Już nie uciekniesz przez ZUS-em! Oskładkowanie umów o dzieło

• Podleganie ubezpieczeniom społecznym w aktualnym stanie prawnym
• Umowa o dzieło a ubezpieczenia społeczne
• Umowa o dzieło to nie sposób na celowe unikanie oskładkowania 
• MRPiPS: umowy o dzieło czeka objęcie obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi
• ZUS już szacuje ile czasu zajmie mu wdrożenie zmiany polegającej na „ozusowaniu” umów o dzieło

Podleganie ubezpieczeniom społecznym w aktualnym stanie prawnym

W aktualnym stanie prawnym, zgodnie z ustawą z dnia 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych – obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym, tj. ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym oraz wypadkowemu, podlegają osoby fizyczne, które są:

• pracownikami, z wyłączeniem prokuratorów,

• osobami wykonującymi pracę nakładczą (które jednak nie podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu wypadkowemu),

• członkami rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych,

• osobami wykonującymi pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, oraz osobami z nimi współpracującymi, z wyłączeniem uczniów szkół ponadpodstawowych lub studentów do ukończenia przez nich 26 roku życia, chyba, że są oni osobami świadczącymi pracę na podstawie tzw. umowy uaktywniającej (tj. umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, która jest zawierana przez nianie – osoby fizyczne sprawujące opiekę nad dziećmi),

• osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność oraz osobami z nimi współpracującymi, z wyłączeniem przedsiębiorców, będących osobami fizycznymi, które podejmują działalność gospodarczą po raz pierwszy albo podejmują ją ponownie po upływie co najmniej 60 miesięcy od dnia jej ostatniego zawieszenia lub zakończenia i nie wykonują jej na rzecz byłego pracodawcy, na rzecz którego przed dniem rozpoczęcia działalności gospodarczej w bieżącym lub w poprzednim roku kalendarzowym, wykonywali w ramach stosunku pracy czynności wchodzące w zakres wykonywanej działalności gospodarczej, ale tylko przez okres 6 miesięcy od dnia podjęcia działalności gospodarczej,

• posłami i senatorami pobierającymi uposażenie oraz posłami do Parlamentu Europejskiego, z wyłączeniem – w zakresie obowiązkowego ubezpieczenia wypadkowego – posłów do Parlamentu Europejskiego,

• osobami pobierającymi stypendium sportowe,

• pobierającymi stypendium słuchaczami Krajowej Szkoły Administracji Publicznej im. Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Lecha Kaczyńskiego,

• doktorantami otrzymującymi stypendium doktoranckie,

• osobami wykonującymi odpłatnie pracę, na podstawie skierowania do pracy, w czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania,

• osobami bezrobotnymi, tj. pobierającymi zasiłek dla bezrobotnych, świadczenie integracyjne lub stypendium w okresie odbywania szkolenia, stażu lub przygotowania zawodowego dorosłych, na które zostały skierowane przez powiatowy urząd pracy, z wyłączeniem – w zakresie obowiązkowego ubezpieczenia wypadkowego – bezrobotnych obierających zasiłek dla bezrobotnych lub świadczenie integracyjne,

• osobami pobierającymi stypendium, tj. osobami w okresie odbywania szkolenia, stażu lub przygotowania zawodowego dorosłych, na które zostały skierowane przez inne podmioty niż powiatowy urząd pracy,

• osobami pobierającymi stypendium w okresie odbywania studiów podyplomowych, na podstawie przepisów o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy,

• duchownymi,

• żołnierzami niezawodowymi pełniącymi czynną służbę wojskową (które jednak nie podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu wypadkowemu),

• osobami odbywającymi służbę zastępczą,

• osobami przebywającymi na urlopach wychowawczych lub pobierającymi zasiłek macierzyński albo zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego (które jednak nie podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu wypadkowemu),

