Do chwili obecnej wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. nie został jednak opublikowany w Dzienniku Ustaw

Zdaniem RPO, niezależnie od tego, argumentacja przedstwiona w uzasadnieniu tego wyroku pozwala na zastosowanie wykładni prokonstytucyjnej art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. RPO wskazuje, że odwołanie się do standardu konstytucyjnego jest konieczne, aby interpretować przepisy w zgodzie z ustawą zasadniczą. Może to prowadzić do bardziej korzystnych rozstrzygnieć dla ubezpieczonych.

Skarga kasacyjna RPO do Sądu Najwyższego w sprawie zaniżonych emerytur

Rzecznik Praw Obywatelskich udostępnił pełną treść skargi kasacyjnej, złożonej 7.04.2026 r. Sprawa otrzymała numer III.7060.3.2026. Z pełną treścią można zapoznać się pod poniższym linkiem:

Do_SN_skarga_kasacyjna_emerytura_7_05_2026_wymazany.pdf

Na dzień dzisiejszy nie wyznaczono terminu rozprawy. Informacja w tej kwestii będzie jednak na bieżąco aktualizowana.

Niezależnie od rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego, MRPiPS opracowało projekt ustawy regulującej sposób ustalania wysokości emerytur dla osób, które do 6 czerwca 2012 r. przeszły na wcześniejszą emeryturę

Projekt zakłada możliwość ustalenia emerytury powszechnej bez pomniejszania jej o wcześniej pobrane świadczenia, pod warunkiem że wniosek o wcześniejszą emeryturę został złożony przed 6 czerwca 2012 r., a decyzja o emeryturze powszechnej zapadła po 2012 r.

Przewidziane w projekcie ponowne ustalenie wysokości emerytury osób, które przed wejściem w życie specustawy przeliczeniowej wystąpiły z wnioskiem o emeryturę powszechną, byłoby dokonywane przez ZUS z urzędu. Nie byłyby zatem konieczne żadne wnioski tych emerytów o przeliczenie świadczenia.

Natomiast w przypadku osób, które przed wejściem w życie specustawy przeliczeniowej nie wystąpiły z wnioskiem o emeryturę powszechną, przewidziane w projekcie przeliczenie wysokości emerytury byłoby dokonywane przez ZUS na dzień wejścia w życie tej ustawy, pod warunkiem złożenia wniosku o przyznanie emerytury powszechnej do dnia 31 grudnia 2026 r.

Kogo ma objąć rządowa specustawa przeliczeniowa dotycząca wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r.?

Z projektu specustawy przeliczeniowej wynika, że nie obejmie ona swoim zakresem wszystkich emerytów, których dotyczy wyrok TK z 4 czerwca 2024 r., lecz wyłącznie kobiety urodzone w latach 1954–1959 oraz mężczyzn urodzonych w latach 1949–1952 i w 1954 r., którzy:

• pobierają lub pobierali emerytury wcześniejsze,
• przed dniem 6 czerwca 2012 r. złożyli wniosek o przyznanie emerytury wcześniejszej,
• wystąpili o emeryturę powszechną przyznawaną po ukończeniu ustawowego wieku emerytalnego, przy czym emerytura ta została ustalona z pomniejszeniem podstawy obliczenia o sumę kwot pobranych emerytur wcześniejszych, albo nabyli do niej prawo, lecz nie wystąpili z wnioskiem i nadal pobierają emeryturę wcześniejszą,
• oraz którym prawo do emerytury powszechnej zostało przyznane (lub zostało nabyte) po dniu 31 grudnia 2012 r.

Emeryci nie otrzymają jednak wyrównania za lata wypłaty przez ZUS zaniżonych świadczeń

Zgodnie z opracowanym przez MRPiPS projektem specustawy przeliczeniowej proponowane rozwiązania nie przewidują mechanizmu wyrównania świadczeń dla emerytów, którzy pobierają emeryturę pomniejszoną o łączną kwotę świadczeń pobranych przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego.

Jak wskazują autorzy projektu, adresaci tej ustawy „są bowiem grupą uprzywilejowaną. Mogli skorzystać z przywileju przejścia na wcześniejszą emeryturę, mimo że nowy system emerytalny, do którego należeli, co do zasady tego nie przewidywał. Następnie mieli możliwość przejścia na emeryturę powszechną, czyli swoistego prawa do emerytury po emeryturze, mimo że ich konstytucyjne prawo do zabezpieczenia społecznego ze względu na wiek zostało już zrealizowane poprzez nabycie prawa do emerytury wcześniejszej. Dodatkowo projektowane przepisy umożliwiają tym osobom ponowne ustalenie wysokości emerytury powszechnej z pominięciem mechanizmu pomniejszania podstawy jej obliczenia o pobrane wcześniej emerytury.”

Szansa na rekompensatę dla poszkodowanych emerytów. Kiedy ustawa wejdzie w życie?

Obecnie analizowane są uwagi zgłoszone w toku uzgodnień międzyresortowych, konsultacji publicznych i opiniowania projektu. Po zakończeniu tych prac dokument zostanie skierowany do dalszego procedowania. Zaproponowano, aby ustawa weszła w życie 1 czerwca 2026 r.

Źródła:

RPO, MRPiPS

Podstawa prawna:

Projekt ustawy o ustalaniu wysokości emerytur z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych dla osób, które do dnia 6 czerwca 2012 r. przeszły na emerytury na zasadach obowiązujących osoby urodzone przed 1 stycznia 1949 r. (nr projektu w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów: UD204)

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r., sygn. akt SK 140/20

Ustawa z dnia 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2025 r., poz. 1749)