• osobami pobierającymi świadczenia socjalne wypłacane w okresie urlopu oraz osobami pobierającymi zasiłek socjalny wypłacany na czas przekwalifikowania zawodowego i poszukiwania nowego zatrudnienia, a także osobami pobierającymi wynagrodzenie przysługujące w okresie korzystania ze świadczenia górniczego albo w okresie korzystania ze stypendium na przekwalifikowanie, wynikające z odrębnych przepisów lub układów zbiorowych pracy (które jednak nie podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu wypadkowemu),

• osobami pobierającymi świadczenie szkoleniowe wypłacane po ustaniu zatrudnienia (które jednak nie podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu wypadkowemu),

• członkami rad nadzorczych wynagradzanymi z tytułu pełnienia tej funkcji (które jednak nie podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu wypadkowemu) oraz

• małżonkiem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

Obowiązkowemu ubezpieczeniu chorobowemu (które również zalicza się do ubezpieczeń społecznych), podlegają natomiast osoby, które są:

• pracownikami, z wyłączeniem prokuratorów,

• członkami rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych,

• osobami odbywającymi służbę zastępczą oraz

• małżonkiem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

Podleganie ubezpieczeniom społecznym, w sposób „skondensowany” przedstawia poniższe zestawienie ZUS: 

Umowa o dzieło a ubezpieczenia społeczne

Umowa o dzieło, jest więc, w aktualnym stanie prawnym, w zasadzie jedyną „podstawą do zarobkowania”, która nie generuje obowiązku odprowadzania od uzyskanego na jej podstawie wynagrodzenia, składek na ubezpieczenia społeczne, tj. emerytalne, rentowe, wypadkowe oraz chorobowe. Na podstawie umowy o dzieło, nie można również przystąpić do ww. ubezpieczeń dobrowolnie. Zupełnie niezależnie od zawartej umowy o dzieło, osoba, która nie posiada żadnego tytułu do objęcia jej ubezpieczeniami społecznymi (tj. ubezpieczeniem emerytalnym i rentowymi) – może natomiast do nich przystąpić dobrowolnie, na podstawie art. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, stanowi wówczas zadeklarowana kwota, nie niższa jednak od minimalnego wynagrodzenia za pracę (tj. od 1 lipca do 31 grudnia br. – od kwoty 4300 zł).

Od powyższej zasady niepodlegania ubezpieczeniom społecznym z tytułu umowy o dzieło, istnieją jednak dwa wyjątki, kiedy ubezpieczenia te stają (w przypadku tej umowy) obowiązkowe, tj.:

• kiedy umowa o dzieło została zawarta z własnym pracodawcą lub

• jest wykonywana na rzecz własnego pracodawcy.

W takich przypadkach – umowa o dzieło w zakresie ubezpieczeń społecznych, traktowana jest jak umowa o pracę (zgodnie z art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) i jako taka – podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym. 

Sprawdź >> Zbiegi tytułów do ubezpieczeń społecznych

Umowa o dzieło to nie sposób na celowe unikanie oskładkowania 

Z uwagi na fakt, iż umowy o dzieło – same w sobie – nie stanowią tytułu do ubezpieczeń społecznych, nie oznacza to jednak, że mogą one stać się dla pracodawców (i ewentualnie również pracowników) narzędziem do omijania obowiązku odprowadzania składek do ZUS. Charakter danej umowy, określa bowiem nie tylko jej nazwa, ale przede wszystkim jej treść, a także warunki i okoliczności, które towarzyszą jej wykonywaniu. Jeżeli zatem umowa o dzieło zostanie zawarta w sytuacji, w której spełnione są cechy charakterystyczne stosunku pracy lub właściwe dla umowy zlecenia – ZUS, w ramach kontroli, może objąć taki stosunek ubezpieczeniami. Zgodnie z art. 353¹ kodeksu cywilnego – strony zawierające umowę, mogą bowiem ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.

Czym zatem jest umowa o dzieło i w jakich sytuacjach może być ona stosowana? Zgodnie z kodeksem cywilnym – przez umowę o dzieło, przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła (czyli osiągnięcia określonego, indywidualnego rezultatu w postaci materialnej lub niematerialnej), a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia. Wykonanie dzieła najczęściej polega na:

• wytworzeniu rzeczy,

• zmianie rzeczy już istniejącej,

• naprawieniu rzeczy,

• przerobieniu rzeczy,

• uzupełnieniu albo rozbudowie rzeczy,

• połączeniu rzeczy z innymi rzeczami lub

• dodaniu części składowych.¹

Rezultat umowy o dzieło powinien mieć byt samoistny, obiektywnie osiągalny i pewny. Nie powinno być uznane za dzieło coś, co nie odróżnia się w żaden sposób od innych występujących na danym rynku rezultatów pracy, gdyż wówczas zatraciłoby swój indywidualny charakter dzieła.² Dzieło powinno być zatem wyrazem kreatywności i umiejętności autora. W przypadku umowy zlecenia czy umowy o świadczenie usług – przedmiotem umowy jest zobowiązanie do wykonywania określonych czynności. Umowa o dzieło, różni się natomiast od umowy zlecenia tym, że wykonawca umowy o dzieło zobowiązuje się nie do samego działania, lecz do uzyskania określonego dzieła jako rezultatu tego działania.³ Wykonywanie określonej czynności (szeregu powtarzających się czynności) bez względu na jej rezultat, jest właściwe dla umów zlecenia.⁴

MRPiPS: umowy o dzieło czeka objęcie obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi

Wszystko wskazuje na to, że oskładkowanie (tj. objęcie obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi) umów o dzieło, jest nieuchronne. W odpowiedzi z dnia 2 października br., na interpelację poselską nr 4446 w sprawie zakładanych zmian dotyczących oskładkowania umów cywilnoprawnych – podsekretarz stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Sebastian Gajewski, poinformował, że zgodnie z Krajowym Planem Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO) – który jest polskim programem reform i inwestycji, które rozpoczęły się po 1 lutego 2020 r. i zakończą się do 31 sierpnia 2026 r., finansowanym z funduszy unijnych (w tym z Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, który jest częścią Planu Odbudowy dla Europy), mającym wzmocnić polską gospodarkę oraz sprawić, że będzie ona łatwiej znosić różne kryzysy – a konkretniej – zgodnie z zapisami Załącznika do decyzji wykonawczej Rady UE zmieniającej decyzję wykonawczą z dnia 17 czerwca 2022 r. w sprawie zatwierdzenia oceny planu odbudowy i zwiększania odporności Polski, reforma A4.7 zakłada objęcie obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi (emerytalnym, rentowymi i wypadkowym) oraz dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym, wszystkich umów cywilnoprawnych (w tym umów o dzieło), z wyłączeniem tylko tych umów, które zawierane są przez studentów albo uczniów poniżej 26 roku życia. Co więcej – na chwilę obecną, reforma A4.7 nie przewiduje różnić w „ozusowaniu” umów cywilnoprawnych (ze względu na wskazane kryterium jednego źródła dochodu) oraz możliwości fakultatywnego opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w stosunku do osób wykonujących ten rodzaj umów będących w okresie ochronnym przed emeryturą czy jednocześnie pobierających świadczenie emerytalne.

Na potrzebę „ozusowania” umów o dzieło (a zwłaszcza tych, które stanowią jedyne źródło dochodu wykonujących je osób), zwróciła również uwagę ministra rodziny, pracy i polityki społecznej Agnieszka Dziemianowicz-Bąk, w rozmowie z portalem Wp.pl, w czerwcu br. – „Pełne „ozusowanie” umów zleceń nie budzi kontrowersji organizacji społecznych, zarówno pracodawców, jak i pracowników. Emocje budzi kwestia oskładkowania umów o dzieło. W moim przekonaniu przynajmniej te umowy o dzieło, które są jedynym źródłem dochodu, powinny zostać oskładkowane. W tym przypadku mówimy o pracownikach, którzy nie mają żadnego rodzaju zabezpieczenia. Jeżeli ulegają wypadkowi, a nie odprowadzają składek, to nie mają z tego tytułu szansy na świadczenie.” Na tamten moment – ministra poinformowała, że ustawa, która ma wprowadzić powyższy obowiązek, wymaga jeszcze szerokiego skonsultowania i nie wiadomo jaki ostatecznie kształt przybierze, a jej vacatio legis, musi być odpowiednio długie, żeby pracodawcy zdążyli się dobrze – do tej zmiany – przygotować.

ZUS już szacuje ile czasu zajmie mu wdrożenie zmiany polegającej na „ozusowaniu” umów o dzieło

W związku z zapowiedziami „ozusowania” umów o dzieło, jakie padają ze strony resortu pracy – głos w tej sprawie, w dniu 3 października br., w rozmowie z serwisem Newseria, zabrał przedstawiciel ZUS – członek zarządu odpowiedzialny za Pion IT w ZUS, Sławomir Wasielewski, który odnosząc się do czasu potrzebnego ZUS na wdrożenie powyższej zmiany, poinformował, że – „Nie powinna to być skomplikowana zmiana dla kompleksowego systemu informatycznego zakładu. Nie mówimy o zbudowaniu systemu całkiem nowego w skali całego państwa, tylko mówimy o wprowadzeniu drobnej zmiany, która w przypadku zakładu wiąże się z nowym kodem tytułu ubezpieczenia i odpowiednim schematem podlegania temu ubezpieczeniu. Tak że to jest zmiana, która w zasadzie jest parametryzowalna i nie będzie wielkim wyzwaniem z perspektywy IT dla zakładu. Biorąc pod uwagę stopień skomplikowania, ten czas, gdzie zakład byłby w stanie taką zmianę zrealizować, szacuję na trzy–sześć miesięcy. Zmiana oskładkowania umów nie wiązałaby się z dodatkowym zatrudnieniem kadr informatycznych po stronie zakładu.”

Czy oskładkowanie umów o dzieło to będzie zmiana dobra dla wszystkich?

Ciężko jednoznacznie odpowiedzieć sobie na to pytanie. Jedno jest jednak pewne – na umowach o dzieło, które w tym przypadku są prawidłowo określane „śmieciowymi” – nie powinny być zatrudniane osoby, które wykonują pracę i pozostają w stosunku z zamawiającym, który posiada cechy charakterystyczne dla stosunku pracy. Osoby pracujące na podstawie umów o dzieło, których rezultat pracy rzeczywiście jest dziełem i są nie są one wykonywane w stosunku podległości, charakterystycznym dla stosunku pracownik-pracodawca – mogą jednak poczuć się poszkodowane powyższą zmianą, która spowoduje, że finalnie „do ręki”, będą otrzymywać niższe wynagrodzenie. Istnieje bowiem wiele innych sposoby oszczędzania, celem zabezpieczenia środków „na życie” na czas „wieku emerytalnego”, niż odprowadzanie składek do ZUS, jak choćby inwestowanie w obligacje skarbowe czy nieruchomości. 

Pozostaje zatem mieć nadzieję, że za reformą planowaną przez resort pracy, polegającą na oskładkowaniu umów o dzieło, przemawia rzeczywiście dobro pracowników, a nie wyłącznie chęć przeniesienia ciężaru finansowania ZUS z budżetu państwa, na obywateli.

¹ wyrok Sądu Najwyższego z 18.09.2013 r., sygn. akt II UK 39/13

² wyroki Sądu Najwyższego: z 3.11.1999 r., sygn. akt IV CKN 152/00, z 27.08.2013 r., sygn. akt II UK 26/13, z 14.11.2013 r., sygn. akt II UK 115/13, z 4.06.2014 r., sygn. akt II UK 543/13, oraz z 10.07.2014 r., sygn. akt II UK 454/13

³ wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 4.02.2014 r., sygn. akt III AUa 596/13

⁴ wyrok Sądu Najwyższego z 4.07.2013 r., sygn. akt II UK 402/12

Podstawa prawna:

• Ustawa z dnia 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 497)

• Ustawa z dnia 4.02.2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 338)

• Ustawa z dnia 6.03.2018 r. – Prawo przedsiębiorców (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 236)

• Ustawa z dnia 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 106)